New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ప్రాచీన భారతదేశం · చరిత్రపూర్వ యుగం

బృహత్‌శిలా సంస్కృతులు

బృహత్‌శిలా సంస్కృతులు అనేవి పెద్ద రాళ్లతో నిర్మించిన స్మారక కట్టడాలతో, ముఖ్యంగా సమాధులు, స్మారక నిర్మాణాలతో సంబంధం ఉన్న పురావస్తు సంప్రదాయాలు. భారతదేశంలో వీటి అత్యంత ప్రసిద్ధ రూపాలు దక్కన్, దక్షిణ ద్వీపకల్పంలోని ఇనుప యుగం, తొలి చారిత్రక యుగ సమాజాలకు చెందినవి. ఈ సమాజాలు వ్యవసాయం, పశుపోషణ, ప్రత్యేక నైపుణ్యాధారిత వృత్తులను నిర్వహిస్తూ, వస్తు వినిమయ వ్యవస్థల్లో పాల్గొన్నాయి. బృహత్‌శిలా నిర్మాణాలు ఒకే జనసమూహం సృష్టించినవి కావు; ఒకే కాలానికి పరిమితమైనవీ కావు. వాటి రూపాలు, కాలాలు, అర్థాలు ప్రాంతాలవారీగా మారుతూ ఉండేవి.

జర్మనీలోని హార్‌హూగ్ డాల్మెన్: తులనాత్మక ఉదాహరణ మాత్రమే; భారతీయ బృహత్‌శిలా సంస్కృతులకు ఆధారం కాదు.

జర్మనీలోని హార్‌హూగ్ డాల్మెన్: తులనాత్మక ఉదాహరణ మాత్రమే; భారతీయ బృహత్‌శిలా సంస్కృతులకు ఆధారం కాదు.

Credit: Michael Gäbler · CC BY 3.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

1. అర్థం, కాలక్రమం, భౌగోళిక విస్తరణ

బృహత్‌శిలాయుగ పురావస్తుశాస్త్రం భారీ రాళ్లతో నిర్మించిన స్మారక కట్టడాలను, వాటితో సంబంధం ఉన్న సమాజాలను అధ్యయనం చేస్తుంది. అనేక కట్టడాలు సమాధులను సూచిస్తాయి; అయితే కొన్ని, గుర్తించదగిన మానవ అవశేషాలు లేని స్మారకాలు. భారీ రాళ్లు లేకపోయినప్పటికీ, సంబంధిత కలశ ఖననాలను, ఇతర అంత్యక్రియా రూపాలను కూడా పురావస్తుశాస్త్రవేత్తలు విస్తృత బృహత్‌శిలా సాంస్కృతిక సముదాయంలో భాగంగా చర్చిస్తారు. అందువల్ల, ‘బృహత్‌శిలా’ అనేది ప్రధానంగా పురావస్తుశాస్త్రంలో ఉపయోగించే వర్ణనాత్మక పదమే తప్ప, ఒక రాజవంశం, మతం లేదా ఏకరీతి నాగరికత పేరు కాదు.

ద్వీపకల్ప భారతదేశంలో ప్రధాన బృహత్‌శిలా సాంస్కృతిక దశను స్థూలంగా సుమారు క్రీ.పూ. 1200–క్రీ.శ. 300 మధ్యకాలానికి చెందినదిగా నిర్ణయిస్తారు. అయితే, ఇది అధ్యయన సౌలభ్యం కోసం నిర్దేశించిన కాలపరిధే తప్ప అన్ని ప్రాంతాలకూ వర్తించే కాలసరిహద్దు కాదు. కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఈ సంప్రదాయాలు అంతకుముందే ప్రారంభమయ్యాయి; మరికొన్ని ప్రాంతాల్లో స్మారక కట్టడాల నిర్మాణం, ఖనన పద్ధతులు చాలా కాలం తరువాత కూడా కొనసాగాయి. అసాధారణంగా ప్రాచీన కాలంలోనే ఇనుమును ఉపయోగించారనే ఇటీవలి వాదనలను స్థలాలవారీగా మూల్యాంకనం చేయాలి; ఇనుము లభించిన నిక్షేపపు కాలనిర్ణయం ఆధారంగా సమీపంలోని ప్రతి కట్టడం వయస్సును స్వయంచాలకంగా నిర్ధారించలేం. బృహత్‌శిలా సంప్రదాయాలు ఇనుప యుగంలోనూ, తొలి చారిత్రక కాలంలోనూ కొనసాగాయి.

బృహత్‌శిలా కట్టడాలు ప్రధానంగా కర్ణాటక, తమిళనాడు, కేరళ, ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, మహారాష్ట్రలోని విదర్భ ప్రాంతంలో అధికంగా కనిపిస్తాయి. ముఖ్యమైన స్థలాల్లో కర్ణాటకలోని బ్రహ్మగిరి, హిరే బెనకల్; తమిళనాడులోని ఆదిచనల్లూరు, కొడుమణల్; కేరళలోని పోర్కలం; మహారాష్ట్రలోని జునాపాని, నైకుండ్ ఉన్నాయి. ద్వీపకల్పం వెలుపల కశ్మీర్, ఈశాన్య భారతదేశంతో సహా ఇతర ప్రాంతాల్లోనూ బృహత్‌శిలా కట్టడాలు కనిపిస్తాయి. వాటి భౌగోళిక విస్తరణ ఆధారంగా అవన్నీ ఒకే మూలం నుంచి ఉద్భవించాయని లేదా ఏకరీతి కాలక్రమాన్ని అనుసరించాయని నిర్ధారించలేం.

  • ప్రిలిమ్స్ కోసం స్మారక నిర్మాణ రకం, పురావస్తు సంస్కృతి, చారిత్రక సమాజం మధ్య తేడాలను గుర్తించాలి.
  • కొన్ని ఖాసీ, నాగా సమాజాల్లో నేటికీ కొనసాగుతున్న బృహత్‌శిలా సంప్రదాయాలను, చరిత్రపూర్వ ద్వీపకల్ప సంస్కృతులు మార్పులేకుండా కొనసాగుతున్నాయనడానికి ప్రత్యక్ష రుజువుగా పరిగణించకూడదు.

2. కట్టడాల రకాలు, ఖనన పద్ధతులు

డోల్మెన్‌లో సాధారణంగా నిలువుగా అమర్చిన రాతిపలకలపై కప్పురాయి ఉంటుంది; ఇది తరచుగా నేలపై ఒక గదిలాంటి నిర్మాణాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. సిస్ట్ అనేది రాతిపలకలతో నిర్మించిన పెట్టె ఆకారపు సమాధి గది; ఇది సాధారణంగా భూగర్భంలో ఉంటుంది. కొన్ని గదుల పక్క రాతిపలకలో వృత్తాకార రంధ్రం లేదా ప్రవేశ రంధ్రం (పోర్ట్‌హోల్) ఉంటుంది. సమాధి లేదా స్మారక కట్టడం చుట్టూ నిలువురాళ్లు లేదా బండరాళ్లను వలయాకారంలో అమర్చిన నిర్మాణాలను శిలావలయాలు అంటారు. కైర్న్ అనేది రాళ్ల గుట్ట; మెన్హిర్ అనేది స్మారకార్థం ఏర్పాటు చేసి ఉండగల ఒకే నిలువురాయి.

ప్రాంతీయ వైవిధ్యం ముఖ్యంగా కేరళలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. అక్కడ రాతిని తొలిచి నిర్మించిన సమాధి గదులు, ప్రత్యేకమైన గొడుగురాళ్లు, టోపీరాళ్లు కనిపిస్తాయి. గొడుగురాళ్లను సాధారణంగా కుడక్కల్ అని, టోపీరాళ్లను టోపిక్కల్ అని పిలుస్తారు. కలశ ఖననాల్లో మానవ అవశేషాలను మట్టి పాత్రల్లో ఉంచుతారు; సార్కోఫగై అనేవి కాల్చిన మట్టితో తయారుచేసిన శవపేటికలు. కొన్నిసార్లు వీటికి కాళ్లు ఆధారంగా ఉంటాయి. ఒకే సమాధి ప్రదేశంలో ఈ రకాలన్నీ కలిసే కనిపించవచ్చు. ఉపరితలంపై కనిపించే గుర్తు, దాని కింద ఉన్న సమాధి ఖచ్చితమైన రూపాన్ని తప్పనిసరిగా వెల్లడించదు.

ఖనన ఆచారాల్లో మృతదేహాన్ని ప్రాథమికంగా నిక్షేపించడం, అలాగే అంతకుముందు దశలో మృతదేహానికి నిర్వహించిన ప్రక్రియలు లేదా అది కుళ్లిపోయిన తరువాత ఎంపిక చేసిన ఎముకలను ద్వితీయంగా నిక్షేపించడం ఉండేవి. కొన్ని సమాధుల్లో ఒకరికంటే ఎక్కువమంది అవశేషాలు లేదా వాటిని పదేపదే ఉపయోగించినట్లు ఆధారాలు కనిపిస్తాయి. సమాధుల్లో ఉంచిన సమర్పణ వస్తువుల్లో మృణ్మయ పాత్రలు, ఆయుధాలు, పనిముట్లు, ఆభరణాలు, జంతు అవశేషాలు ఉండవచ్చు. ఇటువంటి నిక్షేపాలు మృతుల స్మరణ, అంత్యక్రియల ఆచారాలు, సామాజిక గుర్తింపునకు సంబంధించిన వ్యాఖ్యానాలకు ఆధారమవుతాయి. అయితే, ఒక నిర్దిష్ట దేవతను గుర్తించడం లేదా మరణానంతర జీవితం గురించిన ఒక కచ్చితమైన సిద్ధాంతాన్ని పునర్నిర్మించడం సాధారణంగా ఈ ఆధారాలు నిరూపించగల పరిధిని మించిపోతుంది.

  • అస్థిపంజర అవశేషాలు లేని కట్టడం ఒక స్మారకం కావచ్చు; అయితే అవశేషాలు సరిగా పరిరక్షించబడకపోవడం లేదా వాటికి భంగం కలగడం వంటి అవకాశాలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.
  • డోల్మెన్, సిస్ట్ అనేవి ఒకదానికొకటి బదులుగా ఉపయోగించదగిన పదాలు కావు; శిలావలయాలు అనేక విభిన్న ఖనన ఏర్పాట్లను సూచించవచ్చు.

3. ఆర్థిక వ్యవస్థ, సాంకేతికత మరియు వినిమయం

బృహత్‌శిలా సంస్కృతితో సంబంధమున్న సముదాయాలు స్థానిక పర్యావరణాలకు అనుగుణంగా మిశ్రమ ఆర్థిక వ్యూహాలను అనుసరించాయి. వివిధ స్థలాల నుంచి లభించిన పురావృక్షశాస్త్ర ఆధారాల్లో చిరుధాన్యాలు, వరి, పప్పుధాన్యాలు, ఇతర పంటలు ఉన్నాయి. జంతు అవశేషాలు పశువులు, గొర్రెలు, మేకల పెంపకాన్ని సూచిస్తుండగా, కొన్ని ప్రాంతాల్లో వేట కూడా సాగినట్లు తెలియజేస్తున్నాయి. అందువల్ల ఇటువంటి సముదాయాలన్నింటినీ సంచార పశుపోషకులుగానో లేదా స్థిరనివాస వరి సాగుదారులుగానో వర్ణించడం తప్పుదోవ పట్టిస్తుంది. నదీ లోయలు, శుష్క మెట్టప్రాంతాలు, అటవీ అంచులు, తీరప్రాంతాలను బట్టి వారి జీవనాధార పద్ధతులు మారుతూ ఉండేవి.

ద్వీపకల్పంలోని అనేక పురావస్తు అవశేష సముదాయాల్లో ఇనుప సాంకేతికత ఒక ప్రధాన లక్షణం. తవ్వకాల్లో గొడ్డళ్లు, కొడవళ్లు, కత్తులు, ఈటె మొనలు, బాణపు మొనలు, ఇతర పనిముట్లు లభించాయి. ఇనుప పనిముట్లు సాగు, కలప పని, చేతివృత్తి ఉత్పత్తులకు తోడ్పడి ఉండవచ్చు; ఆయుధాలు యుద్ధ లేదా ఆచార సంబంధిత ప్రయోజనాలకు కూడా ఉపయోగపడ్డాయి. అయినప్పటికీ, సమాధిలో నిక్షిప్తం చేసిన ఒక వస్తువు తప్పనిసరిగా రోజువారీ పనులకు ప్రత్యక్ష ఆధారం కాదు. ఇనుము రాయి, రాగి మిశ్రలోహాలు, మృణ్మయ వస్తువులు, ఇతర పదార్థాలను వెంటనే భర్తీ చేయకుండా, వాటితోపాటే వినియోగంలో ఉండేది.

నలుపు-ఎరుపు మృణ్మయ పాత్రలు తరచుగా కనిపించే ఒక పాత్రల వర్గం. నియంత్రిత కాల్చే పరిస్థితుల ద్వారా ఏర్పడే పరస్పర విరుద్ధమైన నలుపు, ఎరుపు ఉపరితలాలు వీటి ప్రత్యేక లక్షణం. ఎరుపు పాత్రలు, నలుపు పాత్రలతో సహా ఇతర రకాల పాత్రలు కూడా కనిపిస్తాయి. కార్నీలియన్, అగేట్, క్వార్ట్జ్, ఇతర పదార్థాలతో తయారుచేసిన పూసలు ప్రత్యేక నైపుణ్యంతో కూడిన తయారీని, వినిమయాన్ని వెల్లడిస్తాయి. చేతివృత్తి కార్యకలాపాలకు కొడుమనల్ ప్రత్యేకంగా విలువైన ఆధారాలను అందిస్తుంది. తొలి చారిత్రక కాలపు జనావాసాలతో ఉన్న సంబంధాలు, బృహత్‌శిలా సంస్కృతితో సంబంధమున్న సమాజాలు వాణిజ్యం, ఆవిర్భవిస్తున్న పట్టణాలు లేదా విస్తృత రాజకీయ పరిణామాల నుంచి తప్పనిసరిగా వేరుపడి ఉండలేదని తెలియజేస్తాయి.

  • నలుపు-ఎరుపు మృణ్మయ పాత్రలు అనేక పురావస్తు సంస్కృతుల్లో కనిపిస్తాయి; వాటి ఆధారంగా మాత్రమే ఒక స్థలాన్ని బృహత్‌శిలాయుగానికి చెందినదిగా కాలనిర్ధారణ చేయలేము.
  • ఇనుము వినియోగానికి సంబంధించిన ఆధారాలను, స్థానికంగా ఇనుప ఖనిజాన్ని కరిగించి ఇనుమును వెలికితీసిన ఆధారాల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి: తయారీని నిర్ధారించడంలో కొలిములు, లోహమలం (slag), ఉత్పత్తి వ్యర్థాలు ముఖ్యమైనవి.

4. సమాజం, విశ్వాసం మరియు చారిత్రక వ్యాఖ్యానం

భారీ స్మారక నిర్మాణాలను నిర్మించడానికి శ్రమశక్తి, ప్రణాళిక, రాయి లభ్యత అవసరమయ్యాయి. స్మారక నిర్మాణాల పరిమాణం, నిర్మాణశైలి, సమాధుల్లో ఉంచిన వస్తువుల్లోని తేడాలు సంపద, ప్రతిష్ఠ, వయస్సు, వృత్తి లేదా సముదాయ గుర్తింపులోని భేదాలను సూచించవచ్చు. అందువల్ల, విలువైన వస్తువులతో సమృద్ధిగా ఉన్న సమాధులు సామాజిక భేదీకరణను సూచిస్తాయి. అయితే, అవి మాత్రమే కఠినమైన కులవ్యవస్థ, రాచరికం లేదా వంశపారంపర్య యోధ ప్రభువర్గం ఉనికిని నిరూపించవు. సామూహిక ఖననాలు, సమాధులను పదేపదే ఉపయోగించడం బంధుత్వ సమూహాలను లేదా ఇతర ఉమ్మడి సంఘటిత సమూహాలను ప్రతిబింబించవచ్చు. అయితే, ఈ వ్యాఖ్యానాలకు సందర్భోచిత ఆధారాల మద్దతు అవసరం.

చరిత్రపూర్వ సమాజాల నుంచి తొలి చారిత్రక సమాజాలకు పరివర్తన అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకే విధంగా జరగలేదు. తమిళనాడు, దాని పరిసర ప్రాంతాల్లో బృహత్‌శిలా సంస్కృతితో సంబంధమున్న కొన్ని స్థలాల కాలం, తమిళ-బ్రాహ్మీ శాసనాలు మరియు తొలి తమిళ సాహిత్య కాలంతో కొంతవరకు సమకాలీనంగా ఉంది. సంగం గ్రంథాలు యుద్ధాలు, స్మారకాచరణలు, వివిధ అంత్యక్రియల పద్ధతులను ప్రస్తావిస్తూ, తులనాత్మక అధ్యయనానికి ఉపయోగకరమైన ఆధారాలను అందిస్తాయి. అయితే, సాహిత్య వర్ణనలను తవ్వకాల్లో వెలికితీసిన ప్రతి సమాధికీ యాంత్రికంగా అన్వయించలేం. అదేవిధంగా, బృహత్‌శిలా నిర్మాణకర్తలందరినీ ఒకే భాష మాట్లాడేవారిగా లేదా ఒకే జాతి సమూహానికి చెందినవారిగా గుర్తించడానికి పురావస్తు ఆధారాలు సమర్థన ఇవ్వవు.

వ్యాఖ్యానం చేసేటప్పుడు పురావస్తు అవశేషాలు నిలిచి ఉండటంలోనూ, తవ్వకాల్లోనూ ఉండే పక్షపాత ప్రభావాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. భారీ స్మారక నిర్మాణాలతో కూడిన సమాధి ప్రదేశాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి; త్వరగా నశించే పదార్థాలతో నిర్మించిన ఇళ్లకంటే అవి తరచుగా మెరుగ్గా నిలిచి ఉంటాయి. ఫలితంగా, నాటి దైనందిన జీవితాన్ని పునర్నిర్మించేటప్పుడు సమాధుల ఆధారాలు ఆయుధాలు, ఆభరణాలు, ఆచారాల ప్రాధాన్యాన్ని వాస్తవం కంటే ఎక్కువగా చూపవచ్చు. ఆవాస ప్రదేశాల్లో తవ్వకాలు, వృక్ష మరియు జంతు అవశేషాలు, లోహశాస్త్ర విశ్లేషణ, రేడియోకార్బన్ కాలనిర్ణయం, భూదృశ్య సర్వేలు ఈ సముదాయాల గురించి మరింత సమగ్ర అవగాహనను ఏర్పరచుకోవడానికి తోడ్పడతాయి.

  • పూర్వీకుల స్మరణ జరిగి ఉండవచ్చనే అంశాన్ని ఒక వ్యాఖ్యానంగా మాత్రమే పేర్కొనాలి; సర్వత్రా నిరూపితమైన విశ్వాసంగా పేర్కొనకూడదు.
  • పురావస్తు దశలు ఒకదానితో మరొకటి అతివ్యాప్తి చెందవచ్చు: నవీన శిలాయుగం, ఇనుప యుగం, తొలి చారిత్రక కాలం భారతదేశమంతటా ఒకేసారి ప్రారంభం కాలేదు.

5. ముఖ్యమైన స్థలాలు మరియు పరీక్షా దృక్పథం

కర్ణాటకలోని బ్రహ్మగిరి ముఖ్యమైనది. ఎందుకంటే, మార్టిమర్ వీలర్ 1947లో చేపట్టిన తవ్వకాలు శిలా గొడ్డలి, బృహత్‌శిలా, తొలి చారిత్రక సాంస్కృతిక దశల సాపేక్ష క్రమాన్ని నిర్ధారించడానికి తోడ్పడ్డాయి. ఈ దశల పేర్లు పురావస్తు పరిశోధన చరిత్రకు సంబంధించినవి; వాటిని ద్వీపకల్పం మొత్తానికీ వర్తించే కఠినమైన కాలక్రమంగా మార్చకూడదు. కర్ణాటకలోనే ఉన్న హిరే బెనకల్, విస్తృతంగా వ్యాపించి ఉన్న డోల్మెన్ సమాధుల భూదృశ్యానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. తమిళనాడులోని తామిరబరణి లోయలో ఉన్న ఆదిచనల్లూరు ముఖ్యంగా కలశ ఖననాలు, వివిధ అంత్యక్రియల వస్తువులతో సంబంధం కలిగి ఉంది.

విదర్భలోని నైకుండ్, మహుర్‌ఝరి, జునాపాని వంటి స్థలాలు ఇనుప సాంకేతికత, ఆభరణాలు, సమాధుల నిర్మాణశైలికి సంబంధించిన ఆధారాలను అందిస్తాయి. తమిళనాడులోని కొడుమనల్, సమాధి ప్రదేశాల పురావస్తు అధ్యయనాన్ని పూసల తయారీ, ఇనుప పనులకు సంబంధించిన ఆధారాలకు ప్రసిద్ధి చెందిన ఒక ఆవాసంతో అనుసంధానిస్తుంది. ప్రిలిమ్స్ కోసం స్థలం–రాష్ట్రం జతలు, స్మారక నిర్మాణాల నిర్వచనాలు, భౌతిక ఆధార సూచికల పరిమితులను నేర్చుకోండి. బృహత్‌శిలలను ఇనుము, నలుపు-ఎరుపు మృణ్మయ పాత్రలు, దక్షిణ భారతదేశం లేదా ఒకే ఖనన ఆచారంతో సమానంగా పరిగణించే ప్రకటనల్లో ‘మాత్రమే’, ‘ఎల్లప్పుడూ’ లేదా ‘కేవలం’ వంటి పదాలు ఉంటే, వాటిని ప్రత్యేకంగా సందేహంతో పరిశీలించాలి.

  • విడివిడి పేర్లను కంఠస్థం చేయడానికి బదులుగా, స్థలాల సమూహాలను పటంలో గుర్తించండి: కర్ణాటక, తమిళ ప్రాంతం, కేరళ, విదర్భ ఇందుకు ప్రత్యేకంగా ఉపయోగకరమైనవి.
  • సంరక్షణ కేవలం విడివిడిగా నిలిచి ఉన్న శిలలకే పరిమితం కాకుండా, చుట్టుపక్కల ఉన్న పురావస్తు భూదృశ్యాన్ని కూడా రక్షించాలి.

మహాశిలా స్మారకాలు: సారూప్య స్మారకాలు, భిన్న సాంస్కృతిక సందర్భాలు

అందించిన మెటాడేటా ప్రకారం, జర్మనీలోని సిల్ట్‌లో ఉన్న హార్‌హూగ్ ఫన్నెల్‌బీకర్ సంస్కృతికి సంబంధించిన విస్తరిత డోల్మెన్; ఇది బహుశా సుమారు క్రీ.పూ. 3000 నాటిది. ఇది మహాశిలా సమాధికి ఒక తులనాత్మక ఉదాహరణను అందిస్తుంది. డోల్మెన్ సాధారణంగా నిలువుగా అమర్చిన రాతి ఆధారాలు, వాటిపై కప్పుగా ఉంచిన రాతి పలకతో కూడి, ఒక గదిని ఏర్పరుస్తుంది. భారతీయ మహాశిలా స్మారకాల వివరణల్లోనూ ఇలాంటి నిర్మాణ పదాలు కనిపిస్తాయి. అయితే, కేవలం సారూప్యత ఆధారంగా ఉమ్మడి పూర్వీకత్వం, వలస లేదా ప్రత్యక్ష సాంస్కృతిక సంబంధాన్ని నిర్ధారించలేం.

ప్రాచీన భారతదేశానికి సంబంధించి ప్రధాన ఆధారాలు ప్రాంతీయ పురావస్తు సందర్భాల నుంచి, ముఖ్యంగా ఇనుప యుగం, తొలి చారిత్రక కాలానికి చెందిన దక్కన్, దక్షిణ ద్వీపకల్ప ప్రాంతాల నుంచి లభిస్తాయి. మహాశిలా సంప్రదాయాల్లో డోల్మెన్‌లు, శిలావలయాలు, శిలాపేటికలు, ఇతర అంత్యక్రియల లేదా స్మారక ఏర్పాట్లు ఉన్నాయి; వీటితో సంబంధమున్న కొన్ని సమాధి రూపాల్లో భారీ స్మారక శిలలు ఉండవు. వీటి వ్యాఖ్యానం కేవలం శిలల పరిమాణంపై కాకుండా, తవ్వకాలు, సమాధుల్లోని వస్తువులు, సంబంధిత జనావాసాలు, కాలనిర్ణయ ఆధారాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. హార్‌హూగ్‌ను వేరే ప్రదేశానికి తరలించినట్లు కూడా మెటాడేటా పేర్కొంటుంది. అందువల్ల, దాని ప్రస్తుత పరిసరాలను దాని అసలు పురావస్తు సందర్భంగా పరిగణించకూడదు. ఈ జర్మన్ స్మారకం తులనకు ఉపయోగపడుతుంది గానీ, భారతీయ సమాజాల కాలక్రమం, భౌతిక సంస్కృతి లేదా సామాజిక వ్యవస్థను వివరించదు.

  • కాలక్రమం: మహాశిలా అనే పదం స్మారక నిర్మాణ సంప్రదాయాన్ని సూచిస్తుంది; సార్వత్రిక కాలక్రమ దశను కాదు. భారతదేశంలోని కాలనిర్ణయాన్ని ఐరోపా నవీన శిలాయుగ ఉదాహరణల ఆధారంగా నిర్ణయించకూడదు.
  • వర్గీకరణ: శిలావలయం భూగర్భంలోని సమాధిని సూచించవచ్చు; శిలాపేటిక (cist) అనేది రాతి పలకలతో నిర్మించిన గది. ఈ పదాలను ఒకదానికొకటి ప్రత్యామ్నాయంగా ఉపయోగించకూడదు.
  • వ్యాఖ్యానం: సమాధి వస్తువులు సాంకేతికత, వినిమయం, సామాజిక విభేదీకరణపై చర్చలకు ఆధారాలను అందించగలవు. అయితే, అవి స్వతంత్రంగా జాతి మూలాలు, భాష లేదా కఠినమైన కుల అస్తిత్వాలను నిర్ధారించలేవు.

పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు బృహత్‌శిలా స్థలాన్ని ఎలా విశ్లేషిస్తారు

  1. 1. స్మారక నిర్మాణాలు, సమీప జనావాసాలు, పరిసర భూదృశ్యాన్ని సర్వే చేయాలి
  2. 2. నిర్మాణ లక్షణాలను నమోదు చేసి, స్థరాల క్రమాన్ని అనుసరించి తవ్వకాలు జరపాలి
  3. 3. మానవ అవశేషాలు, మృణ్మయ పాత్రలు, పనిముట్లు, పర్యావరణ ఆధారాలను విశ్లేషించాలి
  4. 4. తగిన నమూనాలను, పురావస్తు సందర్భాన్ని ఉపయోగించి కాలక్రమాన్ని నిర్ధారించాలి
  5. 5. సమాజాన్ని విశ్లేషించే ముందు సమాధులు, జనావాసాలకు సంబంధించిన ఆధారాలను పోల్చాలి
సాధారణ బృహత్‌శిలా రూపాలు
రూపంగుర్తించే లక్షణంపరీక్ష దృష్ట్యా గుర్తుంచుకోవాల్సిన జాగ్రత్త
డాల్మెన్పైకప్పు రాతిపలకను మోసే నిలువు రాతిపలకలుతరచుగా భూమిపైన ఉంటుంది; సిస్ట్‌కు పర్యాయపదం కాదు
సిస్ట్రాతిపలకలతో నిర్మించిన పెట్టె ఆకారపు సమాధి గదిసాధారణంగా భూమి అడుగున ఉంటుంది; ప్రవేశ రంధ్రం ఉండవచ్చు
శిలావలయంవృత్తాకారంలో అమర్చిన రాళ్లు లేదా బండరాళ్లువివిధ రకాల సమాధుల చుట్టూ ఉండవచ్చు
కెయిర్న్రాళ్ల దిబ్బ లేదా కుప్పశిలావలయంతో కలిసి కూడా ఉండవచ్చు
మెన్‌హిర్ఒకే నిలువు రాయిసమాధి గుర్తుగా కాకుండా స్మారక చిహ్నంగా ఉండవచ్చు
కలశ ఖననంమృణ్మయ పాత్రలో ఉంచిన మానవ అవశేషాలుపెద్ద రాళ్లు లేకపోయినా విస్తృత బృహత్‌శిలా సాంస్కృతిక సముదాయంలో భాగంగా ఉండవచ్చు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

కొడుమణల్: సమాధులను ఉత్పత్తితో అనుసంధానించడం

తమిళనాడులోని నొయ్యల్ నది ఒడ్డున ఉన్న కొడుమణల్‌లో జనావాస, సమాధి ఆధారాలు రెండూ ఉన్నాయి. పూసల తయారీ అవశేషాలు, ఇనుప పనులకు సంబంధించిన ఆధారాలు, లిపి చెక్కిన మృణ్మయ పాత్రలు ప్రత్యేక నైపుణ్య వృత్తులు, తొలి చారిత్రక కాలపు సంబంధాలపై వెలుగునిస్తాయి. ఒక సమాధి ప్రదేశాన్ని సమాజ జీవనానికి సంబంధించిన సంపూర్ణ చిత్రంగా పరిగణించకుండా, జనావాస ఆధారాలతో కలిపి ఎందుకు అధ్యయనం చేయాలో ఈ స్థలం తెలియజేస్తుంది.

హిరే బెనకల్: అంత్యక్రియల భూదృశ్య పరిరక్షణ

కర్ణాటకలోని కొప్పళ్ జిల్లాలో ఉన్న హిరే బెనకల్‌లో రాతిమయ భూదృశ్యం మధ్య పెద్ద సంఖ్యలో మహాశిలా స్మారకాలు, ముఖ్యంగా డోల్మెన్‌లు, నిలిచి ఉన్నాయి. అందుబాటులో ఉన్న రాయి, స్మారక నిర్మాణం, అంత్యక్రియల ప్రదేశం మధ్య సంబంధాన్ని ఇది వివరిస్తుంది. ఇలాంటి స్థలాలను పరిరక్షించడానికి కంటికి కనిపించే నిర్మాణాలు నిలిచి ఉండేలా చూడటంతోపాటు, ఆక్రమణలు, రాతి తవ్వకాలు, పురావస్తు నిక్షేపాలకు కలిగే భంగంపై కూడా దృష్టి సారించాలి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

భారతదేశంలోని బృహత్‌శిలా సంస్కృతులకు సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. అన్ని బృహత్‌శిలా స్మారక నిర్మాణాల్లో మానవ అవశేషాలు ఉంటాయి. 2. నలుపు-ఎరుపు మృణ్మయ పాత్రలు బృహత్‌శిలా సంస్కృతికి చెందని సందర్భాల్లో కూడా లభిస్తాయి. 3. ద్వీపకల్ప ప్రాంతంలోని కొన్ని బృహత్‌శిలా సంప్రదాయాలు తొలి చారిత్రక కాలం వరకు కొనసాగాయి. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది జతల్లో ఏది తప్పుగా జతపరచబడింది?

  • A. ఆదిచనల్లూరు — తమిళనాడు
  • B. హిరే బెనకల్ — కర్ణాటక
  • C. నైకుండ్ — మహారాష్ట్ర
  • D. పోర్కలం — తెలంగాణ

ప్రశ్న 3

సాధారణంగా భూమి అడుగున, రాతి పలకలతో పెట్టె ఆకారంలో నిర్మించిన సమాధి గదిని కింది వాటిలో దేనిగా పేర్కొనడం అత్యంత సముచితం?

  • A. నిలువురాయి (Menhir)
  • B. రాళ్ల గుట్ట (Cairn)
  • C. శిలాపేటిక సమాధి (Cist)
  • D. శిలావృత్తం (Stone circle)
మెయిన్స్: ద్వీపకల్ప భారతదేశంలోని ఇనుప యుగ సమాజాల గురించి బృహత్‌శిలా సమాధులు ముఖ్యమైనవైనప్పటికీ అసంపూర్ణమైన ఆధారాలను అందిస్తాయి. చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • మహాశిలా సంప్రదాయాలను నిర్వచించి, వాటి ప్రాంతీయ, కాలక్రమ వైవిధ్యాన్ని సూచించండి.
  • నిర్మాణ శైలి, సమాధి వస్తువులు సాంకేతికత, వినిమయం, సామాజిక విభేదీకరణపై ఎలా వెలుగునిస్తాయో వివరించండి.
  • ఇనుప పనిముట్లు, మృణ్మయ పాత్రలు, పూసలు, వైవిధ్యభరితమైన అంత్యక్రియల ఆచారాలను చర్చించండి.
  • అవశేషాల పరిరక్షణ స్థితి, ఆచారపరమైన ఎంపిక, సమాధి ప్రదేశాల తవ్వకాల ప్రాబల్యం వల్ల తలెత్తే పరిమితులను గుర్తించండి.
  • నివాస స్థలాల ఆధారాలు, స్తర విన్యాస అధ్యయనం (Stratigraphy) ప్రాముఖ్యతను వివరించడానికి కొడుమనల్, బ్రహ్మగిరి ఉదాహరణలను ఉపయోగించండి.
  • భౌతిక సంస్కృతిని నేరుగా కులం, భాష లేదా జాతి అస్తిత్వంతో సమానంగా పరిగణించవద్దు.

అధ్యయన మూలాలు

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp