
“మెలుహ్హా గ్రామం”లో నిల్వ చేసిన బార్లీని నమోదు చేసినదిగా వర్ణించబడే మెసొపొటేమియా ఫలకం; ఇది హరప్పా సంబంధాలకు సంబంధించిన బాహ్య ఆధారం.
Credit: SpeakingArch · CC BY-SA 4.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

Map study
పరిపక్వ హరప్పా నాగరికత, సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900: ఇది జనావాసాల విస్తరణను సూచిస్తుంది; ఒకే సామ్రాజ్య భూభాగాన్ని కాదు.
- భూభాగ విస్తృతిని అర్థం చేసుకునే ముందు మూలాధారపు తేదీని, పటంలోని సంకేతాల వివరణను చదవండి.
- ప్రధాన ప్రాంతాలు, పొరుగు రాజ్యాలు, భౌగోళిక అవరోధాలను పోల్చండి; చారిత్రక సరిహద్దులు, ప్రభావ పరిధులు ఉజ్జాయింపులు మాత్రమే; అవి కాలక్రమేణా మారాయి.
Credit: Avantiputra7 · CC BY-SA 3.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.
1. చారిత్రక నేపథ్యం, మెలుహ్హా గుర్తింపు
సింధు నాగరికత, మెసొపొటేమియా పట్టణ సమాజాలు విస్తృత కాంస్యయుగ ప్రపంచంలో సమకాలీనంగా ఉనికిలో ఉన్నాయి. సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900 నాటి పరిపక్వ హరప్పా దశలో హరప్పా, మొహెంజొదారో, ధోలవీరా వంటి నగరాలు ప్రత్యేక నైపుణ్యాలతో కూడిన చేతివృత్తులకు, వ్యవస్థీకృత వినిమయానికి, విస్తృత ప్రాంతీయ సంబంధాల వ్యవస్థలకు ఆధారంగా నిలిచాయి. మెసొపొటేమియాలోని దక్షిణ ఒండ్రు మైదానంలో లోహాలు, కలప, రాళ్లు వంటి వనరులు అనేకం లభించకపోవడంతో, అక్కడి నగరాలు వాటిని దిగుమతి చేసుకోవాల్సి వచ్చేది. ఈ పరస్పరపూరక భౌగోళిక పరిస్థితులు పర్షియన్ గల్ఫ్, అరేబియా సముద్రం మీదుగా వాణిజ్యాన్ని ప్రోత్సహించాయి.
మెసొపొటేమియా కీలాక్షర లిపి ఆధారాల్లో మెలుహ్హా, దిల్మున్, మగన్ ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి. క్రీ.పూ. మూడవ సహస్రాబ్దికి చెందిన మెలుహ్హాను ఎక్కువ మంది పరిశోధకులు సింధు ప్రాంతంతో అనుసంధానిస్తారు. ఎందుకంటే, దాని ఉత్పత్తుల జాబితా, సముద్ర సంబంధాలు, పురావస్తు అనుబంధాలు దక్షిణాసియాలోని వాయవ్య ప్రాంతానికి సరిపోతాయి. అయితే, మెలుహ్హాను కచ్చితమైన భౌగోళిక సరిహద్దులు నిర్ధారించబడిన రాజ్యంగా గానీ, హరప్పా ప్రజలు తమను తాము పిలుచుకున్నట్లు నిశ్చయంగా నిర్ధారితమైన పేరుగా గానీ పరిగణించకూడదు. చాలా తరువాతి కాలాల్లో ఈ పేరుకు సంబంధించిన ప్రస్తావనలు భిన్నమైన భౌగోళిక అర్థాలను కలిగి ఉండవచ్చు.
గల్ఫ్ వాణిజ్యంలోని ముఖ్యమైన దశల్లో దిల్మున్ బహ్రెయిన్ కేంద్రంగా ఉండేది. దాని సంబంధాలు తూర్పు అరేబియా తీరం, ఫైలాకా వంటి దీవుల వరకు విస్తరించాయి. మగన్ను సాధారణంగా ఒమన్ ద్వీపకల్పంతో గుర్తిస్తారు. ఇందులో ప్రస్తుత ఒమన్, యునైటెడ్ అరబ్ ఎమిరేట్స్లోని కొన్ని భాగాలు ఉన్నాయి. ఇవి ప్రత్యేక ప్రాంతాలే తప్ప సింధు నాగరికతకు ప్రత్యామ్నాయ పేర్లు కావు. ఉత్పత్తి, వినిమయం, సుదూర మార్కెట్ల మధ్య వస్తువుల రవాణాలో వీటికి ప్రాముఖ్యం ఉండేది.
- పరీక్షాపరంగా గుర్తుంచుకోవాల్సిన భేదం: మెలుహ్హా సంభావ్య సింధు సంబంధాన్ని సూచిస్తుంది; దిల్మున్, మగన్ వేర్వేరు గల్ఫ్ వాణిజ్య ప్రాంతాలను సూచిస్తాయి.
- సమకాలీనత, పరస్పర వినిమయం ఉన్నంత మాత్రాన ఉమ్మడి రాజకీయ వ్యవస్థ లేదా ఒకే భాష ఉండేదని నిర్ధారించలేము.
2. లిఖిత, పురావస్తు ఆధారాలు
సాధారణంగా అనుసరించే కాలక్రమాల ప్రకారం క్రీ.పూ. ఇరవై నాలుగవ, ఇరవై మూడవ శతాబ్దాల్లో పాలించిన అక్కాడ్కు చెందిన సార్గన్ రాజశాసనం, మెలుహ్హా, మగన్, దిల్మున్ నుంచి వచ్చిన ఓడలు అక్కాడ్లో లంగరు వేశాయని పేర్కొంటుంది. ఇది సముద్ర సంబంధాలకు ముఖ్యమైన ఆధారం. అయితే, రాజశాసనాలు నిష్పాక్షిక వాణిజ్య గణాంకాలను అందించడానికి బదులుగా రాజ్యశక్తిని, సుసంపన్నతను కీర్తించవచ్చని గుర్తించాలి. లగష్కు చెందిన గుడియాతో సహా తరువాతి పాలకుల కాలం నాటి ప్రస్తావనలు కూడా సముద్రాలకు ఆవల ఉన్న ప్రాంతాలను విలువైన సామగ్రితో అనుసంధానిస్తాయి.
షు-ఇలిషుకు చెందిన ఒక స్థూపాకార ముద్ర ఆయనను మెలుహ్హా భాషా దుబాసీగా గుర్తిస్తుంది. మెలుహ్హా భాష మాట్లాడేవారితో సంభాషించడానికి భాషాపరమైన మధ్యవర్తిత్వం అవసరమైందని, ఈ వినిమయ సంబంధాల ద్వారా కేవలం వస్తువులే కాకుండా ప్రజలు కూడా రాకపోకలు సాగించారని ఇది సూచిస్తుంది. కొన్ని మెసొపొటేమియా పత్రాలు మెలుహ్హాకు చెందిన వ్యక్తులను లేదా సమూహాలను కూడా ప్రస్తావిస్తాయి. ఇటువంటి ఆధారాలు విదేశీయుల ఉనికిని సమర్థిస్తాయి; అయితే, హరప్పా వ్యాపారుల నివాస సముదాయం ఏదైనా ఉంటే దాని పరిమాణాన్ని నిర్ధారించవు.
పురావస్తు ఆధారాల్లో మెసొపొటేమియా, గల్ఫ్ ఆవాసాల్లో లభించిన హరప్పా తరహా ముద్రలు, విశిష్టమైన కార్నీలియన్ పూసలు, దక్షిణాసియాతో సంబంధమున్న ఇతర వస్తువులు ఉన్నాయి. ఉర్ వంటి స్థలాల్లో లభించిన వస్తువులు లిఖిత ఆధారాల్లోని ప్రస్తావనలను భౌతిక అవశేషాలతో అనుసంధానించడానికి తోడ్పడతాయి. అయినప్పటికీ, దిగుమతి చేసుకున్న ఒక వస్తువు అనేక మంది మధ్యవర్తుల ద్వారా తన గమ్యస్థానానికి చేరి ఉండవచ్చు. ఆ వస్తువు అక్కడ ఉండటం మాత్రమే ఒక హరప్పా వర్తకుడు స్వయంగా ఆ స్థలాన్ని సందర్శించాడని నిరూపించదు.
మెసొపొటేమియా లిపిని చదవగలుగుతున్నప్పటికీ, సింధు లిపిని ఇప్పటికీ అర్థం చేసుకోలేకపోయారు. అందువల్ల, సముద్రాంతర మార్పిడికి సంబంధించిన మెసొపొటేమియా వర్ణనలను చరిత్రకారులు పరిశీలించగలరు; కానీ హరప్పా ఒప్పందాలు, సరకు జాబితాలు లేదా వ్యక్తిగత వృత్తాంతాలను నిశ్చితంగా చదవలేరు. కాబట్టి, సముచితమైన వ్యాఖ్యానం కేవలం లిఖిత ఆధారాలపై లేదా దృశ్య సారూప్యతలపై మాత్రమే ఆధారపడకుండా, లిఖిత ఆధారాలు, పురావస్తు సందర్భాలు, చేతివృత్తి సాంకేతిక పద్ధతులు, పదార్థ విశ్లేషణలను సమన్వయం చేస్తుంది.
- చదివి అర్థం చేసుకోగలిగిన లిఖిత ఆధారాలు, వాటి పురావస్తు సందర్భం విశ్వసనీయంగా నిర్ధారించబడిన అవశేషాలు ఒకదానిని మరొకటి బలపరిచినప్పుడు దృఢమైన సాక్ష్యాధారాలు లభిస్తాయి.
- సింధు శాసనాల ద్వారా నిర్దిష్ట పేర్లతో కూడిన వాణిజ్య సంధులు లేదా వ్యాపార ఒప్పందాలు వెల్లడయ్యాయని వాదించవద్దు.
3. మార్గాలు, తీరప్రాంత ఆవాసాలు, మధ్యవర్తులు
సముద్ర వాణిజ్య వ్యవస్థ సింధు డెల్టాను, గుజరాత్ తీరాన్ని మక్రాన్ తీరం, ఒమాన్ ద్వీపకల్పం, బహ్రెయిన్, దక్షిణ మెసొపొటేమియాతో అనుసంధానించింది. తీరం వెంబడి నౌకాయానం, దశలవారీ ప్రయాణాలు బహుశా ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించి ఉండవచ్చు. గాలులు, సముద్ర ప్రవాహాలు, మంచినీటి వనరులు, రక్షణ కలిగిన తీరానికి చేరే ప్రదేశాల గురించిన పరిజ్ఞానంపై నౌకాయానం ఆధారపడి ఉండేది. ప్రతి సముద్ర ప్రయాణం ఒకే మార్గంలో సాగిందని లేదా ప్రతి సరకు రవాణా ఒక సింధు ఆవాసానికి, ఒక మెసొపొటేమియా నగరానికి మధ్య నేరుగా జరిగిందని భావించాల్సిన అవసరం లేదు.
మక్రాన్ ప్రాంతంలో ఇరాన్–పాకిస్తాన్ సరిహద్దు సమీపంలోని సుత్కాగెన్-దోర్, అరేబియా సముద్ర తీరం సమీపంలోని బాలాకోట్ హరప్పా ఆవాసాల పశ్చిమ, తీరప్రాంత విస్తరణను సూచిస్తాయి. గుజరాత్లోని లోథల్లో చేతివృత్తి ఉత్పత్తితోపాటు ఖంభాత్ అఖాతం వైపు వెళ్లే జలమార్గాలకు అనుసంధానం ఉండేది. అక్కడి ఇటుకలతో నిర్మించిన అంచులు గల పెద్ద జలాశయాన్ని సాంప్రదాయంగా నౌకా మరమ్మతు, నిలుపుదల కేంద్రం (డాక్యార్డ్)గా భావిస్తారు. అయితే, దాని నిర్దిష్ట ఉపయోగం, ప్రాచీన కాలంలో దానికి సముద్రంతో ఉన్న అనుసంధానం ఇప్పటికీ చర్చనీయాంశాలుగానే ఉన్నాయి.
భూమార్గ వాణిజ్య వ్యవస్థలు కూడా ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉండేవి. ఉత్తర అఫ్గానిస్తాన్లోని షోర్తుగై, సింధు మైదానాలకు ఆవల ఉన్న ప్రాంతాలతో హరప్పా సంబంధాలను తెలియజేస్తుంది. లాపిస్ లాజులి, ఇతర ప్రాంతీయ వనరుల లభ్యతకు సంబంధించి దీనిని తరచుగా చర్చిస్తారు. అంతర్భాగ మార్గాలు వనరుల ప్రాంతాలను, ఉత్పత్తి శాలలను, పట్టణ మార్కెట్లను తీరప్రాంత రవాణా కేంద్రాలతో అనుసంధానించేవి. అక్కడి నుంచి గల్ఫ్ మధ్యవర్తులు వస్తువులను పునఃపంపిణీ చేయగలిగేవారు. ఈ విధంగా ఈ వాణిజ్య వ్యవస్థ అంతర్భాగ రవాణా, తీరప్రాంత మార్పిడి, సుదూర సముద్ర ప్రయాణాల సమ్మేళనంగా ఉండేది.
- ప్రత్యక్ష సంబంధాలు, మధ్యవర్తుల ద్వారా వాణిజ్యం ఒకే వాణిజ్య వ్యవస్థలో పరస్పరం అనుకూలంగా కొనసాగిన లక్షణాలు.
- ఒక తీరప్రాంత ఆవాసం ఉన్నంత మాత్రాన అది నిర్ధారిత అంతర్జాతీయ నౌకాశ్రయం కాదు; దానిని ఎలా అర్థం చేసుకోవాలనేది పురావస్తు, పర్యావరణ ఆధారాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
4. వాణిజ్య వస్తువులు, మార్పిడి నిర్వహణ
హరప్పా విదేశీ వినిమయానికి సంబంధించిన అత్యంత సమాచారదాయక వస్తువులలో కార్నీలియన్ పూసలు ముఖ్యమైనవి. పొడవైన పీపా ఆకారపు పూసలు, తెల్లని అలంకరణలతో కూడిన, సాధారణంగా చెక్కిన పూసలు (etched) అని వ్యవహరించే కార్నీలియన్ పూసల తయారీకి ప్రత్యేక ఉత్పత్తి పద్ధతులు అవసరమయ్యేవి. చన్హుదారోకు సమానమైన హస్తకళా కేంద్రంగా ఉన్న లోథల్తో సహా గుజరాత్లోని కార్యశాలలు విస్తృతమైన హరప్పా హస్తకళా ఆర్థిక వ్యవస్థలో భాగంగా ఉండేవి; చన్హుదారో మాత్రం సింధ్లో ఉండేది. వాణిజ్యాన్ని పునర్నిర్మించి అర్థం చేసుకునే ప్రయత్నాలలో శంఖపు వస్తువులు, దంతపు ఉత్పత్తులు, కలప కూడా ప్రస్తావనకు వస్తాయి. వీటికి పురావస్తు ఆధారాలు, మెసొపొటేమియా ప్రస్తావనలు భిన్న స్థాయుల్లో మద్దతునిస్తున్నాయి.
మెసొపొటేమియా గ్రంథాలు మెలుహ్హాను విలువైన కలప రకాలు, కార్నీలియన్, ఇతర అరుదైన విదేశీ పదార్థాలతో అనుసంధానిస్తాయి. అయితే, ప్రాచీన వస్తువుల పేర్లను ఆధునిక వృక్షశాస్త్ర లేదా ఖనిజ వర్గాలతో ఎల్లప్పుడూ కచ్చితంగా సరిపోల్చలేము. లాపిస్ లాజులి ముఖ్యంగా అఫ్గానిస్తాన్లో లభించేది; అది అనేక వాణిజ్య జాలాల ద్వారా తరలించబడి ఉండవచ్చు. మెసొపొటేమియాలో అది లభించడం, దాని రవాణా ప్రత్యేకంగా హరప్పా మధ్యవర్తిత్వం ద్వారానే జరిగిందని నిరూపించదు. హరప్పా ప్రజలకు పత్తి గురించి తెలుసు. అయితే, మెసొపొటేమియాకు పత్తి వస్త్రాల ఎగుమతుల పరిమాణానికి సంబంధించిన ఆధారాలు, పూసల వినిమయానికి సంబంధించిన ఆధారాలతో పోలిస్తే చాలా బలహీనంగా ఉన్నాయి.
ఒమాన్ ద్వీపకల్పం నుంచి రాగి గల్ఫ్ వాణిజ్య జాలాల ద్వారా చలామణి అయ్యేది; హరప్పా ప్రజలు విదేశాల నుంచి ముడి పదార్థాలను సమకూర్చుకోవడాన్ని అర్థం చేసుకోవడంలో దీనికి ప్రాధాన్యం ఉంది. అయినప్పటికీ, హరప్పా సమాజాలు భారత ఉపఖండంతో సహా అనేక వనరుల నుంచి ముడి పదార్థాలను పొందేవి. ప్రామాణీకరించిన తూనికరాళ్లు, ముద్రలు వ్యవస్థీకృత లావాదేవీలను, గుర్తింపు లేదా నియంత్రణ వ్యవస్థలను సూచిస్తాయి. అవి ఆధునిక నాణేల వ్యవస్థను, ఒకే రాజ్యానికి చెందిన వాణిజ్య గుత్తాధిపత్యాన్ని లేదా సింధు ప్రాంతం, మెసొపొటేమియా అంతటా ఒకే విధమైన లెక్కల నిర్వహణ వ్యవస్థను నిరూపించవు.
- ఒక పదార్థం లభించే భౌగోళిక మూలస్థానాన్ని, దానిని వస్తువుగా మలిచిన ఉత్పత్తి శాలను, దానిని పంపిణీ చేసిన వర్తక వ్యవస్థను వేర్వేరుగా గుర్తించండి.
- చెక్క, వస్త్రాలు వంటి నశ్వర సరకులతో పోలిస్తే, భద్రంగా మిగిలిన పూసలు, ముద్రలు పురావస్తు ఆధారాలుగా ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి.
5. ప్రాధాన్యం, మార్పు మరియు వ్యాఖ్యాన పరిమితులు
మెసొపొటేమియాతో సంబంధాలు హరప్పా నాగరికతను ఏకాకిగా ఉన్న పట్టణ సంస్కృతిగా కాకుండా, ప్రాంతాల మధ్య వినిమయంలో భాగస్వామిగా వెల్లడిస్తాయి. సముద్రాంతర గిరాకీ ప్రత్యేక నైపుణ్యంతో కూడిన హస్తకళలను ప్రోత్సహించి ఉండవచ్చు; వ్యాపారులు, దుబాషీలు భాషాపరమైన సరిహద్దులను దాటి పరస్పర సంబంధాలు ఏర్పడేందుకు తోడ్పడ్డారు. అయినప్పటికీ, హరప్పా ఆర్థిక కార్యకలాపాలలో అత్యధిక భాగం వ్యవసాయం, పశుపోషణ, హస్తకళలు, దక్షిణాసియా అంతర్గత వినిమయంపై ఆధారపడి ఉండేది. విదేశీ వాణిజ్యం ముఖ్యమైనదే అయినప్పటికీ, అది మొత్తం నాగరికతకు ప్రధాన పునాది అని భావించాల్సిన అవసరం లేదు.
సుమారు క్రీ.పూ. 1900 తర్వాత, హరప్పా పట్టణ వ్యవస్థలు ప్రాంతాలవారీగా పరివర్తనలకు లోనయ్యాయి; అంతకుముందున్న సుదూర వినిమయ విధానం మారింది. ఈ పరిణామాలను ఒకే విపణి కనుమరుగవడానికి మాత్రమే పరిమితం చేసి చూడకూడదు. నదుల్లో మార్పులు, వాతావరణ సంబంధిత ఒత్తిళ్లు, జనావాసాల స్థానాంతరణలు, ఉత్పత్తి మరియు వినిమయంలో మార్పులు ప్రాంతాలవారీగా భిన్న రీతుల్లో పరస్పరం ప్రభావితం చేశాయి. అలాగే, వాణిజ్యమంతా అకస్మాత్తుగా ముగిసిపోలేదు: గల్ఫ్, దక్షిణాసియా వాణిజ్య జాలాలు మారిన రూపాల్లో కొనసాగాయి.
UPSC కోసం, బలమైన ఆధారాలున్న సంబంధాలను మితిమీరిన ఊహానిర్ధారణల నుంచి వేరు చేయడం ప్రధాన నైపుణ్యం. మెలుహ్హాను సింధు ప్రాంతంతో గుర్తించడానికి బలమైన ఆధారాలున్నాయి; అయితే, రెండింటి భౌగోళిక పరిధులు కచ్చితంగా ఒకటేనని చెప్పలేం. హరప్పా సంస్కృతితో సంబంధమున్న వస్తువుల రవాణాను ఆధారాలతో నిరూపించవచ్చు. అయితే, రవాణా చేసిన సరుకుల కచ్చితమైన పరిమాణాలు, ఒప్పంద ఏర్పాట్లు, వ్యాపారులు ఏ రాజకీయ వ్యవస్థకు చెందినవారనే అంశాలు ఇంకా అనిశ్చితంగానే ఉన్నాయి.
- వాణిజ్య సంబంధాలు ఉన్నంత మాత్రాన సింధు ప్రాంతంలో మెసొపొటేమియా వలసాధిపత్యం ఉన్నట్లు నిరూపితం కాదు.
- పరిపక్వ హరప్పా దశకు చెందిన నగరాల క్షీణత ఒక సంక్లిష్ట పరివర్తన; అది కేవలం విదేశీ వాణిజ్య పతనం వల్ల సంభవించిన పరిణామమని నిశ్చయంగా నిర్ధారించబడలేదు.
మెసొపొటేమియా రికార్డుల్లో మెలుహ్హా
అందించిన మెటాడేటా ప్రకారం, ఈ వస్తువు “మెలుహ్హా గ్రామం”తో సంబంధమున్న బార్లీ జమను నమోదు చేసిన మెసొపొటేమియా పరిపాలనా ఫలకం. పశ్చిమ ఆసియాతో హరప్పా సంబంధాలను అధ్యయనం చేయడంలో మెలుహ్హా గురించిన కీలాక్షర లిపి ప్రస్తావనలు ముఖ్యమైన లిఖిత ఆధారాలుగా నిలుస్తాయి కాబట్టి, ఈ ఫలకం ఆ అధ్యయనానికి ప్రత్యక్షంగా సంబంధించింది. మెలుహ్హాను సాధారణంగా సింధు ప్రాంతంతో అనుసంధానిస్తారు. అయితే, ఈ పదం సూచించే భౌగోళిక పరిధిని, విడివిడిగా కనిపించే ప్రస్తావనల అర్థాన్ని సందర్భానుసారంగా వివరించాలి. ఇది మెసొపొటేమియాకు చెందిన ఆధారమే గానీ, భారతదేశంలోని హరప్పా స్థలంలో తవ్వకాల్లో లభించిన పురావస్తువు కాదు.
ఒక పరిపాలనా రికార్డు ఆర్థిక వ్యవస్థీకరణపై, మెసొపొటేమియా రికార్డుల్లో మెలుహ్హాతో సంబంధమున్న స్థలనామం ఉనికిపై వెలుగు నింపగలదు. అయితే, ఆ రికార్డు ఒక్కటే అందులో నమోదైన బార్లీ సింధు ప్రాంతం నుంచి వచ్చిందనిగానీ, పేర్కొన్న ఆవాసంలోని ప్రతి నివాసి హరప్పా సంస్కృతికి చెందినవారనిగానీ నిర్ధారించదు. వివరణాత్మక నిర్ధారణలకు వచ్చే ముందు, మెటాడేటాలో ఇచ్చిన పాఠ పఠనాన్ని ఆ శాసనానికి సంబంధించిన ప్రామాణిక పరిశోధనా ప్రచురణతో సరిపోల్చి పరిశీలించాలి. ప్రాచీన భారతదేశ చరిత్ర అధ్యయనంలో, పర్షియన్ గల్ఫ్ గుండా జరిగిన వస్తు వినిమయానికి సంబంధించిన ముద్రలు, పూసలు, ఇతర పురావస్తు ఆధారాలతో కలిపి పరిశీలించినప్పుడు ఇటువంటి బాహ్య లిఖిత ఆధారాల వివరణాత్మక బలం పెరుగుతుంది. ఈ ఆధారాలన్నీ కలిసి వాణిజ్య పరస్పర సంబంధాలను సమర్థిస్తాయి; అయితే, హరప్పా ఆవాసాలపై మెసొపొటేమియాకు రాజకీయ అధికారం ఉండేదని నిరూపించవు.
- విస్తృత భౌగోళిక నామంగా ఉన్న మెలుహ్హాను, స్థానికంగా పేర్కొన్న “మెలుహ్హా గ్రామం” నుంచి వేరు చేసి చూడాలి; రెండోది ఒక సముదాయంతో సంబంధాన్ని సూచించవచ్చు గానీ, ఒకే భూభాగానికి చెందినదని నిర్ధారించదు.
- వస్తువుల లెక్కల నమోదును, వాణిజ్య వస్తువుల మూలస్థాన నిర్ధారణ నుంచి వేరు చేసి చూడాలి: బార్లీని జమ చేసినట్లు ఉన్న నమోదు, ఆ బార్లీని సింధు ప్రాంతం నుంచి దిగుమతి చేసుకున్నారని స్వయంచాలకంగా నిరూపించదు.
- ప్రిలిమ్స్, మెయిన్స్ కోసం లిఖిత ఆధారాలను, పురావస్తు ఆధారాలను కలిపి పరిశీలించాలి. అయితే, మెసొపొటేమియా కీలాక్షర లిపి ఆధారంగా, ఇప్పటికీ అర్థం చేసుకోలేకపోయిన సింధు లిపిని చదవడం సాధ్యం కాదని గుర్తుంచుకోవాలి.
కాలరేఖ
c. 2600–1900 BCE
పరిపక్వ హరప్పా దశలోని పట్టణీకరణ, అరేబియా సముద్రం మరియు పర్షియన్ గల్ఫ్ మీదుగా విస్తృతంగా జరిగిన వస్తు వినిమయంతో సమకాలీనంగా కొనసాగింది.
Twenty-fourth–twenty-third centuries BCE
మెలుహ్హా, మగాన్, దిల్మున్ నుంచి వచ్చిన నౌకలు అక్కాడ్లో లంగరు వేయడాన్ని సార్గన్ శాసనం ప్రస్తావిస్తుంది.
Late third millennium BCE
మెసొపొటేమియా లిఖిత ఆధారాలు, షు-ఇలిషు ముద్ర మెలుహ్హాకు చెందిన వస్తువులు, ప్రజలు, భాషా మధ్యవర్తిత్వానికి ఆధారాలను అందిస్తాయి.
After c. 1900 BCE
హరప్పా పట్టణ పరివర్తనతోపాటు, అంతకుముందున్న అంతర్ప్రాంతీయ వాణిజ్య విధానంలోనూ మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి.
హరప్పా హస్తకళా ఉత్పత్తి ప్రయాణానికి ఉదాహరణ
- 1. ప్రాంతీయ వనరుల మండలం నుంచి ముడి పదార్థాల సేకరణ
- 2. ప్రత్యేక నైపుణ్యం కలిగిన తయారీ కేంద్రంలో పూసలు లేదా ఇతర తుది ఉత్పత్తుల తయారీ
- 3. అంతర్భూభాగ వస్తు మార్పిడి ద్వారా సరుకులు తీరప్రాంత ఎగుమతి కేంద్రానికి చేరడం
- 4. నేరుగా లేదా గల్ఫ్ మధ్యవర్తుల ద్వారా సముద్ర రవాణా కొనసాగడం
- 5. సరుకులు మెసొపొటేమియా వినియోగదారులకు, పునర్వితరణ వ్యవస్థలకు చేరడం
| పేరు | సాధారణంగా గుర్తించే ప్రాంతం | పరీక్షాపరమైన ప్రాధాన్యం |
|---|---|---|
| మెలుహ్హా | క్రీ.పూ. మూడవ సహస్రాబ్ది సందర్భాలలో సింధు ప్రాంతం | ఈ గుర్తింపునకు బలమైన ఆధారాలున్నాయి; అయితే కచ్చితమైన సరిహద్దులు అనిశ్చితంగా ఉన్నాయి |
| దిల్మున్ | బహ్రెయిన్, దానిని ఆనుకొని ఉన్న గల్ఫ్ ప్రాంతాలు | సముద్ర మార్గ వస్తు మార్పిడిలో ముఖ్యమైన మధ్యవర్తి |
| మగన్ | ఒమన్ ద్వీపకల్పం | ముఖ్యంగా రాగి, సముద్ర వాణిజ్యంతో సంబంధం కలిగిన ప్రాంతం |
| అక్కాడ్ | మెసొపొటేమియా సామ్రాజ్య రాజధాని; కచ్చితమైన స్థానం నిర్ధారణ కాలేదు | దాని రేవు వద్ద విదేశీ నౌకలు ఉన్నట్లు సార్గన్ శాసనం ప్రస్తావిస్తుంది |
| లోథల్ | గుజరాత్, భారతదేశం | హస్తకళలు, వాణిజ్యానికి కేంద్రంగా ఉన్న జనావాసం; ఇక్కడి జలాశయాన్ని సంప్రదాయంగా నౌకాశ్రయంగా వ్యాఖ్యానిస్తారు |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
షు-ఇలిషు: సంస్కృతుల మధ్య భాషా అనుసంధానం
షు-ఇలిషు స్థూపాకార ముద్రపై ఉన్న శాసనం మెలుహ్హా భాషకు చెందిన ఒక దుబాసీని గుర్తిస్తుంది. ఇది కాంస్య యుగపు వస్తు వినిమయంలో భాషా మధ్యవర్తిత్వానికి అరుదైన ప్రత్యక్ష ఆధారాన్ని అందిస్తుంది. మెలుహ్హా భాష మాట్లాడేవారితో సంబంధాలు ఉన్నాయని ఇది సమర్థిస్తుంది. అయితే, ఇది సింధు లిపిని చదివి అర్థం చేసుకోవడానికి వీలు కల్పించదు; హరప్పా ప్రజలు ఏ భాష మాట్లాడేవారో కూడా నిర్ధారించదు.
లోథల్: ఒక వాణిజ్య జనావాసాన్ని అర్థం చేసుకోవడం
లోథల్లో జరిపిన తవ్వకాల్లో పూసల తయారీకి సంబంధించిన ఆధారాలు, ముద్రలు, తూనికరాళ్లు, ఇటుకలతో నిర్మించిన పెద్ద జలాశయం బయటపడ్డాయి. ఈ ఆవిష్కరణలు లోథల్ను వస్తు వినిమయంతో అనుసంధానమైన చేతివృత్తుల ఉత్పత్తికి ఉపయోగకరమైన ఉదాహరణగా నిలుపుతున్నాయి. ఈ జలాశయాన్ని నౌకాశ్రయంగా భావించే సంప్రదాయ వ్యాఖ్యానాన్ని, అక్కడ జనావాసం, వస్తు తయారీ ఉండేవని మరింత దృఢంగా నిర్ధారించే ఆధారాల నుంచి వేరుగా చూడాలి.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
కింది జతల్లో సరిగ్గా జతపరిచినవి ఏవి? 1. మెలుహ్హా — సింధు ప్రాంతం 2. దిల్మున్ — బహ్రెయిన్ ప్రాంతం 3. మగన్ — ఒమన్ ద్వీపకల్పం
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
షు-ఇలిషు ముద్ర ప్రత్యేక ప్రాధాన్యాన్ని కలిగి ఉంది. ఎందుకంటే అది కింది వాటిలో దేనికి ఆధారాన్ని అందిస్తుంది?
- A. సింధు లిపిని అర్థం చేసుకోవడానికి దోహదపడే ద్విభాషా శాసనం
- B. మెలుహ్హా భాషకు సంబంధించిన దుబాసీ
- C. హరప్పాపై అక్కాడియన్ సైనిక ఆక్రమణ
- D. సింధు, మెసపొటేమియా నాగరికతలు ఉమ్మడిగా ఉపయోగించిన నాణేల వ్యవస్థ
ప్రశ్న 3
కింది వ్యాఖ్యలను పరిశీలించండి: 1. మెసపొటేమియాలో లభించిన హరప్పా సంబంధిత వస్తువులు మధ్యవర్తుల ద్వారా అక్కడికి చేరి ఉండవచ్చు. 2. మెసపొటేమియాలో లభించిన లాపిస్ లాజులి తప్పనిసరిగా ప్రత్యక్ష హరప్పా వాణిజ్యాన్ని నిరూపిస్తుంది. 3. ప్రామాణీకృత హరప్పా తూనికరాళ్లు మాత్రమే నాణేల వినియోగాన్ని నిర్ధారించవు. ఏ వ్యాఖ్యలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: మెసపొటేమియాతో హరప్పా ప్రజల సంబంధాలకు సంబంధించిన ఆధారాలను మదింపు చేయండి. సముద్రాంతర వాణిజ్య నిర్వహణ వ్యవస్థను పునర్నిర్మించడానికి ఈ ఆధారాలను ఉపయోగించడంలో ఉన్న పరిమితులు ఏమిటి? 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- కాలక్రమంలో రెండు నాగరికతలు సమకాలీనంగా ఉన్న కాలాన్ని, మెలుహ్హాను సింధు ప్రాంతంగా గుర్తించడాన్ని పరిచయం చేయండి.
- సార్గన్ శాసనం, షు-ఇలిషు ముద్ర, పురావస్తు తవ్వకాల్లో లభించిన వస్తువులను చర్చించండి.
- సముద్ర మార్గాలను, దిల్మున్, మగన్ల పాత్రలను వివరించండి.
- పూసలు, ముద్రలు, తూనికరాళ్ల ఆధారంగా చేతివృత్తులు, లావాదేవీలను చర్చించండి.
- ప్రత్యక్ష సముద్ర ప్రయాణాలకు, మధ్యవర్తుల ద్వారా జరిగే వస్తు వినిమయానికి మధ్య తేడాను వివరించండి.
- ఇంకా అర్థం చేసుకోలేని సింధు లిపి, వాణిజ్య వస్తువుల గుర్తింపులోని అనిశ్చితి, వాణిజ్య పరిమాణంపై విశ్వసనీయ గణాంకాల లేమిని ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Themes in Indian History, Part I, chapter: Bricks, Beads and Bones.
- Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India, chapter on the Harappan Civilization.
- Jonathan Mark Kenoyer, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization.
- Archaeological Survey of India, excavation reports and publications on Lothal.
- UNESCO World Heritage Centre, Qal’at al-Bahrain – Ancient Harbour and Capital of Dilmun.
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mesopotamian_Tablet,_now_housed_in_the_Indian_Galleries_of_the_British_Museum_mentions_a_barley_deposit_in_the_granary_of_the_%22village_of_Meluhha%22.jpg
