
కనిష్కుడిదిగా భావిస్తున్న, బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో భద్రపరిచిన బంగారు నాణెం; ఉదాహరణగా చూపిన నాణెశాస్త్ర ఆధారం.
Credit: No machine-readable author provided. World Imaging assumed (based on copyright claims). · Public domain · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

Map study
కుషాణుల కాలానికి సంబంధించిన పునర్నిర్మిత పటం: మధ్య ఆసియా–వాయవ్య భారతదేశ మార్గాలను గుర్తించండి. ఇది అంతకుముందటి ఇండో-గ్రీకు లేదా శక రాజ్యాల ప్రాదేశిక విస్తృతి కాదు.
- మూలాధారంలోని తేదీని, పటంలోని సంకేతాల వివరణను చదవండి; భూభాగం, ప్రభావ పరిధి, భౌగోళిక స్థానాల మధ్య తేడాను గుర్తించండి.
- చారిత్రక సరిహద్దులు, సూచనార్థం పేర్కొన్న సభ్యత్వాలు ప్రస్తుత రాజకీయ లేదా కార్యాచరణ సమాచారాన్ని సూచించవు.
Credit: Natural Earth base map; source contributors credited on linked file page · CC BY-SA 4.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.
1. కుషాణుల మూలాలు, కాలక్రమం, ఆధారాలు
మౌర్యుల అధికారం క్షీణించిన తరువాత అనేక ప్రాంతాలకు విస్తరించిన శక్తిగా ఎదిగిన కుషాణ సామ్రాజ్య చరిత్రకు మొదటి కనిష్కుడు చెందినవాడు. పశ్చిమ దిశగా బాక్ట్రియాకు వలసవెళ్లిన యుయెజీ ప్రజల ప్రధాన సమూహాలలో ఒకదాని నుంచి కుషాణులు ఆవిర్భవించారు. కుజుల కాడ్ఫిసెస్ కుషాణ అధికారాన్ని సుస్థిరం చేయగా, తరువాతి పాలకులు దానిని అఫ్గానిస్తాన్, భారత ఉపఖండం వైపు విస్తరించారు. కనిష్కుడు ఈ రాజవంశాన్ని స్థాపించలేదు; అప్పటికే విస్తరిస్తున్న ఈ రాజకీయ వ్యవస్థను వారసత్వంగా పొందాడు.
అతని సింహాసనారోహణ తేదీ పరీక్షల దృష్ట్యా జాగ్రత్తగా గమనించాల్సిన ముఖ్యమైన అంశం. పూర్వ పరిశోధనలు, అనేక పాఠ్యపుస్తక సారాంశాలు శక యుగం ప్రారంభమైన క్రీ.శ. 78తో కనిష్కుడిని ముడిపెట్టాయి. విస్తృత ఆమోదం పొందిన ఆధునిక చారిత్రక పునర్నిర్మాణం ప్రకారం అతని సింహాసనారోహణం సుమారు క్రీ.శ. 127లో జరిగింది; కనిష్క యుగం, శక యుగం వేర్వేరుగా పరిగణించబడతాయి. అభ్యర్థులు ఈ రెండు కాలనిర్ణయ పద్ధతులను గుర్తించి, పూర్వపు నిర్ధారణను వివాదరహిత వాస్తవంగా పరిగణించకుండా ఉండాలి. అతని పాలనాకాలం కచ్చితంగా ఎంత అనేది కూడా ఇప్పటికీ చర్చనీయాంశమే.
నాణేలు, శాసనాలు, శిల్పాలు, బౌద్ధ సాహిత్యం, చైనా వృత్తాంతాల నుంచి ఆధారాలు లభిస్తున్నాయి. 1993లో అఫ్గానిస్తాన్లో కనుగొన్న రబాతక్ శాసనం ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కలిగినది. ఎందుకంటే అది కనిష్కుడి పేరును పేర్కొనడంతో పాటు అతని పూర్వ పాలకులైన కుజుల కాడ్ఫిసెస్, విమ తక్తు, విమ కాడ్ఫిసెస్లను గుర్తిస్తుంది. అనుకూలంగా మార్చిన గ్రీకు లిపిని ఉపయోగించి బాక్ట్రియన్ భాషలో రాసిన ఈ శాసనం రాజవంశావళి, భాష, మతపరమైన పోషణపై వెలుగునిస్తుంది. తరువాతి కాలపు తీర్థయాత్ర వృత్తాంతాలు ముఖ్యమైన సంప్రదాయాలను భద్రపరిచినప్పటికీ, వాటిని అతని పాలనకు సంబంధించిన ప్రత్యక్ష సాక్షుల వాంగ్మూలాలుగా యథాతథంగా పరిగణించలేము.
2. సామ్రాజ్యం, రాజకీయ కేంద్రాలు, వాణిజ్య భౌగోళిక స్వరూపం
బాక్ట్రియా, అఫ్గానిస్తాన్లను గాంధార, భారత ఉపఖండంలోని వాయవ్య ప్రాంతం, మథుర పరిసర ప్రాంతాలతో అనుసంధానించిన రాజ్యాన్ని కనిష్కుడు పాలించాడు. నేటి పెషావర్ అయిన పురుషపురం ప్రధాన రాజకేంద్రాలలో ఒకటిగా ఉండగా, మథుర ముఖ్యమైన రాజకీయ, వాణిజ్య, మత కేంద్రంగా ఉండేది. ఈ భౌగోళిక స్థితి వల్ల కుషాణ రాజ్యం కేవలం నేటి జాతీయ సరిహద్దులలోని ఒక రాజ్యంగా కాకుండా, మధ్య ఆసియా, భారతదేశ చారిత్రక పరిణామాల మధ్య వారధిగా నిలిచింది.
రబాతక్ శాసనం రాజాధికారాన్ని వివరించే క్రమంలో సాకేతం, కౌశాంబి, పాటలీపుత్రం సహా అనేక భారతీయ నగరాలను పేర్కొంటుంది. ఇటువంటి ప్రకటనలను సామ్రాజ్యాధికార దావాలుగా మూల్యాంకనం చేయాలి: పేర్కొన్న ప్రతి ప్రాంతంలోనూ నిరంతర ప్రత్యక్ష పరిపాలన కొనసాగిందని అవి స్వతంత్రంగా నిరూపించవు. ప్రాదేశిక సరిహద్దులు మారుతూ ఉండేవి; కనిష్కుడి తూర్పు దండయాత్రల ద్వారా సాధించిన విజయాల కచ్చితమైన విస్తృతి ఇప్పటికీ అనిశ్చితంగానే ఉంది. ఇతర ప్రాంతాలలోని కుషాణ శాసనాలు క్షత్రప, మహాక్షత్రప వంటి బిరుదులు కలిగిన అధికారులు ఉండేవారని సూచిస్తున్నాయి. ఇది తప్పనిసరిగా అంతటా ఒకే విధమైన కేంద్రీకృత పరిపాలన ఉండేదని కాకుండా, ప్రాంతీయ పరిపాలనా ఏర్పాట్లు ఉండేవని సూచిస్తుంది.
కుషాణుల నియంత్రణలోని ప్రాంతాల గుండా, సాధారణంగా సిల్క్ రోడ్స్ (పట్టు మార్గాలు) అనే పేరుతో పేర్కొనే భూమార్గాలు సాగేవి. ఇవి చైనా, మధ్య ఆసియా, ఇరానీయ ప్రపంచం, మధ్యధరా ప్రాంతాలను అనుసంధానించేవి. ఉపఖండం గుండా సాగిన మార్గాలు అంతర్భాగంలోని కేంద్రాలను సముద్ర వాణిజ్యంతో అనుసంధానించేవి. బంగారు, రాగి నాణేలు వివిధ రకాల వినిమయాలకు తోడ్పడటంతోపాటు రాజాధికారాన్ని చాటిచెప్పేవి. వాణిజ్యం, పట్టణాల్లో ఉత్పత్తి, బౌద్ధ విహారాలకు ఇచ్చే దానాలు పరస్పరం బలపరుచుకున్నాయి. అయితే, వాణిజ్యాన్ని కేవలం ఒక పాలకుడి విధానాల ఫలితంగానే వివరించకూడదు.
3. బౌద్ధమతానికి ఆదరణ, కాశ్మీర్ బౌద్ధ సంగీతి
కనిష్కుడు బౌద్ధమతానికి ఆదరణనిచ్చిన ముఖ్యమైన పాలకుడిగా గుర్తింపు పొందాడు. పురుషపురంలోని ఒక మహాస్తూపం ప్రసిద్ధ తీర్థయాత్రా కేంద్రంగా మారింది. ఇది పెషావర్ సమీపంలోని షా-జీ-కీ-ఢేరీ పురావస్తు స్థలంతో సంబంధం కలిగి ఉంది. తరువాతి కాలంలో వచ్చిన చైనా యాత్రికులు దాని ఖ్యాతిని, భారీ పరిమాణాన్ని వర్ణించారు. రాజుల నుంచి, రాజేతర వర్గాల నుంచి లభించిన ఆదరణ వాణిజ్య మార్గాల వెంట ఉన్న బౌద్ధ విహారాల నిర్వహణకు తోడ్పడింది. తద్వారా భారతదేశం, మధ్య ఆసియా మధ్య గ్రంథాలు, ఆచార్యులు, కళారూపాల ప్రసరణలో బౌద్ధ సంస్థలు భాగస్వాములు కావడానికి దోహదపడింది.
కాశ్మీర్లో జరిగిన ఒక బౌద్ధ సంగీతిని సంప్రదాయంగా కనిష్కుడితో అనుసంధానిస్తారు. భారతీయ పరీక్షల కోసం ఉపయోగించే సాధారణ వివరణల్లో దీనిని నాలుగో బౌద్ధ సంగీతిగా పేర్కొంటారు. ఇది కుండలవనంలో వసుమిత్రుని అధ్యక్షతన జరిగిందని, అశ్వఘోషుడికి కూడా దీనితో సంబంధం ఉందని చెబుతారు. అయితే, ఈ వివరాలు తరువాతి కాలపు సంప్రదాయాల నుంచి వచ్చాయి; బౌద్ధ సముదాయాల మధ్య సంగీతుల సంఖ్యాక్రమం భిన్నంగా ఉంటుంది. థేరవాద సంప్రదాయాలు శ్రీలంకలో జరిగిన మరొక సంగీతిని నాలుగో సంగీతిగా గుర్తిస్తాయి. అందువల్ల, కనిష్కుడి సంగీతితో ముగిసే బౌద్ధ సంగీతుల క్రమం విశ్వవ్యాప్తంగా ఆమోదించబడినది కాదు.
కాశ్మీర్ బౌద్ధ సంగీతికి ముఖ్యంగా సర్వాస్తివాద శాస్త్రాధ్యయన సంప్రదాయంతోనూ, అభిధర్మ వ్యాఖ్యానాల సంకలనం లేదా క్రమబద్ధీకరణతోనూ, ప్రత్యేకించి మహావిభాషా సంప్రదాయంతోనూ సంబంధం ఉంది. దీనిని మహాయాన బౌద్ధమతాన్ని స్థాపించిన సంఘటనగా మాత్రమే వర్ణించకూడదు. మహాయానం అనేక సముదాయాలు, గ్రంథ సంప్రదాయాల ద్వారా క్రమంగా అభివృద్ధి చెందింది. మహాయాన అభివృద్ధికి సంబంధించిన విస్తృత చారిత్రక నేపథ్యం దృష్ట్యా కనిష్కుడి యుగం ప్రాముఖ్యం కలిగినది. అయితే, సర్వాస్తివాదం, మహాయానం ఒకదానికొకటి పర్యాయపదాలు కావు. బుద్ధచరిత రచయిత అశ్వఘోషుడిని కూడా సంప్రదాయాలు కనిష్కుడితో అనుసంధానిస్తాయి. సమకాలీన శాసన ఆధారాలతో పోలిస్తే, ఇటువంటి రాజాస్థాన సంబంధాల విషయంలో మరింత జాగ్రత్తగా వ్యవహరించాలి.
4. మత వైవిధ్యం, శాసనాలు, నాణేలు
కనిష్కుడి మత విధానాన్ని కేవలం బౌద్ధమతానికి ఆయన ఇచ్చిన ఆదరణ ద్వారానే అర్థం చేసుకోలేము. ఆయన నాణేలపై నానా, మావో వంటి ఇరానీయ దేవతలు, గ్రీకు మూలాలు కలిగిన దైవ రూపాలు, బుద్ధుడు, సాధారణంగా శివుడితో అనుసంధానించే ఓయెషో సహా విభిన్న దేవతా రూపాలు కనిపిస్తాయి. ఈ నాణేలు సామ్రాజ్యంలోని సాంస్కృతిక వైవిధ్యభరిత వాతావరణాన్ని, సార్వభౌమాధికారాన్ని చాటేందుకు మతపరమైన ప్రతిరూపాలను ఉపయోగించిన తీరును వెల్లడిస్తాయి. అయితే, ప్రతి మత సముదాయం సంఖ్యాబలాన్ని నేరుగా అంచనా వేయడానికి ఇవి కొలమానం కావు.
తొలినాటి నాణేలపై గ్రీకు భాషలో లేఖనాలు ఉండేవి; అనంతరం గ్రీకు అక్షరాల్లో రాసిన బాక్ట్రియన్ భాషా లేఖనాలు ప్రాధాన్యం సంతరించుకున్నాయి. కొన్ని నాణేలు BODDO అనే లేఖనం ద్వారా బుద్ధుడిని స్పష్టంగా గుర్తిస్తాయి. రాజు ప్రతిమల్లో సాధారణంగా మందపాటి కోటు, బూట్లు ధరించినట్లు కనిపిస్తుంది. ఇది ఉన్నత వర్గాల వస్త్రధారణకు సంబంధించిన మధ్య ఆసియా సంప్రదాయాలను ప్రతిబింబిస్తుంది. ‘రాజాధిరాజు’ అనే అర్థాన్నిచ్చే రూపాలతో సహా ఉన్నత సార్వభౌమాధికారాన్ని వ్యక్తపరిచే బిరుదులు, కుషాణ రాచరికాన్ని విస్తృతమైన ఇరానియన్, మధ్య ఆసియా రాజకీయ పదజాల పరిధిలో నిలిపాయి.
రబాటక్ శాసనం నానా, ఇతర దేవతలను ఆవాహన చేస్తూ, రాజు ఏర్పాటు చేసిన ఒక మతపరమైన సంస్థను నమోదు చేస్తుంది. అందువల్ల, రాజపోషణలోని మరో కోణాన్ని ప్రదర్శించడం ద్వారా ఇది బౌద్ధ కథనాలకు అనుబంధ ఆధారంగా నిలుస్తుంది. చరిత్రకారులకు నాణేలు, శాసనాలు ప్రత్యేకంగా ఉపయోగపడతాయి. ఎందుకంటే అవి పాలకుడి జీవితకాలానికి సన్నిహితమైన పేర్లు, బిరుదులు, భాషలు, ప్రతిమా లక్షణాలను అందిస్తాయి. అయినప్పటికీ, సమకాలీన ఆధారాలు కూడా రాజకీయ, మతపరమైన సందేశాలను వ్యక్తపరుస్తాయి. ఏ ఒక్క ఆధార వర్గాన్నీ సంపూర్ణమైనదిగా పరిగణించకుండా, వాటిని పురావస్తు సందర్భాలు, సాహిత్య ఆధారాలతో పోల్చడం ద్వారానే అత్యంత విశ్వసనీయమైన చారిత్రక పునర్నిర్మాణం సాధ్యమవుతుంది.
5. గాంధార, మథుర మరియు కనిష్కుడి చారిత్రక ప్రాధాన్యం
మానవాకృతిలో బుద్ధ, బోధిసత్వ ప్రతిమల వికాసంలో కుషాణుల కాలం ఒక ముఖ్యమైన దశ. ఉపఖండంలోని వాయవ్య ప్రాంతం, దానిని ఆనుకొని ఉన్న అఫ్ఘానిస్తాన్ కేంద్రంగా విస్తరించిన గాంధార కళ, హెలెనిస్టిక్, రోమన్, ఇరానియన్, స్థానిక కళా అంశాలను స్వీకరించింది. దాని శిల్పాల్లో తరచుగా లోతైన మడతలతో కూడిన వస్త్రాలు, అలలవంటి కేశాలు, జాగ్రత్తగా తీర్చిదిద్దిన ముఖ లక్షణాలు కనిపిస్తాయి. శిస్టు శిలను విస్తృతంగా ఉపయోగించగా, విస్తృత గాంధార కళా సంప్రదాయంలో స్టక్కో కూడా ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది.
మథుర కూడా అంతే ప్రాధాన్యమున్న శిల్పకళా సంప్రదాయాన్ని అభివృద్ధి చేసింది. ఇందులో తరచుగా మచ్చలతో కూడిన ఎర్ర ఇసుకరాయిని ఉపయోగించారు. ఈ శిల్పాల్లో సాధారణంగా దృఢమైన శరీరాలు, నేరుగా ముందుకు అభిముఖంగా గంభీరంగా కనిపించే భంగిమ, సాపేక్షంగా పలుచని లేదా శరీరానికి అతుక్కునే వస్త్రాలు కనిపిస్తాయి. ఈ ప్రాంతంలో బౌద్ధ, జైన, బ్రాహ్మణీయ ప్రతిమలు రూపొందించబడ్డాయి. కళాసృష్టి మతపరమైన హద్దులను దాటిందని ఇది తెలియజేస్తుంది. మథుర సమీపంలోని మాట్లో లభించిన, ప్రస్తుతం శిరస్సు లేని కనిష్కుడి నిలువెత్తు విగ్రహం, వస్త్రధారణ, శాసనం, బృహదాకృతి ద్వారా రాజును చిత్రించడానికి ఒక ముఖ్యమైన ఉదాహరణ.
ఈ రెండు కళా శైలుల్లో దేనినీ కనిష్కుడు స్వయంగా సృష్టించలేదు. అలాగే, బుద్ధ ప్రతిమల ఆవిర్భావాన్ని ఒకే పాలకుడికి లేదా ఒకే ప్రదేశానికి ప్రత్యేకంగా ఆపాదించకూడదు. కాలక్రమంలో కళారూపాల్లో వచ్చిన మార్పుల్లో శిల్పశాలలు, బౌద్ధ మఠాల అవసరాలు, వ్యాపారులు, ఇతర దాతలు భాగస్వాములయ్యారు. సామ్రాజ్య ఏకీకరణ, మత సంస్థలు, వాణిజ్య సంచారశీలత మధ్య పరస్పర సంబంధంలో కనిష్కుడి విస్తృత ప్రాధాన్యం నిక్షిప్తమై ఉంది. ప్రిలిమ్స్ దృష్ట్యా కుషాణుల వంశక్రమం, పురుషపురం–మథుర, కాలక్రమంపై చర్చ, సర్వాస్తివాద సంప్రదాయాలు, బాక్ట్రియన్ శాసనాలు, గాంధార–మథుర కళల ప్రత్యేక లక్షణాల మధ్య సంబంధాలను అధ్యయనం చేయడం అత్యంత ఉపయోగకరం.
కనిష్కుడు: కుషాణుల పాలనకు ఆధారంగా నాణేలు
అందించిన మెటాడేటా ఈ వస్తువును బ్రిటిష్ మ్యూజియంలో ఉన్న కనిష్కుని బంగారు నాణెంగా గుర్తిస్తోంది. ఇటువంటి నాణేలు కుషాణుల రాజాధికారం, ద్రవ్య చలామణి, వాయవ్య భారతదేశాన్ని అఫ్గానిస్తాన్, మధ్య ఆసియాలతో అనుసంధానించిన సంబంధాల అధ్యయనానికి ప్రత్యక్షంగా ఉపయోగపడతాయి. నాణేలు రాజుల పేర్లు, బిరుదులు, భాషలు, మతపరమైన ప్రతిమలను భద్రపరచగలవు. శాసనాలతోపాటు ఇవి కూడా రాజకీయ అధికార వాదనలను పునర్నిర్మించడంలో చరిత్రకారులకు తోడ్పడతాయి. అయితే, ఈ నాణెంపై ఉన్న లేఖనం, దేవత, నాణెం ముద్రించిన టంకశాల లేదా అది లభించిన ప్రదేశాన్ని ఈ మెటాడేటా గుర్తించడం లేదు; దీనిని కనిష్కునికి చెందినదిగా పేర్కొన్నందువల్ల గానీ, ప్రస్తుతం ఇది ఉన్న మ్యూజియం స్థానం ఆధారంగా గానీ ఈ వివరాలేవీ ఊహించకూడదు.
కనిష్కుని నాణేలపై కనిపించే విభిన్న దైవ ప్రతిమలు, అనేక మత సంప్రదాయాల ప్రభావంతో రూపుదిద్దుకున్న సామ్రాజ్య వాతావరణాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. ఈ వైవిధ్యం దృష్ట్యా, బౌద్ధమతానికి ఆయన అందించిన ప్రసిద్ధ ఆదరణను పూర్తిగా బౌద్ధమతానికే పరిమితమైన రాజ్యానికి ఆధారంగా పరిగణించకూడదు. ఆయన పాలనను గాంధార, మథుర కళాసృష్టి, సుదూర ప్రాంతాల మధ్య వినిమయం అనే విస్తృత సందర్భంలోనూ చూడాలి. బంగారు నాణేల జారీ ద్రవ్య వనరులు, వాణిజ్యంపై చర్చలకు ఉపయోగపడుతుంది. అయితే, ఒకే నాణెం ఆధారంగా వాణిజ్య పరిమాణాలను, వివిధ సామాజిక వర్గాల ఆర్థిక సౌభాగ్యాన్ని లేదా కుషాణుల అధికార పరిధికి కచ్చితమైన సరిహద్దులను నిర్ధారించలేం. శాసనాలు, పురావస్తు సందర్భాలు, విమర్శనాత్మకంగా మూల్యాంకనం చేసిన సాహిత్య సంప్రదాయాలతో కలిపి పరిశీలించినప్పుడు నాణేల ఆధారాలు అత్యంత బలంగా ఉంటాయి.
- కాలక్రమం: కనిష్కుడి సింహాసనారోహణను సాధారణంగా క్రీ.శ. 127 ప్రాంతంలో జరిగినట్లు పరిగణిస్తారు; దానిని క్రీ.శ. 78లో ప్రారంభమైన శక శకంతో యథాలాపంగా సమానంగా భావించవద్దు.
- మతం: బౌద్ధమతానికి పోషణ అందించడం, మతపరమైన వైవిధ్యాన్ని ప్రతిబింబించే నాణేలను జారీ చేయడం పరస్పర విరుద్ధాలు కావు; ఒక సంప్రదాయానికి రాజు మద్దతు ఇవ్వడానికీ, ఒకే మతానికి ప్రత్యేకంగా కట్టుబడి ఉండడానికీ మధ్య తేడాను గుర్తించాలి.
- ఆధారం: ఒక వస్తువు ఉన్న మ్యూజియం స్థానం, దాని పురావస్తు మూలస్థానం కాదు. ఒక పాలకుని నాణెం ఏదైనా ప్రాంతంలో లభించడం అక్కడ ఆ నాణెం చలామణిలో ఉన్నట్లు సూచించవచ్చు; అది తప్పనిసరిగా ఆ పాలకుని ప్రత్యక్ష రాజకీయ నియంత్రణను సూచించదు.
కాలరేఖ
Second century BCE
మధ్య ఆసియా వైపు యుయెజీల వలసలు, తరువాత కుషాణుల అధికారం ఆవిర్భవించడానికి దారితీసిన నేపథ్యంలోని ఒక భాగం.
First century CE
కుజుల కాడ్ఫిసెస్ కుషాణుల అధికారాన్ని సుస్థిరం చేశాడు; తరువాతి పాలకులు భారత ఉపఖండం వైపు విస్తరించారు.
Around 127 CE
కనిష్కుడు I సింహాసనారోహణ కాలానికి సంబంధించి విస్తృతంగా ఆమోదించిన ఆధునిక కాలనిర్ణయం; పూర్వపు కాలక్రమ పునర్నిర్మాణాలు క్రీ.శ. 78ను ఉపయోగించాయి.
Kanishka’s reign, second century CE
రాజాదరణ, వైవిధ్యభరితమైన నాణేల జారీ, విస్తృతమైన బౌద్ధ, కళా కార్యకలాపాలు కుషాణ సామ్రాజ్య స్వరూపాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి.
1993
రబటక్ శాసనం ఆవిష్కరణ కుషాణుల వంశావళికి, కనిష్కుని రాజాధికారానికి ముఖ్యమైన ఆధారాలను అందిస్తుంది.
కుషాణుల అనుసంధాన వ్యవస్థ సాంస్కృతిక వినిమయానికి ఎలా తోడ్పడింది
- 1. రాజకీయ సంబంధాలు మధ్య ఆసియా, ఉత్తర భారతదేశ కేంద్రాలను అనుసంధానిస్తాయి
- 2. వాణిజ్య మార్గాల ద్వారా వర్తకులు, వస్తువులు, ధనం రవాణా అవుతాయి
- 3. పాలకులు, ఇతర దాతలు బౌద్ధ విహారాలకు, శిల్పశాలలకు తోడ్పాటునందిస్తారు
- 4. భిక్షువులు, గ్రంథాలు, ప్రతిమలు వివిధ ప్రాంతాలకు చేరుతాయి
- 5. బౌద్ధ సంప్రదాయాలు, కళారూపాలు మరింత విస్తృతంగా వ్యాప్తి చెందుతాయి
| లక్షణం | గాంధార | మథుర |
|---|---|---|
| ప్రధాన ప్రాంతం | భారత ఉపఖండంలోని వాయవ్య ప్రాంతం, దానిని ఆనుకొని ఉన్న అఫ్ఘానిస్తాన్ | ఉత్తర భారతదేశంలోని మథుర ప్రాంతం |
| సాధారణంగా ఉపయోగించిన పదార్థం | షిస్ట్ శిల; విస్తృత కళా సంప్రదాయంలో గార (స్టకో) | మచ్చలతో కూడిన ఎర్ర ఇసుకరాయి |
| శైలీ ధోరణి | ప్రాచీన గ్రీకు-రోమన్ కళా ప్రభావాలు, ఉంగరాల జుట్టు, స్పష్టంగా కనిపించే వస్త్రపు మడతలు | దృఢమైన ఆకృతులు, పలుచని లేదా శరీరానికి అతుక్కున్నట్లు ఉండే వస్త్రధారణ |
| మతపరమైన శిల్ప సృష్టి | ముఖ్యంగా బౌద్ధ శిల్పకళతో అనుబంధం | బౌద్ధ, జైన, బ్రాహ్మణీయ శిల్పకళ |
| కుషాణులతో సంబంధం | కుషాణుల కాలపు పోషణలో కళల విశేష వికాసం | రాజుల, మతపరమైన ప్రతిమలతో కూడిన ప్రధాన కళాకేంద్రం |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
రబటక్: పాఠ్యపుస్తకాల సరళీకరణను సవాలు చేసే శాసనం
అఫ్గానిస్తాన్లోని రబటక్ శాసనం రాజుల పేర్లతో కూడిన వంశావళిని, బాక్ట్రియన్ భాష సామ్రాజ్య భాషగా ఉన్నదనే ఆధారాన్ని అందిస్తుంది. అందులో నానా దేవతను ఆవాహన చేయడం కూడా కనిష్కుడిని కేవలం బౌద్ధమతానికే పరిమితమైన చక్రవర్తిగా చూసే దృక్పథాన్ని సంక్లిష్టం చేస్తుంది. ప్రాదేశిక నియంత్రణకు సంబంధించిన ప్రతి ప్రశ్ననూ పరిష్కరించకపోయినా, ఒక కొత్త శాసనం కాలక్రమాన్ని, రాజకీయ చరిత్రను ఎలా మరింత కచ్చితంగా రూపొందించగలదో ఇది చూపిస్తుంది.
షా-జీ-కీ-ధేరి: పురావస్తు శాస్త్రం, బౌద్ధ చారిత్రక స్మృతి
పెషావర్ సమీపంలోని షా-జీ-కీ-ధేరి వద్ద జరిపిన తవ్వకాల్లో ప్రసిద్ధ కనిష్క స్థూపానికి సంబంధించిన అవశేషాలు, ఒక ధాతు పేటిక బయటపడ్డాయి. ఈ స్థలం భౌతిక పురావస్తు ఆధారాలను బౌద్ధ యాత్రికులు భద్రపరచిన సంప్రదాయాలతో అనుసంధానిస్తుంది. ఈ గుర్తింపు చారిత్రకంగా ముఖ్యమైనది. అయితే, తరువాతి శతాబ్దాలకు చెందిన ఈ కట్టడపు వర్ణనలు దాని అసలు నిర్మాణానికీ యథాతథంగా వర్తిస్తాయని భావించకూడదు.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
రబాతక్ శాసనానికి సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఇది అనుకూలంగా మార్చిన గ్రీకు లిపిని ఉపయోగించి బాక్ట్రియన్ భాషలో రాయబడింది. 2. ఇది కనిష్కుని పూర్వ పాలకులను గుర్తిస్తుంది. 3. కనిష్కుడు ఇతర మతాలను మినహాయించి, బౌద్ధమతాన్ని మాత్రమే పోషించాడని ఇది నిర్ధారిస్తుంది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
సంప్రదాయబద్ధంగా కనిష్కునితో సంబంధం ఉన్న బౌద్ధ సంగీతిని కింది వాటిలో ఏది అత్యంత కచ్చితంగా వివరిస్తుంది?
- A. అన్ని బౌద్ధ సంప్రదాయాలు దీనిని నాలుగవ సంగీతిగా ఏకగ్రీవంగా గుర్తించాయి.
- B. ఇది కాశ్మీర్తోనూ, సర్వాస్తివాద శాస్త్ర అధ్యయన సంప్రదాయాలతోనూ ముడిపడి ఉంది.
- C. ఇది శ్రీలంకలో పాళీ ధర్మగ్రంథాలను తొలిసారిగా లిఖితరూపంలోకి తెచ్చింది.
- D. ఇది మహాయాన బౌద్ధమత స్థాపనను నిశ్చయాత్మకంగా సూచిస్తుంది.
ప్రశ్న 3
కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. పురుషపురం — పెషావర్ 2. మథుర శిల్పకళ — మచ్చలతో కూడిన ఎర్ర ఇసుకరాయి 3. కనిష్కుని నాణేలు — బౌద్ధ ప్రతిరూపాలు మాత్రమే. ఎన్ని జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?
- A. ఒకటి మాత్రమే
- B. రెండు మాత్రమే
- C. మూడూ
- D. ఏదీ కాదు
మెయిన్స్: కనిష్కుని చారిత్రక ప్రాధాన్యం బౌద్ధమత పోషకుడిగా ఆయనకున్న ఖ్యాతికి మాత్రమే పరిమితం కాదు. రాజకీయ భౌగోళిక స్వరూపం, భౌతిక ఆధారాలు, కళారంగ పరిణామాలను ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- మధ్య ఆసియా, ఉత్తర భారతదేశాల మధ్య అనుసంధానంగా కుషాణ సామ్రాజ్యాన్ని పరిచయం చేయండి.
- పురుషపురం, మథుర, వాణిజ్య మార్గాల ప్రాముఖ్యతను వివరించండి.
- వంశావళి, భాష, మత వైవిధ్యాన్ని నిరూపించడానికి రబాతక్ శాసనాన్ని, నాణేలను ఉపయోగించండి.
- సర్వాస్తివాద సంగీతికి సంబంధించిన సంప్రదాయాలను, మహాయానం క్రమంగా అభివృద్ధి చెందిన ప్రక్రియ నుంచి వేరుచేసి చూపుతూ, బౌద్ధమతానికి అందించిన పోషణను చర్చించండి.
- గాంధార, మథుర కళా సంప్రదాయాల సమగ్ర అభివృద్ధిని ఒకే పాలకుడికి ఆపాదించకుండా, వాటిని పోల్చండి.
- కాలక్రమం, ప్రాదేశిక ఆధిపత్య వాదనల్లోని అనిశ్చితులను గుర్తిస్తూ, సాంస్కృతిక అనుసంధానాన్ని ప్రస్తావించి ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Themes in Indian History, Part I: Kings, Farmers and Towns; Thinkers, Beliefs and Buildings.
- R. S. Sharma, India’s Ancient Past, Oxford University Press.
- Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India, Pearson.
- British Museum Collection Online: Kanishka coins and the Kanishka reliquary.
- Encyclopaedia Iranica: entries on Kanishka and the Kushan dynasty.
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:KanishkaCoin3.JPG
