
కాలీబంగన్లో హరప్పా పూర్వ దశ నిర్మాణ స్తరాలు
Credit: Ministry of Culture · GODL-India · source

కాలీబంగన్లో హరప్పా పూర్వ దశ చిత్రిత మృణ్మయ పాత్రలు
Credit: Ministry of Culture · GODL-India · source

Map study
పరిపక్వ హరప్పా నాగరికత, సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900: ఇది జనావాసాల విస్తరణను సూచిస్తుంది; ఒకే సామ్రాజ్య భూభాగాన్ని కాదు.
- ప్రాదేశిక విస్తృతిని వ్యాఖ్యానించే ముందు మూలాధారపు తేదీని, పటంలోని సంకేత వివరణను చదవండి.
- ప్రధాన ప్రాంతాలు, పొరుగు రాజ్యాలు, భౌగోళిక అవరోధాలను పోల్చండి; చారిత్రక సరిహద్దులు, ప్రభావ పరిధులు సుమారుగా మాత్రమే సూచించబడతాయి; అవి కాలక్రమేణా మారాయి.
Credit: Avantiputra7 · CC BY-SA 3.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.
1. స్థానం, ఆవిష్కరణ, కాలక్రమ నేపథ్యం
కాళీబంగన్ వాయవ్య రాజస్థాన్లోని ఘగ్గర్ మైదానంలో ఉంది. తొలి వ్యవసాయ ఆవాసాలతో సాధారణంగా అనుబంధించే పరిసరాలతో పోలిస్తే, ఈ ప్రాంతం ప్రస్తుతం చాలా పొడిగా ఉంది. దీని భౌగోళిక స్థానం, వాయవ్య భారతదేశం నుంచి పొరుగున ఉన్న పాకిస్తాన్ వరకు విస్తరించిన ఘగ్గర్-హక్రా ప్రాంతంలోని హరప్పా స్థలాల విస్తృత సముదాయంతో దీనిని అనుసంధానిస్తుంది. పురావస్తు సాహిత్యంలో ఈ ప్రాంతాన్ని కొన్నిసార్లు సరస్వతి ప్రాంతంగా వర్ణిస్తారు. అయితే, ఒక ప్రాచీన నదిని సాహిత్యంలో పేర్కొన్న పేరుతో గుర్తించడం, నదిలో మార్పులు సంభవించిన కాలాన్ని నిర్ధారించడం, నిర్దిష్ట ఆవాసాలకు అందుబాటులో ఉన్న నీటి వనరులను అంచనా వేయడం అనేవి వేర్వేరు ప్రశ్నలు. వీటికి పురావస్తు, భూగర్భశాస్త్ర ఆధారాలు అవసరం.
ఇరవయ్యవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో రాజస్థాన్లో పరిశోధనలు చేస్తున్నప్పుడు ఇటాలియన్ పండితుడు లూయిజీ పియో టెస్సిటోరి కాళీబంగన్ పరిసరాల్లోని పురావస్తు అవశేషాలపై దృష్టిని ఆకర్షించారు. 1920లలో సింధు నాగరికతను అధికారికంగా గుర్తించడానికి ముందే ఆయన ఈ పరిశీలనలు చేశారు. స్వాతంత్ర్యం అనంతరం నిర్వహించిన సర్వేలు, క్రమబద్ధమైన తవ్వకాలు భారతదేశంలోని ఈ నాగరికతను అర్థం చేసుకోవడానికి కాళీబంగన్ ఒక కీలక స్థలమని నిర్ధారించాయి. భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ 1960 నుంచి 1969 మధ్య తొమ్మిది క్షేత్ర పరిశోధన కాలాల్లో ఇక్కడ తవ్వకాలు నిర్వహించింది.
ఇక్కడ రెండు ప్రధాన సాంస్కృతిక దశలను గుర్తించారు. కాళీబంగన్ I అని పిలిచే తొలి ఆవాసం తొలి హరప్పా దశకు చెందినది; తరువాతి ఆవాసమైన కాళీబంగన్ II పరిపక్వ హరప్పా దశకు చెందినది. స్థూలంగా ఇవి క్రీ.పూ. మూడవ సహస్రాబ్దానికి అనుగుణంగా ఉన్నాయి. పరిపక్వ దశ, సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900 నాటి విస్తృత హరప్పా కాలక్రమం పరిధిలో ఉంది. స్థానిక దశల ఖచ్చితమైన ప్రారంభ, ముగింపు కాలాలు వివిధ కాలక్రమ పునర్నిర్మాణాల్లో భిన్నంగా ఉంటాయి. వాటిని నాగరికత మొత్తానికి వర్తించే కాలాలతో సమానంగా పరిగణించకూడదు.
2. ఆవాస ప్రణాళిక మరియు నిర్మిత పరిసరాలు
తొలి హరప్పా ఆవాసానికి అప్పటికే మట్టి ఇటుకల గోడలతో రక్షణ కల్పించారు. అక్కడి ఇళ్లు, సందులు, చేతివృత్తుల అవశేషాలు పరిపక్వ పట్టణ దశకు ముందే వ్యవస్థీకృత ఆవాస జీవనం ఉన్నట్లు తెలియజేస్తున్నాయి. హరప్పా పట్టణీకరణ అకస్మాత్తుగా ఆవిర్భవించలేదు కాబట్టి ఈ అంశం ముఖ్యమైనది. ప్రాంతీయ వ్యవసాయ సముదాయాలు, వస్తు వినిమయ జాలాలు, నిర్మాణం మరియు ఆవాసాల వ్యవస్థీకరణలో పెరుగుతున్న అనుభవం ద్వారా అది అభివృద్ధి చెందింది.
పరిపక్వ హరప్పా కాలంలో కాళీబంగన్లో పశ్చిమ దిశలో ప్రాకారంతో రక్షణ కల్పించిన దుర్గభాగం, దానికి తూర్పున మరింత విస్తారమైన దిగువ పట్టణం ఉండేవి. దిగువ పట్టణం చుట్టూ కూడా ప్రాకారం ఉండేది. దుర్గభాగాన్ని అంతర్గతంగా విభజించారు; దాని దక్షిణ విభాగంలో భారీ వేదికలు, ప్రత్యేక నిర్మాణ ఏర్పాట్లు ఉండేవి. దిగువ పట్టణంలోని వీధులు సాధారణంగా లంబకోణాల్లో ఒకదానినొకటి ఖండించేవి. ఇళ్ల ప్రవేశద్వారాలు సాధారణంగా ఉపసందుల వైపు ఉండేవి. ఈ లక్షణాలు రాకపోకలకు ప్రణాళికాబద్ధమైన ఏర్పాట్లు, భవనాల వరుసల అమరికపై నియంత్రణ ఉన్నట్లు సూచిస్తున్నాయి. అయితే, వీటికి బాధ్యత వహించిన నిర్దిష్ట రాజకీయ అధికార వ్యవస్థ ఏమిటో ఈ లక్షణాలు మాత్రమే వెల్లడించవు.
పచ్చి మట్టి ఇటుకలు ప్రధాన నిర్మాణ సామగ్రిగా ఉండేవి. కాల్చిన ఇటుకలను మాత్రం కొన్ని నీటి సంబంధిత నిర్మాణాలతో సహా ఎంపిక చేసిన అవసరాలకు ఉపయోగించేవారు. గృహాల నుంచి వెలువడే మురుగునీటిని ఇంకుడు కుండలు, స్థానిక మురుగు కాలువలు వంటి ఏర్పాట్ల ద్వారా నిర్వహించేవారు. అందువల్ల, మొహెంజోదారో వర్ణనల్లో కనిపించే విస్తృతమైన మూతపెట్టిన మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థ కాలీబంగన్లోనూ ఉండేదని భావించకూడదు. స్థానిక అవసరాలు, వనరులకు అనుగుణంగా మలచుకున్న ఉమ్మడి హరప్పా ప్రణాళికా సూత్రాలు దాని పట్టణ ప్రణాళికలో ప్రతిబింబిస్తాయి.
పోలికల ఆధారిత ప్రశ్నల్లో, దుర్గ ప్రాంతాన్ని నిర్ధారణగా గుర్తించిన రాజభవనం లేదా దేవాలయం నుంచి వేరు చేసి చూడాలి. ఎత్తైన, ప్రాకారంతో ఆవరించిన ప్రాంతం స్థలపరమైన విభజనను సూచిస్తుంది. అయితే, దానికి పెట్టిన పేరు పురావస్తు శాస్త్రంలో అనుసరించే ఒక నామకరణ సంప్రదాయమే తప్ప సైనిక పాలనకు రుజువు కాదు. అదేవిధంగా, ప్రణాళికాబద్ధత, ప్రామాణీకృత నిర్మాణాలు సమన్వయాన్ని సూచిస్తాయి గానీ, ఒక నిర్దిష్ట రాచరిక వ్యవస్థ, పురోహిత వ్యవస్థ లేదా గణతంత్ర సంస్థ ఉనికిని నిర్ధారించవు.
3. దున్నిన పొలం మరియు వ్యవసాయ ఆర్థిక వ్యవస్థ
కాలీబంగన్లో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన ఆవిష్కరణ, పరస్పరం ఖండించుకునే నాగటి చాళ్లను భద్రపరచుకున్న ఒక పొలం. ఇది తొలి హరప్పా దశ జనావాసానికి ఆగ్నేయంగా బయటపడింది. ఈ పొలం కేవలం తరువాతి పరిపక్వ హరప్పా పట్టణ దశకు చెందినది కాకుండా, అంతకుముందటి నివాస దశతో ముడిపడి ఉంది. ఇది సాగు పద్ధతులకు సంబంధించి అరుదైన ప్రత్యక్ష పురావస్తు ఆధారాన్ని అందిస్తుంది. ఇతర అనేక స్థలాల్లో మాత్రం వ్యవసాయ పద్ధతులను ప్రధానంగా విత్తనాలు, పనిముట్లు, జంతు అవశేషాల ఆధారంగా పునర్నిర్మిస్తారు.
నాగటి చాళ్లు రెండు సమూహాలుగా ఉండి, దాదాపు లంబ కోణాల్లో పరస్పరం ఖండించుకున్నాయి. ఒక సమూహంలోని చాళ్ల మధ్య దూరం సుమారు 1.9 మీటర్లు కాగా, మరొక సమూహంలోని చాళ్ల మధ్య దూరం సుమారు 30 సెంటీమీటర్లు. ఈ అమరికను ఆవాలు, శనగలతో కూడిన స్థానిక మిశ్రమ పంటల సాగు పద్ధతులతో పోల్చారు. ఈ పోలిక ఒక సంభావ్య వ్యవసాయ వ్యూహాన్ని సూచిస్తుంది. అయితే, ప్రతి ప్రాచీన నాగటి చాలులో ఏ పంటలను సాగు చేశారో సందేహాతీతంగా నిర్ధారించదు. ఒక నిర్దిష్ట నమూనాలో ఉన్న పొలం ఉపరితలమే నిశ్చితంగా గమనించిన ఆధారం; నిర్దిష్ట పంటల కలయిక మాత్రం ఒక వ్యాఖ్యానంగానే మిగిలింది.
ఈ ఆవిష్కరణ పొలాన్ని సాగుకు సిద్ధం చేయడంపై అవగాహనను, అంతర పంటల సాగు ద్వారా భూమిని సమర్థంగా వినియోగించి ఉండే అవకాశాన్ని సూచిస్తుంది. దీనిని పురావస్తు ఆధారాలతో నిర్ధారితమైన అత్యంత ప్రాచీన దున్నిన పొలాల్లో ఒకటిగా వర్ణించాలి తప్ప, నాగలిని కాలీబంగన్లోనే ఆవిష్కరించారని చెప్పడానికి రుజువుగా పేర్కొనకూడదు. పశుపోషణ ద్వారా లభించే లాగుడు శక్తి, ఇతర ఉపయోగాలు విస్తృత వ్యవసాయ ఆర్థిక వ్యవస్థకు తోడ్పడి ఉండవచ్చు. జనావాస జీవనం కుండల తయారీ, చేతివృత్తులు, వస్తు వినిమయంపై కూడా ఆధారపడి ఉండేది.
ఘగ్గర్ మైదానంలో నదీ జలాల లభ్యత, ఋతువులవారీ నీటి లభ్యత సాగును ప్రభావితం చేసి ఉండాలి. అయినప్పటికీ, గతంలో నది ప్రవహించిన మార్గం పక్కన ఒక స్థలం ఉండటం, అక్కడ పెద్ద కాలువల ఆధారిత సాగునీటి వ్యవస్థ ఉండేదనడానికి ఆధారం కాదు. హరప్పా వ్యవసాయానికి సంబంధించిన వాదనలను అంచనా వేసేటప్పుడు, తవ్వకాల్లో బయటపడిన మౌలిక సదుపాయాలను, పర్యావరణ పరిస్థితుల ఆధారంగా చేసే సహేతుకమైన అనుమితులను వేరు చేసి చూడటం అత్యవసరం.
4. అగ్ని సంబంధిత నిర్మాణాలు, మృణ్మయ పాత్రలు మరియు ఖనన ఆచారాలు
కాలీబంగన్లో సాధారణంగా అగ్నివేదికలుగా వ్యాఖ్యానించే నిర్మాణాలు బయటపడ్డాయి. వీటిలో దుర్గ ప్రాంతంలోని ఒక ఎత్తైన వేదికపై వరుసగా ఉన్న ఏడు అగ్నివేదికలు కూడా ఉన్నాయి. నివాస ప్రాంతాల్లోనూ వీటికి సంబంధించిన నిర్మాణాలను గుర్తించారు. వీటిలో కొన్ని మట్టిపూతతో కూడిన గుంతలుగా ఉండి, మధ్యలో పైకి పొడుచుకొచ్చిన భాగం లేదా నిలువుగా ఉన్న నిర్మాణాంశం, దహనానికి సంబంధించిన ఆధారాలను కలిగి ఉన్నాయి. ఒకే రూపం, అమరిక పునరావృతం కావడం వల్ల వీటిని ఆచారకర్మలకు సంబంధించినవిగా వ్యాఖ్యానించారు. ఇవి ఈ స్థలానికి ఒక విశిష్ట లక్షణంగా నిలిచాయి.
అయితే, ‘అగ్నివేదిక’ అనే పదంలోనే దాని ఉపయోగానికి సంబంధించిన ఒక వ్యాఖ్యానం ఇమిడి ఉంది. ఈ అవశేషాలు మాత్రమే వైదిక యజ్ఞాలు జరిగినట్లు నిరూపించలేవు; నిర్దిష్ట పేరుగల దేవతను గుర్తించలేవు; నివాసుల భాషను లేదా జాతి గుర్తింపును నిర్ధారించలేవు. హరప్పా లిపి ఇప్పటికీ పరిష్కృతం కాలేదు కాబట్టి మత సిద్ధాంతాల గురించి కచ్చితమైన వాదనలు చేయడం ప్రత్యేకించి అనిశ్చితితో కూడుకున్నది. సముచితమైన సమాధానం అగ్ని సంబంధిత నిర్మాణాల భౌతిక ఆధారాలను, మతపరమైన కొనసాగింపుపై చేసే విస్తృత వాదనల నుంచి వేరుచేసి చూపుతుంది.
కాలీబంగన్లోని తొలి హరప్పా దశ మృణ్మయ పాత్రలను వాటి నిర్మాణ గుణం, ఉపరితలాన్ని తీర్చిదిద్దిన విధానం, అలంకరణ వంటి లక్షణాల ఆధారంగా సాంప్రదాయకంగా A నుంచి F వరకు గుర్తించిన ఆరు రకాలుగా వర్గీకరిస్తారు. చిత్రించిన పాత్రలపై జ్యామితీయ, ప్రకృతిని పోలిన ఆకృతులు కనిపిస్తాయి. పరిపక్వ హరప్పా నివాస దశకు చెందిన అవశేషాల్లో ముద్రలు, పూసలు, గాజులు, ఇతర చేతివృత్తి వస్తువులు వంటి స్పష్టంగా గుర్తించదగిన హరప్పా సంస్కృతి వస్తువులు కూడా లభించాయి. ఇటువంటి పురావస్తువులు ప్రాంతీయ సంప్రదాయాలతోపాటు విస్తృత సాంస్కృతిక, వినిమయ వ్యవస్థలో భాగస్వామ్యాన్ని కూడా వెల్లడిస్తాయి.
దుర్గానికి నైరుతి దిశలో ఉన్న సమాధి ప్రదేశంలో అనేక రకాల ఖననాలు కనిపించాయి. వీటిలో దీర్ఘచతురస్రాకార గుంతల్లో శరీరాన్ని నిటారుగా చాచి చేసిన శవఖననాలు, మృణ్మయ పాత్రలున్న వృత్తాకార లేదా అండాకార గుంతలు, వస్తువులు ఉంచినప్పటికీ మానవ అస్థిపంజరాలు మిగిలి లేని దీర్ఘచతురస్రాకార సమాధులు ఉన్నాయి. చివరివాటిని తరచుగా ప్రతీకాత్మక ఖననాలుగా వ్యాఖ్యానిస్తారు. హరప్పా ప్రజలందరికీ ఒకే అంత్యక్రియల ఆచారం ఉండేదని భావించకూడదని ఈ వైవిధ్యాలు సూచిస్తున్నాయి; మృతదేహాలు లేని సమాధులు ఉన్నంత మాత్రాన దహన సంస్కారం జరిగిందని నిరూపితం కాదు.
5. పర్యావరణ మార్పు మరియు చారిత్రక ప్రాధాన్యం
తొలి హరప్పా దశ చివరలో నిర్మాణాల్లో ఏర్పడిన అంతరాయాలను తవ్వకాలు నిర్వహించినవారు భూకంపానికి ఆధారాలుగా వ్యాఖ్యానించారు. ఇది ఒక ముఖ్యమైన ప్రతిపాదన అయినప్పటికీ, ఒక నిర్దిష్ట నివాస దశ నుంచి మరొక దశకు జరిగిన పరివర్తనకు మాత్రమే సంబంధించినది. మొత్తం నాగరికత పతనానికి నిరూపిత కారణంగా దీనిని పేర్కొనకూడదు. ఆ తరువాత ఈ స్థలంలో పరిపక్వ హరప్పా దశకు చెందిన జనావాసం అభివృద్ధి చెందింది. దీనినిబట్టి అంతకుముందు సంభవించిన అంతరాయంతో కాలీబంగన్ను శాశ్వతంగా విడిచిపెట్టలేదని స్పష్టమవుతుంది.
పరిపక్వ హరప్పా పట్టణాన్ని చివరకు విడిచిపెట్టడాన్ని తరచుగా నీటి లభ్యత తగ్గిపోవడం, ఘగ్గర్ నదీ వ్యవస్థలో వచ్చిన మార్పులతో ముడిపెడతారు. వాయవ్య భారతదేశంలోని పురాతన నదీ ప్రవాహ మార్గాలపై ఆధునిక అధ్యయనాలు ప్రాచీన నదీ మార్గాలు, రుతుపవనాల వైవిధ్యం, మారుతున్న స్థానిక పర్యావరణ పరిస్థితులతో కూడిన సంక్లిష్ట చరిత్రను వెల్లడిస్తున్నాయి. ఒక మహత్తర జీవనది అకస్మాత్తుగా కనుమరుగై, అదే సమయంలో ప్రతి హరప్పా జనావాసానికీ ముగింపు పలికిందనే సరళమైన వాదనను ఈ అధ్యయనాలు సమర్థించవు.
కాలీబంగన్ విస్తృత ప్రాధాన్యం మూడు అంశాల్లో కనిపిస్తుంది: పరిణత పట్టణీకరణకు ముందు స్థానిక అభివృద్ధిని ఇది నమోదు చేస్తుంది; వ్యవసాయ పద్ధతులకు సంబంధించిన అరుదైన ఆధారాలను అందిస్తుంది; ఆవాసాల వ్యవస్థీకరణలోనూ, ఆచార వ్యవహారాల్లోనూ వైవిధ్యాన్ని వెల్లడిస్తుంది. ప్రిలిమ్స్ కోసం ఈ ప్రదేశాన్ని రాజస్థాన్, ఘగ్గర్ నది, తొలి హరప్పా దశకు చెందిన దున్నిన పొలం, అగ్ని వేదికలతో అనుసంధానించండి. విశ్లేషణాత్మక సమాధానాల్లో, ఉమ్మడి హరప్పా సాంస్కృతిక వ్యవస్థ ప్రాంతీయ వైవిధ్యానికి ఎలా చోటు కల్పించిందో చూపడానికి దీనిని ఉపయోగించండి.
కాలరేఖ
Early third millennium BCE, broadly
తొలి హరప్పా దశకు చెందిన కాలీబంగన్ I మట్టి ఇటుకల కోట ప్రాకారంతో అభివృద్ధి చెందింది; దానికి అనుబంధంగా దున్నిన పొలం కూడా ఉంది.
Around the transition to Mature Harappan urbanism
తొలి దశ జనావాసానికి ముగింపు పలికిన విఘాతాలను, భూకంపం వల్ల సంభవించి ఉండగల నష్టానికి సూచనలుగా తవ్వకాలు నిర్వహించినవారు వ్యాఖ్యానించారు.
Within approximately 2600–1900 BCE
పరిణత హరప్పా దశకు చెందిన కాలీబంగన్ IIలో దుర్గ ప్రాంతం, దిగువ పట్టణం, ప్రత్యేకమైన అగ్ని వేదికలు అభివృద్ధి చెందాయి.
Early twentieth century
ఆ ప్రాంతంలోని అవశేషాల పురావస్తు ప్రాధాన్యాన్ని లూయిజీ పియో టెస్సిటోరి గుర్తించారు.
1960–1969
భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ బి. బి. లాల్, బి. కె. థాపర్ ఆధ్వర్యంలో ప్రధాన తవ్వకాలను చేపట్టింది.
పురావస్తు సంబంధిత వాదనను ఎలా మూల్యాంకనం చేయాలి
- 1. తవ్వకాల్లో వెలికితీసిన ఆనవాలును, దాని స్థానాన్ని గుర్తించండి.
- 2. స్తర విజ్ఞానం, అనుబంధ పురావస్తు సామగ్రి ఆధారంగా అది ఏ సాంస్కృతిక దశకు చెందినదో నిర్ధారించండి.
- 3. భౌతిక పరిశీలనలను, ప్రతిపాదిత ఉపయోగాలను వేరు చేసి చూడండి.
- 4. ఇతర స్థలాల ఆధారాలతో, సంబంధిత శాస్త్రీయ అధ్యయనాలతో పోల్చండి.
- 5. తగిన పరిమితులను, అనిశ్చితిని పేర్కొంటూ నిర్ధారణను తెలియజేయండి.
| ఆధారం | ఇది సమర్థించే అంశం | ఇది నిరూపించని అంశం |
|---|---|---|
| ఒకదానినొకటి ఖండించే పొలం నాగటి చాళ్లు | తొలి హరప్పా దశలో నాగలితో సాగు | కాలీబంగన్లోనే నాగలిని ఆవిష్కరించారనేది |
| పునరావృతంగా కనిపించే అగ్ని సంబంధిత నిర్మాణాలు | నియంత్రిత దహనంతో కూడిన కార్యకలాపాలు; ఇవి ఆచార సంబంధమైనవి కావచ్చు | వీటిని వైదిక యజ్ఞాలుగా నిశ్చయంగా గుర్తించడం |
| ప్రాకారాలతో రక్షణ కల్పించిన విభాగాలు, ప్రణాళికాబద్ధమైన వీధులు | సమన్వయంతో కూడిన జనావాస వ్యవస్థీకరణ | ఒక నిర్దిష్ట ప్రభుత్వ రూపం |
| అస్థిపంజరాలు మిగిలి లేని సమాధులు | అంత్యక్రియల విధానాల్లో వైవిధ్యం; ప్రతీకాత్మక ఖననం జరిగి ఉండే అవకాశం | దహన సంస్కారం జరిగిందనడానికి ఇదే స్వయంగా రుజువు కావడం |
| నిర్మాణాల్లో ఏర్పడిన అంతరాయాలు | ఒక నివాస దశ నుంచి మరొక దశకు మారే సమయంలో భూకంపం సంభవించి ఉండవచ్చనే ప్రతిపాదన | భూకంపం వల్ల నాగరికత అంతటా పతనం సంభవించిందనేది |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
నాగలి చాళ్లు గల పొలం: ప్రత్యక్ష ఆధారాలు, సాదృశ్య పోలిక
కాలీబంగన్లో పరస్పరం ఖండించుకునే నాగలి చాళ్లు ప్రాచీన సాగు నమూనాకు ప్రత్యక్ష ఆధారాలు. ఆ ప్రాంతంలోని ఆవాలు, శనగల సాగుతో పోల్చడం ద్వారా చాళ్ల మధ్య అటువంటి అంతరం ఎలా ఉపయోగపడిందో వివరించవచ్చు. ఈ ఉదాహరణ ఒక ప్రామాణిక పురావస్తు పరిశోధనా పద్ధతిని వివరిస్తుంది: ఆధునిక పద్ధతులతో పోలిక సహేతుకమైన వ్యాఖ్యానానికి దారితీయవచ్చు; అయితే ప్రాచీన కాలంలో సాగుచేసిన పంటల కలయికను అది స్వతంత్రంగా నిర్ధారించలేదు.
కాలీబంగన్, మొహెంజొదారో: పట్టణీకరణలో వైవిధ్యం
కాలీబంగన్లో మట్టి ఇటుకల విస్తృత వినియోగం, తులనాత్మకంగా స్థానిక స్థాయికే పరిమితమైన మురుగునీటి పారుదల ఏర్పాట్లు, మొహెంజొదారోలోని ప్రసిద్ధ కాల్చిన ఇటుకల మురుగు కాలువలకు భిన్నంగా ఉన్నాయి. రెండూ హరప్పా పట్టణ సంప్రదాయానికి చెందినవే. ఉమ్మడి ప్రణాళికా పద్ధతులు ఉన్నంత మాత్రాన ఒకే రకమైన నిర్మాణ సామగ్రి, మౌలిక సదుపాయాలు లేదా ఆవాస పరిమాణం ఉండాల్సిన అవసరం లేదని వీటి పోలిక స్పష్టం చేస్తుంది.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
కాలీబంగన్కు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఇది ప్రస్తుత రాజస్థాన్లో ఘగ్గర్ నదీ మార్గానికి సమీపంలో ఉంది. 2. ఇక్కడ తవ్వకాల్లో బయటపడిన దున్నిన పొలం తొలి హరప్పా దశ జనావాసానికి సంబంధించినది. 3. సాంప్రదాయికంగా నౌకా రేవుగా వ్యాఖ్యానించబడే ఒక జలాశయానికి ఇది ప్రసిద్ధి చెందింది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
కాళీబంగన్లో సాధారణంగా అగ్ని వేదికలుగా పిలిచే నిర్మాణాలు కింది నిర్ధారణల్లో దేనికి అత్యంత బలమైన ఆధారాన్ని అందిస్తున్నాయి?
- A. అక్కడి నివాసులు కచ్చితంగా వైదిక సంస్కృతం మాట్లాడేవారు.
- B. ఈ ప్రదేశంలో అగ్ని వినియోగానికి సంబంధించిన అనేక నిర్మాణాలు ఉన్నాయి; వాటిలో కొన్నింటిని ఆచార క్రతువుల కోసం ఉపయోగించి ఉండవచ్చు.
- C. హరప్పా నాగరికతకు చెందిన అన్ని ఆవాసాలు ఒకే విధమైన మత వ్యవస్థను అనుసరించాయి.
- D. హరప్పా లిపిని ఆచార క్రతువులకు సంబంధించిన సాహిత్యంగా చదివి అర్థం చేసుకున్నారు.
ప్రశ్న 3
కాళీబంగన్కు సంబంధించిన కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. కాళీబంగన్ I — తొలి హరప్పా దశ జనావాసం 2. ప్రధాన నిర్మాణ సామగ్రి — మట్టి ఇటుక 3. సమాధి ప్రదేశపు ఆధారాలు — ఒకే విధమైన ఖనన పద్ధతి మాత్రమే పైన ఇచ్చిన జతల్లో ఎన్ని సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?
- A. ఒకటి మాత్రమే
- B. రెండు మాత్రమే
- C. మూడూ
- D. ఏదీ కాదు
మెయిన్స్: కాలీబంగన్ హరప్పా నాగరికతలోని ఉమ్మడి లక్షణాలను, ప్రాంతీయ వైవిధ్యాన్ని రెండింటినీ వెల్లడిస్తుంది. దాని వ్యవసాయ, పట్టణ, ఆచార సంబంధిత ఆధారాలను ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. 150 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- రాజస్థాన్లోని ఘగ్గర్ మైదానంలో కాలీబంగన్ స్థానాన్ని గుర్తించి, దాని తొలి హరప్పా, పరిణత హరప్పా దశల మధ్య తేడాను వివరించండి.
- ఊహించిన పంటల కలయికను నిశ్చితమైనదిగా పరిగణించకుండా, తొలి హరప్పా దశకు చెందిన దున్నిన పొలం ప్రాధాన్యాన్ని వివరించండి.
- ప్రణాళికాబద్ధమైన వీధులు, కోట ప్రాకారాలు, హరప్పా భౌతిక సంస్కృతి వంటి ఉమ్మడి లక్షణాలను గుర్తించండి.
- ప్రధానంగా మట్టి ఇటుకలతో నిర్మాణం, మురుగునీటి పారుదల ఏర్పాట్లు సహా స్థానిక లక్షణాలను చర్చించండి.
- ఆధారాలను మతపరమైన వ్యాఖ్యానాల నుంచి వేరుచేస్తూ, అగ్ని వేదికలు, వైవిధ్యభరితమైన ఖనన పద్ధతులను ప్రస్తావించండి.
- సాంస్కృతిక ఏకీకరణతోపాటు ప్రాంతీయ పరిస్థితులకు అనుగుణమైన మార్పులు కూడా సహజీవనం చేశాయని ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Themes in Indian History, Part I, Chapter 1: Bricks, Beads and Bones.
- Archaeological Survey of India, Excavations at Kalibangan: The Early Harappans (1960–1969), Memoirs of the Archaeological Survey of India No. 98.
- Archaeological Survey of India, Indian Archaeology: A Review, excavation reports for the Kalibangan field seasons.
- Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century.
- Archaeological Survey of India official website: information on Kalibangan and its archaeological museum.
