New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ప్రాచీన భారతదేశం · మౌర్యుల కాలం, మౌర్యానంతర కాలంలో భారతదేశం

మగధ

దక్షిణ బిహార్ కేంద్రంగా ఉన్న మగధ, ఒక మహాజనపదం స్థాయి నుంచి భారత ఉపఖండంలోని తొలి విశాల సామ్రాజ్యాలకు భౌగోళిక కేంద్ర ప్రాంతంగా అభివృద్ధి చెందింది. అనుకూలమైన భౌగోళిక పరిస్థితులు, వ్యవసాయ వనరులు, వ్యూహాత్మక రాజధానులు, సైనిక విస్తరణ, సమర్థవంతమైన రాజకీయ వ్యవస్థీకరణ దాని ఎదుగుదలకు దోహదపడ్డాయి. హర్యంకులు, నందుల నుంచి మౌర్యుల వరకు మగధ చరిత్ర, తొలి చారిత్రక యుగపు భారతదేశంలో రాజ్య నిర్మాణం, పట్టణీకరణ, మతపరమైన మార్పులను అర్థం చేసుకోవడానికి ఒక అధ్యయన చట్రాన్ని అందిస్తుంది.

భారీ రాళ్లతో నిర్మించిన ప్రాకారం (సైక్లోపియన్ గోడ)

భారీ రాళ్లతో నిర్మించిన ప్రాకారం (సైక్లోపియన్ గోడ)

Credit: Sumitsurai · CC BY-SA 4.0 · source

పదహారు మహాజనపదాలు: ప్రాచీన ప్రాంతాల సుమారు స్థానాలు; మగధను, గంగా మైదాన ప్రాంతంలోని మహాజనపదాల సమూహాన్ని వాయవ్య ప్రాంతంతో పోల్చండి.

Map study

పదహారు మహాజనపదాలు: ప్రాచీన ప్రాంతాల సుమారు స్థానాలు; మగధను, గంగా మైదాన ప్రాంతంలోని మహాజనపదాల సమూహాన్ని వాయవ్య ప్రాంతంతో పోల్చండి.

  • మూలాధారపు తేదీని, పటంలోని సంకేతాల వివరణను చదవండి; భూభాగం, ప్రభావ పరిధి, భౌగోళిక స్థానం మధ్య తేడాను గుర్తించండి.
  • చారిత్రక సరిహద్దులు, సూచనార్థం పేర్కొన్న సభ్యత్వాలు ప్రస్తుత రాజకీయ లేదా కార్యాచరణ సంబంధిత సమాచారం కావు.

Credit: Rowanwindwhistler; Ski · CC BY-SA 4.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. స్థానం, మూలాధారాలు, చారిత్రక నేపథ్యం

క్రీ.పూ. ఆరవ శతాబ్దంలో మధ్య గంగా మైదానంలో వ్యవసాయ విస్తరణ, పట్టణాల వృద్ధి, మరింత పటిష్ఠమైన రాజకీయ వ్యవస్థల ఆవిర్భావం చోటుచేసుకున్న సమయంలో మగధ ఒక ప్రధాన ప్రాదేశిక రాజ్యంగా అవతరించింది. దీని ప్రారంభ భూభాగం ప్రధానంగా ప్రస్తుత బిహార్‌లో గంగానదికి దక్షిణాన ఉండేది. సోన్ లోయ పశ్చిమ దిశ నుంచి ప్రవేశ మార్గాన్ని కల్పించగా, చంపా అనే ముఖ్య కేంద్రాన్ని కలిగిన అంగ రాజ్యం తూర్పున ఉండేది. క్రమంగా జరిగిన విస్తరణతో మగధ అధికారం ఈ ప్రాదేశిక మూల కేంద్రాన్ని దాటి సుదూర ప్రాంతాలకు వ్యాపించింది.

బౌద్ధ గ్రంథమైన అంగుత్తర నికాయంలో పేర్కొన్న పదహారు మహాజనపదాలలో మగధ ఒకటి. వజ్జీలు, మల్లులకు సంబంధించిన గణ-సంఘ రాజకీయ వ్యవస్థలకు భిన్నంగా, మగధ వంశపారంపర్య రాచరికంగా అభివృద్ధి చెందింది. బౌద్ధ, జైన గ్రంథాలు మగధ పాలకులకు బుద్ధుడు, మహావీరుడితో ఉన్న సంబంధాలను వివరిస్తాయి. పురాణ సంప్రదాయాలలో రాజవంశాల జాబితాలు భద్రపరచబడ్డాయి. రాజ్‌గిర్, పాట్నాలలో లభించిన పురావస్తు ఆధారాలు జనావాసాలు, కోట నిర్మాణాలు, ఉన్నత వర్గాల కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన భౌతిక సాక్ష్యాలను అందిస్తాయి.

ఈ ఆధారాలను జాగ్రత్తగా తులనాత్మకంగా పరిశీలించాలి. మత గ్రంథాలు సుదీర్ఘ కాలంపాటు ప్రసారమై, సంకలనం చేయబడ్డాయి; రాజుల వారసత్వ క్రమానికి సంబంధించి అవి అందించే వివరాలు కొన్నిసార్లు పరస్పరం భిన్నంగా ఉంటాయి. అందువల్ల తొలి రాజుల ఖచ్చితమైన కాల నిర్ధారణపై వివాదాలు ఉన్నాయి. మౌర్యుల కాలానికి సంబంధించి అశోకుని శాసనాలు సమకాలీన ఆధారాలను అందిస్తాయి; గ్రీకు రచనలు, అర్థశాస్త్రం వీటికి అనుబంధ ఆధారాలుగా ఉన్నాయి. అర్థశాస్త్రం అనేక దశల్లో రూపుదిద్దుకున్న గ్రంథం. దానిని పూర్తిగా చంద్రగుప్తుని పాలనలోనే రచించిన యథాతథ పరిపాలనా రికార్డుగా పరిగణించకూడదు.

  • మగధను అంగ రాజ్యం నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి: అంగ రాజ్యాన్ని మగధలో విలీనం చేయడానికి ముందు చంపా అంగ రాజ్యానికి కేంద్రంగా ఉండేది.
  • రాజగృహం, పాటలీపుత్రం వరుసగా అధికార కేంద్రాలుగా ఉండేవి; అవి ఒకే నగరానికి పర్యాయంగా ఉపయోగించే పేర్లు కావు.

2. మగధ ఎందుకు ఆధిపత్యం సాధించింది

వనరులు, భౌగోళిక స్థానం, రాజకీయ చర్యల పరస్పర ప్రభావం వల్ల మగధ అభ్యుదయం సాధ్యమైంది. మధ్య గంగా మైదానం గణనీయమైన వ్యవసాయ ఉత్పత్తికి, ముఖ్యంగా వరి సాగుకు అనుకూలంగా ఉండేది. ఒండ్రు నేలలు, తగినంత వర్షపాతం వ్యవసాయ మిగులు ఏర్పడటానికి దోహదపడ్డాయి. ఈ మిగులుపై పన్నులు విధించడం ద్వారా పాలకులు అధికారులను, సైనికులను పోషించడంతోపాటు విస్తరిస్తున్న రాజధానుల నిర్వహణకు అవసరమైన ఆదాయాన్ని పొందగలిగారు. అయితే, ప్రత్యర్థి రాజ్యాలలో కూడా అధిక వ్యవసాయ ఉత్పాదకత కలిగిన ప్రాంతాలు ఉన్నందున, నేల సారవంతత ఒక్కటే మగధ ఆధిపత్యాన్ని వివరించలేదు.

గంగానది, దాని ఉపనదులు రవాణా, వాణిజ్యం, సైనిక తరలింపులకు దోహదపడ్డాయి. నదులను దాటే ప్రదేశాలు, మార్గాలపై నియంత్రణ మగధను తూర్పు భారతదేశంతోనూ ఎగువ గంగా మైదానంతోనూ అనుసంధానించింది. అంగ రాజ్యాన్ని విలీనం చేసుకోవడంతో చంపా మగధలో భాగమైంది; తూర్పు ప్రాంత వాణిజ్య వ్యవస్థలతో సంబంధాలు మరింత బలపడ్డాయి. భారీ పరిమాణంలో సరఫరాలను భూమార్గ రవాణా కంటే మరింత సమర్థంగా తరలించడానికి కూడా నదులు తోడ్పడ్డాయి. అందువల్ల అవి వాణిజ్యానికీ రాజ్యాధికారానికీ ముఖ్యమైనవిగా నిలిచాయి.

ఈ విశాల ప్రాంతం దక్షిణ బిహార్, ఛోటా నాగపూర్ పీఠభూమి వైపున ఉన్న కలప, ఏనుగులు, ఖనిజ సంపద గల భూభాగాలను అందుబాటులోకి తెచ్చింది. రాజ్య విస్తరణకు తోడ్పడిన భౌతిక వనరులలో ఇనుప పనిముట్లు, ఆయుధాలు కూడా భాగంగా ఉన్నాయి. అయితే, ఇనుముపై గుత్తాధిపత్యం సాధించడం వల్లనే మగధ ఎదిగిందనే పాత వాదన అతిగా ఒకే కారణాన్ని నిర్ణాయకంగా పరిగణిస్తుంది. రాజగృహం చుట్టూ ఉన్న కొండలు సహజ రక్షణను కల్పించగా, పాటలీపుత్రం నదీతీర స్థానం వ్యూహాత్మక ప్రయోజనాలతోపాటు వాణిజ్య సౌలభ్యాన్ని కూడా అందించింది. వివాహ సంబంధాలు, దండయాత్రలు, ప్రత్యర్థి అధికార కేంద్రాల విలీనం ఈ ప్రయోజనాలను రాజకీయ ఆధిపత్యంగా మార్చాయి.

  • బహుళ కారణాల ఆధారంగా వివరణ ఇవ్వండి: వ్యవసాయ మిగులు, జలమార్గాలు, వనరులు, వ్యూహాత్మక రాజధానులు, రాజకీయ నాయకత్వం.
  • భారీ సైన్యాల నిర్వహణ కేవలం ఆయుధాల లభ్యతపైనే కాకుండా, నిరంతర ఆదాయ వసూళ్లు, అవసరమైన సరఫరాల సమకూర్పుపై ఆధారపడి ఉండేది.

3. హర్యంకుల నుంచి నందుల వరకు

సాధారణంగా క్రీ.పూ. ఆరవ శతాబ్దానికి చెందినవాడిగా పరిగణించే బింబిసారుడు హర్యంక వంశంలోని ప్రముఖ పాలకుడు. ఆయన అంగ రాజ్యాన్ని జయించడం ద్వారా తూర్పున ఉన్న ఒక ప్రత్యర్థిని తొలగించాడు. సాహిత్య సంప్రదాయాలు ఆయనకు కోసల, లిచ్ఛవులు, మద్రతో వివాహ సంబంధాలు ఉన్నట్లు కూడా పేర్కొంటాయి. ఇటువంటి సంబంధాలు దౌత్యపరమైన స్థాయిని మెరుగుపరచి, పొరుగు రాజ్యాలపై అనుకూలతలను సాధించిపెట్టడం ద్వారా యుద్ధ ప్రయత్నాలకు అనుబంధంగా తోడ్పడ్డాయి.

అజాతశత్రువు కోసల రాజ్యం, వజ్జి సమాఖ్యలతో ఘర్షణల ద్వారా రాజ్య విస్తరణను కొనసాగించాడు. వజ్జీలపై సుదీర్ఘ పోరాటం సాగించాడని, సైనిక ఒత్తిడితోపాటు వారి ఐక్యతను దెబ్బతీసే ప్రయత్నాలు చేశాడని బౌద్ధ సంప్రదాయాలు వివరిస్తాయి. ప్రత్యేక యుద్ధ యంత్రాలను వృత్తాంతాలు ప్రస్తావించినప్పటికీ, వాటి సాంకేతిక వివరాలను స్వతంత్రంగా ధ్రువీకరించడం కష్టం. పాటలీపుత్రానికి పూర్వరూపమైన పాటలీగ్రామాన్ని దుర్గీకరించడం ఆయన వ్యూహాత్మక సన్నాహాలతో ముడిపడి ఉంది; పాటలీపుత్రంలో రాజధానిని స్థాపించిన ఘనతను సంప్రదాయంగా ఉదయినుడికి ఆపాదిస్తారు.

హర్యంకుల తర్వాత శిశునాగులు అధికారంలోకి వచ్చారు. అవంతిని ఓడించి, తద్వారా పశ్చిమాన ఉన్న ఒక ముఖ్యమైన ప్రత్యర్థిని తొలగించిన ఘనత శిశునాగుడికి దక్కింది. వైశాలిలో జరిగిన రెండవ బౌద్ధ సంగీతి సంప్రదాయంగా కాలాశోకుడితో ముడిపడి ఉంది. నందుల పాలనలో మగధ భూభాగం మరింత విస్తరించడంతోపాటు, అపార సంపద, సైనిక వనరులు కలిగిన రాజ్యంగా ఖ్యాతి పొందింది. పురాణ వృత్తాంతాలలో మహాపద్మ నందుడు శక్తిమంతమైన విజేతగా కనిపిస్తాడు; అయితే ఆయన పాలనలోని భూభాగాల ఖచ్చితమైన విస్తృతి ఇప్పటికీ అనిశ్చితంగానే ఉంది.

సాధారణంగా చివరి నంద పాలకుడైన ధననందుడిగా గుర్తించే రాజు ఆధీనంలో అపారమైన సైన్యాలు ఉన్నట్లు గ్రీకు సంప్రదాయాలు పేర్కొంటాయి. అవి పేర్కొన్న సంఖ్యలను జాగ్రత్తగా పరిగణించాలి. సుమారు క్రీ.పూ. 321లో చంద్రగుప్త మౌర్యుడు నందులను అధికారం నుంచి తొలగించాడు. సంప్రదాయ కథనాల ప్రకారం, చాణక్యుడు లేదా కౌటిల్యుడి సహాయంతో ఆయన ఈ విజయాన్ని సాధించి, మగధ అప్పటివరకు సమకూర్చుకున్న వనరులను మౌర్య సామ్రాజ్య విస్తరణకు పునాదిగా మలిచాడు.

4. మౌర్య సామ్రాజ్యపు కేంద్ర ప్రాంతంగా మగధ

చంద్రగుప్త మౌర్యుని పాలనలో, ఉత్తర భారతదేశంలోని అధిక భాగంతో పాటు వాయవ్య ప్రాంతం వరకు విస్తరించిన సామ్రాజ్యానికి పాటలీపుత్రం కేంద్రంగా మారింది. సుమారు క్రీ.పూ. 305–303లో సెల్యూకస్ Iతో అతడు కుదుర్చుకున్న ఒప్పందం వాయవ్య ప్రాంతంలో సాధించిన భూభాగాలపై ఆధిపత్యాన్ని సుస్థిరం చేసి, దౌత్య సంబంధాలను నెలకొల్పింది. సెల్యూసిడ్ రాయబార బృందంతో సంబంధం ఉన్న మెగస్తనీస్, ‘ఇండికా’ గ్రంథంలో భారతదేశాన్ని వర్ణించాడు. ఆ గ్రంథం తరువాతి రచయితలు ఉటంకించిన భాగాలు, సారాంశాల రూపంలో మాత్రమే లభిస్తోంది.

మౌర్యుల అధికార వ్యవస్థలో శక్తిమంతమైన కేంద్ర రాచరికంతో పాటు ప్రాంతీయ పరిపాలన, స్థానిక ప్రజలతో భిన్న స్వరూపాల సంబంధాలు సమ్మిళితమై ఉండేవి. తక్షశిల, ఉజ్జయిని, తోసలి, సువర్ణగిరి ముఖ్యమైన ప్రాంతీయ పరిపాలనా కేంద్రాలు. పన్నుల వసూలు, అధికారులు, రహదారులు, సాయుధ బలగాలు సామ్రాజ్య సమైక్యతకు తోడ్పడ్డాయి. అయితే పరిపాలనా విస్తృతి అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకే విధంగా ఉండేది కాదు. పాటలీపుత్రం భౌగోళిక స్థానం గంగా మైదానంలోని ప్రధాన ప్రాంతాన్ని ఈ సుదూర ప్రాంతాలతో అనుసంధానించడానికి దోహదపడింది.

అంతకుముందటి సాహిత్య సంప్రదాయాల కంటే అశోకుని శాసనాలు రాజరిక స్వరూపాన్ని మరింత ప్రత్యక్షంగా తెలియజేస్తాయి. కళింగ యుద్ధం తరువాత, XIIIవ ప్రధాన శిలాశాసనం ప్రజలు అనుభవించిన బాధల పట్ల పశ్చాత్తాపాన్ని వ్యక్తం చేసి, ధమ్మవిజయానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది. అతని ధమ్మం నైతిక ప్రవర్తనను, సంయమనాన్ని, మత సముదాయాల మధ్య పరస్పర గౌరవాన్ని ప్రోత్సహించింది; అది కేవలం అందరినీ బౌద్ధులుగా మార్చే కార్యక్రమం కాదు. దాని లక్ష్యాలను ముందుకు తీసుకెళ్లడానికి ధమ్మ మహామాత్రులను నియమించాడు. మగధ రాజకీయ కేంద్రంగా కొనసాగగా, శాసనాలు సామ్రాజ్యమంతటా రాజసందేశాలను చేరవేశాయి.

  • అశోకుని శాసనాలు ప్రధానంగా దేవానంపియ, పియదసి వంటి బిరుదుల ద్వారా రాజును గుర్తిస్తాయి; మస్కి శాసనం అశోకుడు అనే పేరును కూడా పేర్కొంటుంది.
  • అశోకుని ఆధ్వర్యంలో పాటలీపుత్రంలో జరిగిన మూడవ బౌద్ధ సంగీతి గురించిన సమాచారం బౌద్ధ సంప్రదాయానికి చెందినదే తప్ప, ఆయన శాసనాలలోని ప్రత్యక్ష సాక్ష్యం కాదు.

5. మౌర్యుల అనంతర పరిణామాలు, మతపరమైన ప్రాధాన్యం

తరువాతి సాహిత్య సంప్రదాయం ప్రకారం, చివరి మౌర్య పాలకుడైన బృహద్రథుణ్ని సుమారు క్రీ.పూ. 185లో పుష్యమిత్ర శుంగుడు హతమార్చాడు. పూర్వ మౌర్య సామ్రాజ్యంలోని కొన్ని ప్రాంతాలపై శుంగుల అధికారం విస్తరించింది. అయితే ఆ వంశం మౌర్యుల భౌగోళిక ఐక్యతను నిలబెట్టలేదు. సుమారు క్రీ.పూ. 73లో శుంగుల తరువాత కణ్వులు అధికారంలోకి వచ్చారు. సరళమైన వంశావళి పట్టికలు సూచించేంత స్పష్టంగా, ఆ తరువాత మగధపై రాజకీయ ఆధిపత్యం గురించి ఆధారాలు లభించడం లేదు.

ఈ రాజకీయ మార్పుల తరువాత కూడా మగధ మతపరమైన ప్రాధాన్యం కొనసాగింది. బోధ్ గయ బుద్ధుని జ్ఞానోదయంతో, రాజ్‌గిర్ అతని బోధనలతో, సంప్రదాయం పేర్కొనే మొదటి బౌద్ధ సంగీతి‌తో సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి. జైన సంప్రదాయాలు కూడా ఈ ప్రాంతాన్ని మహావీరునితో, తొలి రాజపోషకులతో సన్నిహితంగా అనుసంధానిస్తాయి. చాలా కాలం తరువాత, నలంద ఒక ప్రధాన బౌద్ధ విహార, విద్యా కేంద్రంగా అవతరించింది; సంస్థగా దాని ప్రాముఖ్యం ప్రధానంగా గుప్తుల, గుప్తుల అనంతర కాలాలకు చెందుతుంది, బింబిసారుని కాలానికి కాదు.

పరీక్షల దృష్ట్యా, వ్యవసాయ విస్తరణ, రెండవ పట్టణీకరణ, ప్రాదేశిక రాచరికం, సామ్రాజ్య ఆవిర్భావం మధ్య సంబంధాన్ని మగధ ఉదాహరణ వివరిస్తుంది. సమకాలీన శాసనాలను తరువాతి సంప్రదాయాల నుంచి వేరుచేసి చూడాలి; వివాదాస్పద తేదీలను కచ్చితమైనవిగా పరిగణించకూడదు; రాజ్యం ఎదుగుదలకు దోహదపడిన భౌతిక అనుకూలతలను, ఆ ఎదుగుదలను సాధ్యం చేసిన రాజకీయ నిర్ణయాలతో అనుసంధానించాలి.

కాలరేఖ

  1. Sixth century BCE

    బింబిసారుడు మగధను బలోపేతం చేసి, అంగ రాజ్యాన్ని విలీనం చేసుకున్నాడు; అతని పాలనకు సంబంధించిన కచ్చితమైన తేదీలు వివాదాస్పదంగా ఉన్నాయి.

  2. Fifth century BCE

    అజాతశత్రువు మగధ అధికారాన్ని విస్తరించాడు; పాటలీగ్రామం వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది.

  3. Fourth century BCE

    నందులు సంపన్నమైన, సైనికంగా శక్తిమంతమైన రాజ్యాన్ని సుస్థిరం చేశారు.

  4. About 321 BCE

    చంద్రగుప్త మౌర్యుడు నందులను అధికారం నుంచి తొలగించాడు.

  5. About 261 BCE

    అశోకుడు కళింగను జయించాడు.

  6. About 185 BCE

    పుష్యమిత్ర శుంగుడు మౌర్య పాలనకు ముగింపు పలికాడు.

  7. About 73 BCE

    శుంగుల తరువాత కణ్వులు అధికారంలోకి వచ్చారు.

మగధ విస్తరణకు సరళమైన వివరణ

  1. 1. వ్యవసాయ వృద్ధి, ప్రాంతీయ వనరుల లభ్యత
  2. 2. మిగులు ఉత్పత్తి సేకరణ, వాణిజ్య వ్యవస్థల అభివృద్ధి
  3. 3. సైన్యాల నిర్వహణ, వ్యూహాత్మక రాజధానులు
  4. 4. మైత్రి సంబంధాలు, దండయాత్రలు, ప్రత్యర్థి రాజ్యాల విలీనం
  5. 5. సామ్రాజ్య విస్తరణకు తోడ్పడిన విస్తృత ఆదాయ వనరులు
మగధతో సంబంధం ఉన్న ప్రధాన రాజవంశాలు
రాజవంశంప్రముఖ పాలకుడుపరీక్షల దృష్ట్యా సంబంధిత ముఖ్యాంశం
హర్యంకబింబిసారుడు, అజాతశత్రువుఅంగ రాజ్యాన్ని ఆక్రమించి విలీనం చేసుకోవడం; వజ్జీలతో సంఘర్షణ
శిశునాగశిశునాగుడు, కాలాశోకుడుఅవంతిని ఓడించడం; సంప్రదాయ కథనాల ప్రకారం రెండవ బౌద్ధ సంగీతి నిర్వహణతో సంబంధం
నందమహాపద్మనందుడుభూభాగ విస్తరణ, గణనీయమైన ఆర్థిక–సైనిక వనరులు
మౌర్యచంద్రగుప్తుడు, అశోకుడుపాటలీపుత్రం కేంద్రంగా ఏర్పడిన ఉపఖండ స్థాయి సామ్రాజ్యం
శుంగపుష్యమిత్రుడుమౌర్యానంతర కాలపు ప్రాంతీయ శక్తి
కణ్వవాసుదేవుడుశుంగుల తరువాత అధికారంలోకి వచ్చిన రాజవంశం

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

రాజ్‌గిర్: భౌగోళిక స్థితి, తొలి రాచరికం

కొండలతో చుట్టుముట్టిన రాజ్‌గిర్ భౌగోళిక స్థితి, విస్తారమైన రాతి కోట ప్రాకారాలు మగధ తొలి రాజధానికి ఉన్న రక్షణపరమైన అనుకూలతలను వివరిస్తాయి. వాటి ఖచ్చితమైన కాలనిర్ణయంలో జాగ్రత్త అవసరం: సాహిత్య సంప్రదాయాలు ఒక పాలకుడిని ఆ నగరంతో అనుసంధానించినంత మాత్రాన, ప్రస్తుతం మిగిలి ఉన్న అవశేషాలను ఆ పాలకుడి కాలానికి చెందినవిగా నిర్ధారించకూడదు.

కుమ్రహార్: పాటలీపుత్ర అన్వేషణ

పట్నాలోని కుమ్రహార్‌లో జరిపిన తవ్వకాల్లో బయటపడిన అవశేషాలను సాధారణంగా ఎనభై స్తంభాల మౌర్యుల సభామండపానికి చెందినవిగా భావిస్తారు. ప్రాచీన పాటలీపుత్రంలోని ఇతర ప్రాంతాల్లో లభించిన కలప నిర్మాణ అవశేషాలు, నగరానికి సంబంధించిన సాహిత్య వర్ణనలకు తోడ్పడుతున్నాయి. ఈ ఆవిష్కరణలు భారీ నిర్మాణాలు ఉండేవని తెలియజేస్తున్నప్పటికీ, ఆ సభామండపం యొక్క ఖచ్చితమైన ప్రయోజనం నిర్ధారణ కాలేదు.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

మగధలో రాజవంశాల పాలనా వరుసను సరిగ్గా సూచించే క్రమం ఏది?

  • A. హర్యంక–నంద–శిశునాగ–మౌర్య
  • B. శిశునాగ–హర్యంక–మౌర్య–నంద
  • C. హర్యంక–శిశునాగ–నంద–మౌర్య
  • D. నంద–హర్యంక–శిశునాగ–మౌర్య

ప్రశ్న 2

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. మగధలో విలీనానికి ముందు చంపా అంగ రాజ్యంతో సంబంధం కలిగి ఉండేది. 2. రాజగృహం, పాటలీపుత్రం ఒకే పట్టణానికి ఉన్న పేర్లు. 3. పాటలీపుత్రం నదీతీర స్థానం దాని వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యానికి దోహదపడింది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

కళింగ యుద్ధం వల్ల కలిగిన బాధల పట్ల అశోకుడి పశ్చాత్తాపానికి సమకాలీన ఆధారాన్ని అందించే మూలం ఏది?

  • A. ప్రధాన శిలాశాసనం XIII
  • B. మెగస్తనీస్ రచించిన ఇండికా
  • C. అంగుత్తర నికాయ
  • D. అర్థశాస్త్రం
మెయిన్స్: మగధ సామ్రాజ్య కేంద్ర ప్రాంతంగా ఆవిర్భవించడాన్ని కేవలం భౌగోళిక పరిస్థితులతోనే వివరించలేము. చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • మధ్య గంగా మైదానంలోనూ, మహాజనపద వ్యవస్థలోనూ మగధ స్థానాన్ని గుర్తించండి.
  • వ్యవసాయ మిగులు, నదీ మార్గాలు, ఏనుగులు, కలప, ఖనిజ నిక్షేపాలున్న ప్రాంతాలకు అందుబాటు గురించి వివరించండి.
  • రాజ్‌గిర్ రక్షణాత్మక భౌగోళిక స్థితిని పాటలీపుత్ర నదీ మార్గ అనుసంధానంతో పోల్చండి.
  • బింబిసారుడి మైత్రి సంబంధాలు, అంగ రాజ్య ఆక్రమణ, అజాతశత్రువు రాజ్య విస్తరణ, ప్రత్యర్థిగా ఉన్న అవంతిని తొలగించడం వంటి అంశాలను అంచనా వేయండి.
  • నందుల వనరులను మౌర్యుల సైనిక, పరిపాలనా సుస్థిరీకరణతో అనుసంధానించండి.
  • భౌగోళిక పరిస్థితులు సృష్టించిన అవకాశాలను రాజకీయ వ్యవస్థీకరణ, నాయకత్వం వినియోగించుకున్నాయని నిర్ధారిస్తూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Themes in Indian History, Part I: Kings, Farmers and Towns; Thinkers, Beliefs and Buildings.
  • R. S. Sharma, India's Ancient Past.
  • Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India.
  • Archaeological Survey of India: information on Kumrahar and the archaeological remains of ancient Pataliputra.
  • Nayanjot Lahiri, Ashoka in Ancient India.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp