New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ప్రాచీన భారతదేశం · చరిత్రపూర్వ యుగం

మధ్యశిలాయుగ సంస్కృతులు

మలి ప్లీస్టోసీన్ నుంచి హోలోసీన్‌కు పరివర్తన జరిగే కాలంలో, ముఖ్యంగా సూక్ష్మశిలా పనిముట్లు, వేట, చేపలు పట్టడం, ఆహార సేకరణతో అనుబంధం కలిగిన వైవిధ్యభరితమైన చరిత్రపూర్వ సముదాయాలకు మధ్యశిలాయుగ సంస్కృతులు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తాయి. భారతదేశంలో ఇవి ఒకే విధమైన ఏకరీతి క్రమంలో కాకుండా, ప్రాంతాలవారీగా భిన్నమైన పరిణామ మార్గాల్లో అభివృద్ధి చెందాయి. బాగోర్, లంఘ్‌నాజ్, సరాయ్ నహర్ రాయ్, ఆదమ్‌గఢ్ వంటి స్థలాలు జీవనాధారం, ఆవాసం, అంత్యక్రియల ఆచారాల్లో వచ్చిన మార్పులను తెలియజేస్తాయి. UPSC దృష్ట్యా గుర్తుంచుకోవాల్సిన ప్రధాన భేదం ఏమిటంటే, సూక్ష్మశిలా సాంకేతికత మధ్యశిలాయుగానికి లక్షణమైనప్పటికీ, అది ఆ యుగానికి మాత్రమే పరిమితమైనది కాదు; వ్యవసాయం ఉన్నట్లు నిరూపించే ఆధారం కూడా కాదు.

మధ్యశిలాయుగ శిలాచిత్రం, భీమ్‌బేట్కా, రైసేన్ జిల్లా, మధ్యప్రదేశ్, భారతదేశం.

మధ్యశిలాయుగ శిలాచిత్రం, భీమ్‌బేట్కా, రైసేన్ జిల్లా, మధ్యప్రదేశ్, భారతదేశం.

Credit: Yann (talk) · CC BY-SA 4.0 · source

1. ఒక గోకుడు పనిముట్టు, బరువు 18 గ్రా. 2. నాలుగు భుజాలు కలిగిన ఒక జ్యామితీయ సూక్ష్మశిలా పనిముట్టు. సుమారు క్రీ.పూ. 6000. 3. నిటారైన వెనుక అంచు కలిగిన సూక్ష్మశిలా పనిముట్లు, మలి మధ్యశిలాయుగం. 4. తొమ్మిది మాతృశిలలు, బరువు 406 గ్రా. 5. 68 బ్లేడ్‌లు, బరువు 154 గ్రా. నలభై వ్యర్థ శిలాశకలాలు, బరువు 343 గ్రా.

1. ఒక గోకుడు పనిముట్టు, బరువు 18 గ్రా. 2. నాలుగు భుజాలు కలిగిన ఒక జ్యామితీయ సూక్ష్మశిలా పనిముట్టు. సుమారు క్రీ.పూ. 6000. 3. నిటారైన వెనుక అంచు కలిగిన సూక్ష్మశిలా పనిముట్లు, మలి మధ్యశిలాయుగం. 4. తొమ్మిది మాతృశిలలు, బరువు 406 గ్రా. 5. 68 బ్లేడ్‌లు, బరువు 154 గ్రా. నలభై వ్యర్థ శిలాశకలాలు, బరువు 343 గ్రా.

Credit: Surrey County Council, David Williams, 2005-11-15 12:22:32 · CC BY-SA 4.0 · source

బహుశా మధ్యశిలాయుగానికి చెందిన సూక్ష్మశిలా పనిముట్టుగా జాబితాలో నమోదైన చెకుముకిరాయి పనిముట్టు; ఇది పోలిక కోసం ఇచ్చిన చిత్రం మాత్రమే, భారతీయ పురావస్తు ఆధారం కాదు.

బహుశా మధ్యశిలాయుగానికి చెందిన సూక్ష్మశిలా పనిముట్టుగా జాబితాలో నమోదైన చెకుముకిరాయి పనిముట్టు; ఇది పోలిక కోసం ఇచ్చిన చిత్రం మాత్రమే, భారతీయ పురావస్తు ఆధారం కాదు.

Credit: York Museums Trust, Ellie Cox, 2014-07-18 11:47:50 · CC BY-SA 4.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

1. అర్థం, కాలక్రమం మరియు పర్యావరణ నేపథ్యం

మెసోలిథిక్ అనే పదానికి అక్షరార్థం మధ్యశిలాయుగం. సాధారణంగా ప్రాచీన శిలాయుగ, నవీన శిలాయుగ సంప్రదాయాల మధ్య ఉన్న సంస్కృతులను సూచించడానికి ఉపయోగించే పురావస్తు శాస్త్ర వర్గీకరణ ఇది. దీనిని వేట నుంచి వ్యవసాయానికి మారే క్రమంలో స్వల్పకాలం పాటు కొనసాగిన, అన్నిచోట్లా ఒకే విధంగా ఉన్న సంధిదశగా భావించకూడదు. భారత ఉపఖండంలో సూక్ష్మశిలా పనిముట్లను ఉపయోగించిన సముదాయాల చారిత్రక పరిణామం ప్రాంతాన్నిబట్టి భిన్నంగా సాగింది. వ్యవసాయ జనావాసాలతోపాటు వేట-ఆహార సేకరణ జీవన విధానాలు కూడా సుదీర్ఘకాలం కొనసాగాయి.

పరిచయ పాఠ్యాలు సాధారణంగా భారత మధ్యశిలాయుగం ప్రారంభాన్ని సుమారు క్రీ.పూ. 10,000గా పేర్కొంటాయి. ఇది బోధనలో అనుసరించే స్థూలమైన సంప్రదాయమే తప్ప, పురావస్తు ఆధారాలతో నిర్ధారించిన స్థిరమైన కాల సరిహద్దు కాదు. దక్షిణాసియాలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో సూక్ష్మశిలా సాంకేతికతలు అంతకంటే ఎంతో ముందుగానే, ప్లీస్టోసీన్ చివరి దశలో కనిపించాయి. వాటి వినియోగం నవీన శిలాయుగం, తామ్రశిలాయుగం మరియు తదనంతర కాలాల్లోనూ కొనసాగింది. అందువల్ల, ఒక చిన్న రాతి పనిముట్టు లేదా ఒకే కాల నిర్ధారణ ఆధారంగా ఒక సంస్కృతిని మధ్యశిలాయుగ సంస్కృతిగా గుర్తించడం సాధ్యం కాదు.

హోలోసీన్‌కు పరివర్తన చెందే క్రమంలో వాతావరణం మరింత వెచ్చబడింది; రుతుపవనాల తీరుతెన్నులు, వృక్షసంపద, నదులు, జంతువుల ఆవాసాల్లో మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి. ఈ మార్పులు ప్రాంతాన్నిబట్టి భిన్నంగా ఉన్నాయి: గడ్డి మైదానాలు, అటవీ అంచులు, చిత్తడి నేలలు, నదీ లోయలు వేర్వేరు వనరులను అందించాయి. సముదాయాలు పరిస్థితులకు అనుగుణంగా సంచరిస్తూ, పలు పర్యావరణ మండలాల్లోని వనరులను వినియోగించుకుంటూ, అనుకూల పరిస్థితులున్న చోట వనరులు సమృద్ధిగా లభించే ప్రదేశాల్లో పదేపదే నివాసం ఏర్పరచుకుంటూ ఈ మార్పులకు అనుగుణంగా జీవించాయి. పర్యావరణ మార్పు అవకాశాలను సృష్టించింది; అయితే అది దానంతటదే వ్యవసాయం ఆవిర్భవించడానికి దారితీయలేదు.

  • కాలక్రమాన్ని కేవలం పనిముట్ల పరిమాణం ఆధారంగా కాకుండా, పురావస్తు సందర్భం, స్తర క్రమం, కాలనిర్ణయ పద్ధతుల ద్వారా నిర్ధారించాలి.
  • మధ్యశిలాయుగం అనేది సాంస్కృతిక-పురావస్తు శాస్త్ర సంబంధిత పదం; హోలోసీన్ అనేది భూవైజ్ఞానిక కాల విభాగం.

2. సూక్ష్మశిలా సాంకేతికత మరియు నిత్యజీవిత ఉపకరణాలు

మధ్యశిలాయుగ పురావస్తు సమాహారాల్లో అత్యంత సులభంగా గుర్తించగల సాంకేతిక లక్షణం సూక్ష్మశిలా పనిముట్లు. ఇవి సాధారణంగా కొన్ని సెంటీమీటర్ల పొడవు ఉండే చిన్న రాతి పనిముట్లు; జాగ్రత్తగా సిద్ధం చేసిన మూలశిలల నుంచి వీటిని తయారు చేసేవారు. స్థానిక లభ్యతను బట్టి చెర్ట్, చాల్సెడోనీ, జాస్పర్, అగేట్, క్వార్ట్జ్ వంటి ముడిపదార్థాలను ఉపయోగించేవారు. వీటి తయారీకి నియంత్రిత పద్ధతిలో రాతి పెచ్చులను తొలగించడం అవసరమయ్యేది. నిర్దిష్ట పనులకు అనుగుణంగా ఎంపిక చేసిన అంచులకు ఆకారం ఇవ్వడానికి లేదా వాటిని మొద్దుబార్చడానికి తరచుగా సూక్ష్మంగా మళ్లీ చెక్కడం (రీటచ్) కూడా చేసేవారు.

పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు త్రిభుజాలు, ట్రాపీజియంలు, చంద్రవంక ఆకృతులతో కూడిన జ్యామితీయ సూక్ష్మశిలా పనిముట్లను, ఒక అంచును మొద్దుబార్చిన బ్లేడ్లు, మొనలు మరియు ఇతర జ్యామితీయేతర ఆకృతుల నుంచి వేరుగా వర్గీకరిస్తారు. బ్యాకింగ్ అంటే ఒక అంచును ఉద్దేశపూర్వకంగా మొద్దుబార్చడం; ఇది తరచుగా పనిముట్టును పిడి లేదా కర్రకు అమర్చడాన్ని సులభతరం చేస్తుంది. వేర్వేరు ఆకృతులు ఒకేచోట లభించవచ్చు; వాటి నిష్పత్తులు స్థలాలు, కాలాలను బట్టి మారుతాయి. ఈ వర్గాలు పురావస్తు సమాహారాలను పోల్చడానికి ఉపయోగపడతాయి; అయితే ఇవి మాత్రమే ఒక సముదాయం భాషను లేదా జాతిపరమైన గుర్తింపును వెల్లడించవు.

అనేక సూక్ష్మ శిలాపరికరాలు సంయుక్త పనిముట్లలో భాగాలుగా ఉపయోగపడ్డాయి. కట్టేందుకు, అతికించేందుకు ఉపయోగించే పదార్థాల సాయంతో చెక్క లేదా ఎముక కాడలో అనేక చిన్న శిలాముక్కలను బిగించి, కోసే పనిముట్లను లేదా విసిరే ఆయుధాలను తయారుచేసేవారు. ఏదైనా శిలాముక్క దెబ్బతింటే, మొత్తం పనిముట్టును పారవేయకుండా ఆ ముక్కను మాత్రమే మార్చుకోవచ్చు. కొన్ని పరికరాల ఆకృతులు, కళాత్మక చిత్రణల ఆధారంగా విల్లంబుల వినియోగాన్ని ఊహిస్తున్నారు. అయితే, వాటి నిర్దిష్ట ఉపయోగాలను నిర్ధారించడానికి వినియోగం వల్ల ఏర్పడిన అరుగుదల ఆనవాళ్లు, అవశేషాల విశ్లేషణ, ప్రయోగాలు అత్యంత అనుకూలమైన పద్ధతులు.

రాయి బాగా భద్రపడుతుంది కాబట్టి, ప్రస్తుతం లభిస్తున్న పురావస్తు ఆధారాల్లో శిలాపరికరాలే అధికంగా ఉన్నాయి. చెక్క, పీచు పదార్థాలు, బుట్టలు, ఇతర సేంద్రియ పదార్థాలతో తయారైన పరికరాలు సాధారణంగా సరిగా భద్రపడవు. కొన్ని స్థలాల్లో మాత్రం ఎముక పనిముట్లు లభించాయి. అందువల్ల మధ్యశిలాయుగ సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని కేవలం చిన్న శిలా బ్లేడ్లకే పరిమితం చేయకూడదు. అలాగే, ఒక అంచును మొద్దుబార్చిన ప్రతి బ్లేడును పంట కోత పనిముట్టుగా పేర్కొనకూడదు: ఒక పరికరం ఉపయోగాన్ని నిర్ధారించడానికి దాని రూపాన్ని మించిన ఆధారాలు అవసరం.

  • జ్యామితీయ ఆకృతులు: త్రిభుజాలు, ట్రాపీజియంలు మరియు చంద్రవంక ఆకృతులు.
  • ప్రధాన సాంకేతిక భావన: చిన్న రాతి భాగాలను పిడులు లేదా కర్రలకు అమర్చి పెద్ద సంయుక్త పనిముట్లను తయారు చేయడం (హాఫ్టింగ్).

3. జీవనాధారం, సంచార జీవనం, ఆహారోత్పత్తి దిశగా పరివర్తన

వేట, ఆహార సేకరణ, చేపలు పట్టడం మధ్యశిలాయుగ సమాజాల ప్రధాన జీవనాధారాలుగా ఉండేవి. జింకలు, దుప్పులు, అడవి పశువులు, అడవి పందులు వంటి జాతులను ఆహార వనరులుగా వినియోగించినట్లు జంతు అవశేషాలు సూచిస్తున్నాయి. అయితే, ఇందులో స్థానికంగా గణనీయమైన వైవిధ్యం ఉండేది. అనుకూలమైన పర్యావరణాల్లో చేపలు, తాబేళ్లు, పక్షులు, మృదుదేహ జీవులు కూడా ఆహార వనరులుగా తోడ్పడ్డాయి. వృక్షాధార ఆహారాల్లో పండ్లు, వేర్లు, దుంపలు, గింజలు, అడవి విత్తనాలు ఉండి ఉండవచ్చు. అయితే, వాటి అవశేషాలు సరిగా భద్రపడకపోవడం వల్ల ఆహారంలో వాటి పాత్రను పునర్నిర్మించడం కష్టమవుతుంది.

‘విస్తృత ఆహార వనరుల ఆధారిత జీవనాధారం’ అనే పదం, పరిమిత రకాల వేట జంతువులపై ఆధారపడటానికి బదులు అనేక రకాల ఆహారాలను వినియోగించడాన్ని సూచిస్తుంది. అనేక మధ్యశిలాయుగ పరిస్థితులను వివరించడానికి ఈ భావన ఉపయోగపడుతుంది. అయితే, ప్రతి స్థలానికీ దీనిని యాంత్రికంగా వర్తింపజేయకూడదు. సరస్సులు, నదీ తీరాలు, అటవీ–గడ్డి భూముల సరిహద్దులు నిర్దిష్ట ఋతువుల్లో ప్రజలు ఒకచోట సమీకృతమవడానికి లేదా మళ్లీమళ్లీ నివాసం ఏర్పరచుకోవడానికి అనుకూలంగా ఉండి ఉండవచ్చు. కొన్ని నివాసాలు సాపేక్షంగా స్థిరమైనవిగా ఉండి ఉండవచ్చు. మరికొన్ని స్వల్పకాలిక వేట శిబిరాలుగా లేదా ఆహార పదార్థాలను వినియోగానికి సిద్ధం చేసే శిబిరాలుగా ఉపయోగపడి ఉండవచ్చు.

నూరుడు రాళ్లు వృక్ష పదార్థాలను ఆహార వినియోగానికి సిద్ధం చేసినట్లు సూచించవచ్చు. అయితే, అవి ఒక్కటే సాగు జరిగినట్లు నిరూపించవు. అలాగే, మట్టి పాత్రలు మధ్యశిలాయుగాన్ని నిర్వచించే సార్వత్రిక లక్షణం కావు. ఈ యుగానికి చెందిన పురావస్తు సామగ్రిలో ఎక్కువ భాగం మట్టి పాత్రలు లేనిదే. అయితే, తరువాతి దశల్లో లేదా పొరుగు సమాజాలతో పరస్పర సంబంధాల ద్వారా మట్టి పాత్రలు కనిపించవచ్చు. బాగోర్, ఆదమ్‌గఢ్ వంటి స్థలాల్లో లభించినట్లు నివేదించిన పెంపుడు జంతువుల అవశేషాలను సంబంధిత దశ, జంతుజాతి గుర్తింపు, అవి లభించిన పురావస్తు పొరల విశ్వసనీయతల నేపథ్యంలో అంచనా వేయాలి.

అందువల్ల ఆహారోత్పత్తి ఆవిర్భావం అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకేలా సంభవించిన విప్లవం కాకుండా, విభిన్న పరిణామాల సమ్మేళనంగా సాగింది. వేట–ఆహార సేకరణ సమాజాలు కొన్ని జంతువుల పెంపకాన్ని స్వీకరించడం, సాగుదారులతో అటవీ ఉత్పత్తులు లేదా పనిముట్లను మార్పిడి చేసుకోవడం, సూక్ష్మ శిలాపరికరాల వినియోగాన్ని కొనసాగించడం వంటివి చేస్తూనే, వెంటనే పూర్తికాల వ్యవసాయదారులుగా మారకుండా ఉండగలిగాయి. మధ్యశిలాయుగం, నవీన శిలాయుగం మధ్య వ్యత్యాసం కేవలం ఒక పురావస్తువు ఉనికిపై కాకుండా, విస్తృతమైన ఆర్థిక, సాంకేతిక నేపథ్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

  • స్థిరనివాస జీవనం, వ్యవసాయం పరస్పర సంబంధం కలిగిన అవకాశాలే తప్ప, ఒకే అర్థాన్నిచ్చే భావనలు కావు.
  • మొక్కల సాగు, వాటిని పెంపకానికి అనువుగా మార్చడం, అడవి మొక్కలను ఆహారంగా తీసుకోవడం—వీటిని నిర్ధారించడానికి వేర్వేరు రకాల పురావస్తు ఆధారాలు అవసరం.

4. ప్రాంతీయ విస్తరణ మరియు భారతదేశంలోని ప్రధాన స్థలాలు

భారతదేశంలోని మధ్యశిలాయుగ స్థలాలు రాజస్థాన్, గుజరాత్, వింధ్య ప్రాంతం, మధ్య గంగా మైదానం, ద్వీపకల్ప భారతదేశం సహా విభిన్న భౌగోళిక పరిసరాల్లో కనిపిస్తాయి. బహిరంగ ఆవాసాలు, శిలాశ్రయాలు భిన్న రకాల ఆధారాలను అందిస్తాయి. నదీ లోయలు నీరు, రాయి, జంతు వనరులను అందించగా, శిలాశ్రయాలు రక్షణ కలిగిన నివాస ఉపరితలాలను, చిత్రలేఖనానికి అనువైన ప్రదేశాలను సమకూర్చాయి. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఎక్కడ సర్వేలు నిర్వహించారు, పురావస్తు నిక్షేపాలు ఎక్కడ నిలిచి ఉన్నాయి అనే అంశాలను కూడా ఈ స్థలాల విస్తరణ ప్రతిబింబిస్తుంది.

రాజస్థాన్‌లోని కొఠారి నది ఒడ్డున ఉన్న బాగోర్, సూక్ష్మశిలా పరికరాలను ఉపయోగించిన జనావాసానికి, నివాస ఆధారాలకు, మధ్యశిలాయుగం తరువాతి కాలాల వరకు విస్తరించిన సాంస్కృతిక క్రమానికి ముఖ్యమైనది. గుజరాత్‌లోని లాంఘ్‌నజ్‌లో సూక్ష్మశిలా పరికరాలు, జంతు అవశేషాలు, మానవ ఖననాలు లభించాయి. మధ్యప్రదేశ్‌లోని నర్మదాపురం సమీపంలో ఉన్న ఆదమ్‌గఢ్ శిలాశ్రయాలు, సూక్ష్మశిలా పరికరాల ఆధారాలతో సంబంధం కలిగి ఉంది. మధ్యప్రదేశ్‌లోని రైసెన్ జిల్లాలో ఉన్న భీమ్‌బేట్కా మరింత సుదీర్ఘమైన చరిత్రపూర్వ సాంస్కృతిక క్రమాన్ని, విస్తృతమైన శిలా కళను సంరక్షిస్తోంది.

ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని సరాయ్ నహర్ రాయ్, మహాదహా, దమ్‌దమా గంగా మైదానంలో మధ్యశిలాయుగ ఖననాలు, జనావాసాలకు సంబంధించి ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉన్నాయి. అక్కడి మానవ అస్థిపంజరాలు, జంతు అవశేషాలు, అనుబంధ లక్షణాలు ఆహారం, ఆరోగ్యం, శారీరక కార్యకలాపాలు, మృతదేహాల నిర్వహణ పద్ధతులపై పరిశోధనకు వీలు కల్పిస్తాయి. మధ్యశిలాయుగ పురావస్తు ఆధారాలు చిత్రాలు గీసిన శిలాశ్రయాలకో లేదా నేల ఉపరితలంపై అక్కడక్కడా సేకరించిన పరికరాలకో మాత్రమే పరిమితం కావని ఈ స్థలాలు నిరూపిస్తున్నాయి.

  • పటాలకు సంబంధించిన ప్రశ్నల్లో, పశ్చిమ భారతదేశంలోని స్థలాలను వింధ్య ప్రాంతపు శిలాశ్రయాలు, గంగా మైదానంలోని ఖనన స్థలాల నుంచి వేరు చేసి గుర్తించాలి.
  • అనేక కాలాలకు చెందిన ఒక స్థలాన్ని కేవలం మధ్యశిలాయుగానికే చెందినదిగా నిర్ధారించకూడదు.

5. కళ, ఖననాలు మరియు మధ్యశిలాయుగ సమాజాన్ని అర్థం చేసుకోవడం

మధ్య భారతదేశంలోని శిలా చిత్రాల్లో ఇతర ఇతివృత్తాలతోపాటు జంతువులు, వేట, మానవ ఆకృతుల సమూహాలు చిత్రించబడ్డాయి. ఎరుపు, తెలుపు సాధారణంగా కనిపించే రంగులు. ఇటువంటి చిత్రాలు సంచారం, వేట పరికరాలు, సామూహిక కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన సూచనలను అందిస్తాయి. అయితే, శిలా కళా సముదాయాల్లో అనేక కాలాలకు చెందిన చిత్రాలు ఉన్నాయి. భీమ్‌బేట్కాలోని చిత్రాలన్నీ మధ్యశిలాయుగానికి చెందినవి కావు; ఒక్కో చిత్రానికి కచ్చితమైన కాలాన్ని నిర్ధారించడం ఇప్పటికీ కష్టమే.

ఖననాలు మృతదేహాలను ఉద్దేశపూర్వకంగా నిర్వహించిన తీరుకు, కొన్నిసార్లు నిర్దిష్ట ప్రదేశాలను పదేపదే ఉపయోగించిన తీరుకు ఆధారాలను అందిస్తాయి. అంత్యక్రియల పద్ధతులను పునర్నిర్మించేందుకు పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు మృతదేహాన్ని ఉంచిన భంగిమను, దిశను, సమాధితో అనుబంధంగా లభించిన అంశాలను, స్థలపరమైన సంబంధాలను పరిశీలిస్తారు. అస్థిపంజర విశ్లేషణ వయస్సు, జీవసంబంధిత లింగం, గాయాలు, వ్యాధులను వెల్లడించగలదు; అయితే అవశేషాల సంరక్షణ స్థితి, నమూనా పరిమాణం నిర్ధారణలను పరిమితం చేస్తాయి. సమాధుల్లో ఉంచిన వస్తువులు ఉన్నంత మాత్రాన మరణానంతర జీవితంపై విశ్వాసం లేదా కఠినమైన సామాజిక అంతరాల వ్యవస్థ ఉన్నట్లు నిరూపితం కాదు.

పరీక్షల దృష్ట్యా, పనిముట్ల ఆధారాలను నివాసాలు, జీవనాధారం, పర్యావరణం, ఖననాలకు సంబంధించిన ఆధారాలతో సమన్వయం చేయడం అత్యంత బలమైన విధానం. మధ్యశిలాయుగ ప్రజలను సాంకేతికంగా సాధారణ స్థాయిలో ఉన్నవారిగా లేదా సాంస్కృతికంగా ఏకరూపమైనవారిగా చిత్రీకరించకూడదు. భిన్న పర్యావరణ పరిస్థితులకు అనువుగా సర్దుబాటు కావడం, అధునాతన సంయుక్త పనిముట్లను ఉపయోగించడం, ఆవిర్భవిస్తున్న ఆహారోత్పాదక సమాజాలతో వైవిధ్యభరిత సంబంధాలను కలిగి ఉండడం వారి ప్రాముఖ్యతకు కారణాలు. మతం, రాజకీయ వ్యవస్థ లేదా లింగపరమైన పాత్రల గురించి చేసే నిర్ధారణలు లభ్యమవుతున్న ఆధారాల పరిధికి అనుగుణంగా ఉండాలి.

  • సాధారణంగా పొరబడే అంశం: భీమ్‌బేట్కాలోని చిత్రాలన్నీ ఒకే చరిత్రపూర్వ కాలానికి చెందినవని భావించడం.
  • సాధారణంగా పొరబడే అంశం: సూక్ష్మశిలా పరికరాలు తప్పనిసరిగా వ్యవసాయాన్ని లేదా కచ్చితంగా కాలనిర్ణయం చేసిన మధ్యశిలాయుగ జనావాసాన్ని సూచిస్తాయని భావించడం.

సూక్ష్మశిలా పనిముట్లు: సాంకేతికత, సందర్భం, మధ్యశిలాయుగ వ్యాఖ్యానం

అందించిన మెటాడేటా ఈ పనిముట్టును మధ్యశిలాయుగానికి చెందినదిగా భావిస్తున్న ఫ్లింట్ రాతి పనిముట్టుగా గుర్తిస్తూ, దాని అంచును తిరిగి చెక్కిన తీరు, పెచ్చులు తొలగించిన మచ్చలు, మిగిలి ఉన్న సహజ బాహ్య పొరను వివరిస్తుంది. ఈ పదాలు తయారీ విధానాన్ని వివరిస్తాయి: మచ్చలు గతంలో పెచ్చులు తొలగించిన ఆనవాళ్లను తెలియజేస్తాయి; అంచును తిరిగి చెక్కడం దాని ఆకారాన్ని మారుస్తుంది; సహజ బాహ్య పొర (cortex) అనేది రాయికి మొదట ఉన్న బయటి ఉపరితలం. కొంత సహజ బాహ్య పొర మిగిలి ఉన్నందున, ఈ వివరణ దానిని ద్వితీయ పెచ్చుగా వర్గీకరిస్తుంది. ఈ సాంకేతిక వర్గీకరణ ఒక్కటే దాని కాలాన్ని లేదా ఉపయోగాన్ని నిర్ధారించదు.

సూక్ష్మశిలా పనిముట్లు చిన్న రాతి పనిముట్లు. సంయుక్త పరికరాల్లో ఉపయోగించేందుకు వీటిని తరచుగా ఉద్దేశపూర్వకంగా ఆకృతీకరిస్తారు లేదా ఒక వైపు అంచును మొద్దుబారేలా చెక్కుతారు. చెక్క లేదా ఎముక ఆధారంలో ఇటువంటి అనేక పనిముట్లను అమర్చి ఉండవచ్చు. అయితే, వాటిని పిడులకు బిగించడం, వాటి నిర్దిష్ట ఉపయోగాల గురించి ఊహలపై ఆధారపడకుండా, సమర్థించే ఆధారాలు అవసరం. భారతీయ మధ్యశిలాయుగ అధ్యయనాల్లో, సూక్ష్మశిలా పనిముట్ల సమాహారాలు జంతు అవశేషాలు, నిప్పుగూళ్లు, ఖననాలు, నివాస ఆనవాళ్లతో కలిపి సాంకేతిక ఎంపికలను పరిశోధించడానికి తోడ్పడతాయి. ఈ జాబితాలోని ఉదాహరణ తులనాత్మక సాంకేతిక పరిశీలనకు ఒక సూచనను అందిస్తుంది; ఇది భారతీయ స్థలం నుంచి లభించిన ఆధారం కాదు. దీనికి ప్రతిపాదించిన కాలాన్ని ప్రాంతాలవారీగా భిన్నంగా ఉండే భారతీయ కాలక్రమాలకు అన్వయించకూడదు.

  • ప్రిలిమ్స్‌లో గుర్తించాల్సిన భేదం: సూక్ష్మశిలా పనిముట్లు మధ్యశిలాయుగ పురావస్తు సమాహారాల ప్రత్యేక లక్షణమైనప్పటికీ, అవి ఇతర సందర్భాల్లోనూ కనిపిస్తాయి; వాటి ఉనికి మాత్రమే కాలక్రమాన్ని నిర్ధారించదు, వ్యవసాయం ఉన్నట్లు కూడా రుజువు చేయదు.
  • ఆధారాల పరిమితి: అంచును తిరిగి చెక్కడం (retouch) అనేది అంచులో మార్పును సూచిస్తుంది; నిర్దిష్ట ప్రయోజనాన్ని నిరూపించదు. వినియోగం వల్ల ఏర్పడిన అరుగుదల ఆనవాళ్లు, అవశేషాలు, పురావస్తు సందర్భం పనిముట్టు ఉపయోగానికి సంబంధించిన వ్యాఖ్యానాలను బలపరుస్తాయి.
  • మెయిన్స్ విధానం: సూక్ష్మశిలా పనిముట్లను ఉపయోగించిన సముదాయాలన్నింటినీ సామాజికంగా లేదా ఆర్థికంగా ఒకే విధమైనవిగా పరిగణించకుండా, బాగోర్, లాంఘ్‌నజ్, సరాయ్ నహర్ రాయ్ వంటి స్థలాలను వివిధ రకాల ఆధారాల ద్వారా పోల్చాలి.

మధ్యశిలాయుగ జీవన విధానాల పునర్నిర్మాణం

  1. 1. స్తర క్రమాన్ని నిర్ధారించి, పురావస్తు సందర్భానికి కాలనిర్ణయం చేయండి
  2. 2. రాతి పనిముట్లు, ముడి పదార్థాలు, తయారీ పద్ధతులను విశ్లేషించండి
  3. 3. జంతు, వృక్ష అవశేషాలను గుర్తించండి
  4. 4. నివాస లక్షణాలు, సమాధులు, పర్యావరణ ఆధారాలను పరిశీలించండి
  5. 5. జీవనాధారం, సంచారం, ప్రాంతీయ పరస్పర సంబంధాలను పునర్నిర్మించడానికి ఆధారాలను పోల్చండి
ప్రధాన స్థలాలు, పరీక్షల దృష్ట్యా వాటి ప్రాధాన్యం
స్థలంప్రస్తుత భౌగోళిక స్థానంప్రధాన అనుబంధం
బాగోర్రాజస్థాన్; కొఠారి నదితరువాతి సాంస్కృతిక దశలు కూడా ఉన్న సూక్ష్మశిలా పనిముట్ల ఆవాసం
లంఘ్‌నాజ్గుజరాత్సూక్ష్మశిలా పనిముట్లు, జంతు అవశేషాలు, మానవ సమాధులు
ఆదమ్‌గఢ్మధ్యప్రదేశ్; నర్మదాపురం సమీపంలోశిలాశ్రయాలు, సూక్ష్మశిలా పనిముట్లు ఉపయోగించిన జనావాసం
భీమ్‌బేట్కామధ్యప్రదేశ్; రైసేన్ జిల్లావివిధ కాలాలకు చెందిన జనావాసం, శిలాచిత్రాలు
సరాయ్ నహర్ రాయ్, మహదహా, దమ్‌దమాఉత్తరప్రదేశ్; గంగా మైదానంమధ్యశిలాయుగ జనావాసం, మానవ సమాధులు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

భీమ్‌బేట్కా: అనేక పొరలతో కూడిన చరిత్రపూర్వ భూదృశ్యం

భీమ్‌బేట్కా శిలాశ్రయాలను 2003లో UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చారు. అక్కడి పురావస్తు నిక్షేపాలు, చిత్రాలు సుదీర్ఘ కాలవ్యవధుల్లో మానవులు ఆ ప్రదేశాన్ని పదేపదే ఉపయోగించినట్లు తెలియజేస్తాయి. ఒకదానిపై మరొకటి గీసిన చిత్రాలు సాపేక్ష కాలక్రమాలను నిర్ధారించడంలో తోడ్పడతాయి. అయితే, UNESCO గుర్తింపు గానీ, ఒక స్థలానికి సాధారణంగా ఉన్న చరిత్రపూర్వ స్వభావం గానీ అక్కడి ప్రతి చిత్రం కాలాన్ని నిర్ధారించవు. మానవ నివాస నిక్షేపాలను, చిత్రాలు గీసిన ఉపరితలాలను వాటి సందర్భాలకు అనుగుణంగా విడివిడిగా ఎందుకు విశ్లేషించాలో భీమ్‌బేట్కా స్పష్టం చేస్తుంది.

గంగా మైదానంలోని సమాధులు: పనిముట్లకు అతీతమైన ఆధారాలు

సరాయ్ నహర్ రాయ్, మహదహా, దమ్‌దమా స్థలాలు మధ్యశిలాయుగ అంత్యక్రియల ఆచారాలకు సంబంధించిన ముఖ్యమైన ఆధారాలను భద్రపరచాయి. సమాధుల అమరికలు, పొయ్యులు, జంతు అవశేషాలతోపాటు అస్థిపంజరాలను అధ్యయనం చేయడం ద్వారా ఆరోగ్యం, ఆహారం, ఒకే స్థలంలో పదేపదే నివసించడం వంటి అంశాలను పరిశీలించవచ్చు. కేవలం పనిముట్ల రకాల వర్గీకరణ ఆధారంగా సమాజాన్ని పునర్నిర్మించడం కంటే, జీవసంబంధమైన ఆధారాలను పురావస్తు ఆధారాలతో కలిపి అధ్యయనం చేయడం ఎంత విలువైనదో ఈ అవశేష సముదాయాలు తెలియజేస్తాయి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

భారత ఉపఖండంలోని సూక్ష్మశిలా పనిముట్లకు సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. వాటిని సంయుక్త పనిముట్లలో భాగాలుగా పిడులకు అమర్చవచ్చు. 2. అవి ప్రత్యేకంగా మధ్యశిలాయుగ సందర్భాలకు మాత్రమే పరిమితమై ఉన్నాయి. 3. త్రిభుజాలు, ట్రపీజియంలు, అర్ధచంద్రాకారాలు జ్యామితీయ సూక్ష్మశిలా పనిముట్ల రూపాలు. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది పురావస్తు స్థలం–ప్రాంతం జతల్లో ఏది తప్పుగా జతపరచబడింది?

  • A. బాగోర్ — రాజస్థాన్
  • B. లంఘ్‌నజ్ — గుజరాత్
  • C. మహదహా — ఉత్తర ప్రదేశ్
  • D. ఆదమ్‌గఢ్ — మహారాష్ట్ర

ప్రశ్న 3

మధ్యశిలాయుగ సంస్కృతులకు సంబంధించి, కింది వాటిలో పురావస్తు ఆధారాలతో అత్యంత సమర్థనీయమైన నిర్ధారణ ఏది?

  • A. నూరుడు రాళ్లు మాత్రమే ధాన్య పంటల సాగును నిశ్చయాత్మకంగా నిరూపిస్తాయి.
  • B. ఒక శిలాచిత్ర స్థలంలోని చిత్రాలన్నీ అక్కడి తొలి నివాస దశకు చెందినవే.
  • C. చిత్తడి నేలల సమీపంలో పదేపదే నివసించడం, విభిన్న ఆహార వనరులు విశ్వసనీయంగా అందుబాటులో ఉండటాన్ని సూచించవచ్చు.
  • D. సమాధి వస్తువులు వంశపారంపర్య పాలక వర్గం ఉనికిని నిశ్చయాత్మకంగా నిరూపిస్తాయి.
మెయిన్స్: భారతదేశంలోని మధ్యశిలాయుగ సంస్కృతులు వ్యవసాయానికి ఏకరీతిలో పరివర్తన చెందడాన్ని కాకుండా, విభిన్న పర్యావరణ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా జీవన విధానాలను మలచుకున్న తీరును వెల్లడిస్తాయి. పురావస్తు ఉదాహరణలతో చర్చించండి. 150 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • మధ్యశిలాయుగాన్ని నిర్వచించి, దాని కాలక్రమంలో ప్రాంతాలవారీగా ఉన్న భేదాలను స్పష్టం చేయండి.
  • సూక్ష్మశిలా సంయుక్త పనిముట్ల సాంకేతికతను, పరిస్థితులకు అనుగుణంగా మారే వేట–ఆహార సేకరణ–చేపల వేట ఆధారిత జీవనాధార వ్యవస్థలను వివరించండి.
  • ప్రాంతీయ వైవిధ్యాన్ని వివరించడానికి బాగోర్, లంఘ్‌నజ్, గంగా మైదానంలోని స్థలాలను ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.
  • ఒకే స్థలంలో పదేపదే నివసించడం లేదా స్థిరనివాస జీవనాన్ని వ్యవసాయం నుంచి వేరుగా గుర్తించండి.
  • పెంపకంలోకి తెచ్చిన మొక్కలు, జంతువులను ఎంపిక చేసుకొని స్వీకరించడాన్ని, ఆహార ఉత్పత్తిదారులతో పరస్పర సంబంధాలను వివరించండి.
  • సందర్భానుసారమైన బహుళ రకాల ఆధారాలు అత్యవసరమని నిర్ధారిస్తూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Our Pasts–I: From Hunting–Gathering to Growing Food.
  • Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century.
  • D. K. Bhattacharya, An Outline of Indian Prehistory.
  • UNESCO World Heritage Centre: Rock Shelters of Bhimbetka.
  • Archaeological Survey of India: Indian Archaeology—A Review, excavation and exploration reports.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Microlith_,_Mesolithic_(FindID_628327).jpg

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp