New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ప్రాచీన భారతదేశం · మతాలు మరియు తత్త్వశాస్త్రాలు

మధ్యేమార్గం

మధ్యేమార్గం లేదా మజ్ఝిమా పటిపదా అనేది ఇంద్రియ సుఖాలలో మునిగిపోవడం, ఆత్మపీడన అనే రెండు అతివాదాలను నివారిస్తూ, విముక్తి కోసం బుద్ధుడు సూచించిన ఆచరణాత్మక విధానం. ఆర్య అష్టాంగ మార్గంగా వ్యక్తీకరించబడిన ఇది నాలుగవ ఆర్య సత్యంగా నిలుస్తూ, నైతిక ప్రవర్తన, మానసిక క్రమశిక్షణ, ప్రజ్ఞలను సమన్వయం చేస్తుంది. దీనిని అభిప్రాయాల మధ్య సాధారణ రాజీగా గానీ, తదనంతర మాధ్యమిక తాత్త్విక శాఖగా గానీ పొరబడకూడదు. అయితే, మధ్యేమార్గం, మాధ్యమికం రెండూ అతివాదాలను నివారించాలనే భావనను ఉపయోగిస్తాయి.

2019లో భారతదేశంలోని సారనాథ్‌లో తవ్వకాలు జరిగిన ప్రదేశం

2019లో భారతదేశంలోని సారనాథ్‌లో తవ్వకాలు జరిగిన ప్రదేశం

Credit: Deepak Purti · CC BY-SA 4.0 · source

ఆసీన బుద్ధుడు; సుమారు 475; ఇసుకరాయి; ఎత్తు: 1.6 మీ. (5 అడుగుల 3 అంగుళాలు); సారనాథ్ సంగ్రహాలయం (భారతదేశం). బోధనను సూచించే ధర్మచక్ర ముద్రలో చేతులున్న ఈ విగ్రహం, S వద్ద బుద్ధుని మొదటి ధర్మోపదేశాన్ని సూచిస్తుంది

ఆసీన బుద్ధుడు; సుమారు 475; ఇసుకరాయి; ఎత్తు: 1.6 మీ. (5 అడుగుల 3 అంగుళాలు); సారనాథ్ సంగ్రహాలయం (భారతదేశం). బోధనను సూచించే ధర్మచక్ర ముద్రలో చేతులున్న ఈ విగ్రహం, S వద్ద బుద్ధుని మొదటి ధర్మోపదేశాన్ని సూచిస్తుంది

Credit: พระมหาเทวประภาส วชิรญาณเมธี (ผู้ถ่าย-ปล่อยสัญญาอนุญาตภาพให้นำไปใช้ได้เพื่อการศึกษาโดยอยู่ภา่ยใต้ cc-by-sa-3.0) ผู้สร้าง · CC BY-SA 3.0 · source

చారిత్రక నేపథ్యం మరియు బుద్ధుని అన్వేషణ

క్రీస్తుపూర్వం మొదటి సహస్రాబ్ది మధ్యకాలంలో గంగా మైదాన ప్రాంతంలో చోటుచేసుకున్న మేధోపరమైన, సామాజిక మార్పుల నేపథ్యంలో బౌద్ధం ఆవిర్భవించింది. జనావాసాలు, రాజ్యాలు, వాణిజ్యం, వ్యవసాయ ఉత్పత్తి విస్తరిస్తున్న సమయంలోనే యజ్ఞాలు, నైతిక కర్మలు, పునర్జన్మ, విముక్తి గురించి చర్చలు సాగాయి. బౌద్ధ, జైన సముదాయాలతో సహా శ్రమణ సంప్రదాయాలు గృహస్థ జీవితానికి ప్రత్యామ్నాయంగా సన్యాస జీవనాన్ని ప్రతిపాదించాయి; స్థిరపడిన మతాధికారంలోని కొన్ని అంశాలను సవాలు చేశాయి. అయితే, వాటి పద్ధతులు, తాత్త్విక భావనలు గణనీయంగా భిన్నంగా ఉండేవి.

బౌద్ధ సంప్రదాయం ప్రకారం, సిద్ధార్థ గౌతముడు గృహస్థ జీవితాన్ని విడిచిపెట్టి, గురువుల వద్ద విద్యనభ్యసించి, బోధి పొందడానికి ముందు కఠోర తపస్సు ఆచరించాడు. తీవ్రమైన నియమాలతో శరీరాన్ని బలహీనపరచడం విముక్తిని కలిగించే జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించదని ఆయన నిర్ధారణకు వచ్చాడు. బోధి పొందడానికి ముందు ఆయన ఆహారాన్ని స్వీకరించడం ఆత్మపీడనను తిరస్కరించడానికి ప్రతీకే గానీ, క్రమశిక్షణను విడిచిపెట్టడానికి కాదు. సంప్రదాయ కథనాల ప్రకారం, ఆయన బోధ్ గయలో బోధి పొందాడు; వారణాసి సమీపంలోని సారనాథ్‌లో తొలి బోధన చేశాడు.

ఆ తొలి బోధనతో సంప్రదాయంగా ముడిపడి ఉన్న ప్రారంభ బౌద్ధ ప్రవచనం ధమ్మచక్కప్పవత్తన సుత్తం. దీనిని సాధారణంగా ‘ధర్మచక్రాన్ని ప్రవర్తింపజేయడంపై ప్రవచనం’ అని అనువదిస్తారు. ఐదుగురు తపస్వులను ఉద్దేశించి చేసిన ఈ ప్రవచనం మధ్యమ మార్గాన్ని, చతురార్య సత్యాలను వివరిస్తుంది. బుద్ధుని జీవితానికి సంబంధించిన ఖచ్చితమైన తేదీలపై చర్చ కొనసాగుతున్నప్పటికీ, గృహత్యాగం, కఠోర తపస్సు, బోధి ప్రాప్తి, బోధన అనే క్రమం ఈ సిద్ధాంతపు సంప్రదాయ నేపథ్యాన్ని అర్థం చేసుకోవడంలో కీలకమైనది.

మధ్యమ మార్గం అర్థం, దుఃఖంతో దాని సంబంధం

మధ్యమ మార్గం జీవితానికి సంబంధించిన రెండు విధానాలను తిరస్కరిస్తుంది. మొదటిది ఇంద్రియ సుఖాలకు అంకితమవడం; ఇందులో ఆనందాన్నిచ్చే అనుభవాల పట్ల మమకారం ద్వారా తృప్తిని పొందాలని ప్రయత్నిస్తారు. రెండవది ఆత్మపీడన; ఇందులో నొప్పి, పస్తులు ఉండటం లేదా శరీరాన్ని హింసించడం ఆధ్యాత్మిక శుద్ధికి సాధనాలుగా భావిస్తారు. విముక్తికి ఈ రెండూ ఉపయోగపడవని బుద్ధుడు పేర్కొన్నాడు. వీటికి ప్రత్యామ్నాయం అంతర్దృష్టి, శాంతి, బోధి, నిబ్బానాలకు దారితీసే ఒక నిర్దిష్ట సాధనా క్రమం. నిబ్బానాన్ని సంస్కృతంలో నిర్వాణం అంటారు.

ఈ సిద్ధాంతం చతురార్య సత్యాల పరిధిలోకి వస్తుంది. ఇవి దుఃఖం, దాని ఉద్భవం, దాని నిరోధం, దాని నిరోధానికి దారితీసే మార్గానికి సంబంధించినవి. దుఃఖం అనేది స్పష్టంగా కనిపించే బాధనే కాకుండా, కారణాలు, పరిస్థితులపై ఆధారపడిన అస్తిత్వంలోని అస్థిరత్వాన్ని, అసంతృప్తికర స్వభావాన్ని కూడా కలిగి ఉంటుంది. దుఃఖం ఉద్భవాన్ని తృష్ణ లేదా తణ్హా ద్వారా వివరిస్తారు; ఇది అవిద్యను కూడా కలిగి ఉన్న విస్తృతమైన చట్రంలో పనిచేస్తుంది. దుఃఖ నిరోధం అంటే కేవలం భౌతిక సౌకర్యాలను మెరుగుపరచడం కాకుండా, ఈ తృష్ణను అంతం చేయడం. నాలుగవ సత్యం ఆర్య అష్టాంగిక మార్గాన్ని ఇందుకు సాధనంగా గుర్తిస్తుంది.

అందువల్ల ‘మధ్యమం’ అంటే సుఖం, దుఃఖం మధ్య గణితపరమైన మధ్యబిందువును ఎంచుకోవడం కాదు. ప్రతి వివాదాన్నీ రాజీ ద్వారా పరిష్కరించవచ్చని కూడా దీని అర్థం కాదు. బౌద్ధ సాధనలో సంయమనం, ప్రయత్నం, హానికరమైన ప్రవర్తనను విడిచిపెట్టడం అవసరమే. సుఖభోగాల్లో మునిగిపోవడం గానీ, శరీరాన్ని శిక్షించడం గానీ దుఃఖానికి కారణమయ్యే మానసిక అంశాలను తొలగించలేవనేది దీని ప్రత్యేక ప్రతిపాదన. విముక్తి కోసం ప్రవర్తన, అవధానం, అవగాహనలను సమష్టిగా పరివర్తన చెందించాలి.

సమగ్ర సాధనా విధానంగా ఆర్య అష్టాంగిక మార్గం

అష్టాంగిక మార్గంలో పరస్పరం తోడ్పడే ఎనిమిది అంశాలు ఉంటాయి; ఇవి ఒకదాని తర్వాత మరొకటి తప్పనిసరిగా పూర్తి చేయవలసిన ఎనిమిది దశలు కావు. నైతిక కార్య–కారణ సంబంధాన్ని, చతురార్య సత్యాలను అర్థం చేసుకోవడంతో సమ్యక్ దృష్టి ప్రారంభమవుతుంది. సమ్యక్ సంకల్పంలో త్యాగభావన, మైత్రీభావం మరియు హాని తలపెట్టకపోవడం ఉంటాయి. ఈ రెండూ కలిసి ప్రజ్ఞా విభాగాన్ని, లేదా పఞ్ఞాను ఏర్పరుస్తాయి. ఇక్కడ ప్రజ్ఞ అంటే కేవలం సమాచారాన్ని కలిగి ఉండటం కాదు; అనుభవాన్ని ఎలా అర్థం చేసుకుంటామో, నిర్ణయాలను ఎలా తీసుకుంటామో మార్చే అవగాహన.

సమ్యక్ వాక్కు అంటే అసత్యం, విభేదాలు సృష్టించే మాటలు, పరుష వాక్కులు మరియు వ్యర్థ ప్రలాపాలకు దూరంగా ఉండటం. సమ్యక్ కర్మలో ప్రాణహింస, దొంగతనం మరియు లైంగిక దురాచారానికి దూరంగా ఉండటం భాగంగా ఉంటాయి. సమ్యక్ ఆజీవం అంటే హాని కలిగించే లేదా బౌద్ధ నైతిక సూత్రాలను ఉల్లంఘించే ప్రవర్తనకు పాల్పడకుండా జీవనోపాధి పొందడం. ఈ మూడు అంశాలు నైతిక ప్రవర్తన, లేదా శీల విభాగాన్ని ఏర్పరుస్తాయి. అనుచిత జీవనోపాధులపై తొలి బౌద్ధ బోధనల్లో ఆయుధాలు, జీవులు, మాంసం, మత్తుపదార్థాలు మరియు విషంతో వ్యాపారం చేయడం పేర్కొనబడింది. ఇది నైతిక ఆచరణకు, ఆర్థిక కార్యకలాపాలకు మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది.

సమ్యక్ వ్యాయామం అంటే అకుశల మానసిక స్థితులు ఉద్భవించకుండా నిరోధించడం, ఇప్పటికే ఉన్నవాటిని విడిచిపెట్టడం, అదే సమయంలో కుశల మానసిక స్థితులను పెంపొందించి కొనసాగించడం. సమ్యక్ స్మృతి అంటే శరీరం, వేదనలు, చిత్తం మరియు మానసిక ధర్మాల పట్ల క్రమశిక్షణతో కూడిన ఎరుక. సమ్యక్ సమాధి అంటే చిత్త ఏకాగ్రత; సంప్రదాయంగా దీనిని ఝానాలు అనే ధ్యాన తన్మయ స్థితుల ద్వారా వివరిస్తారు. ఈ అంశాలు ఏకాగ్రత విభాగానికి, లేదా సమాధికి చెందుతాయి. అందువల్ల ధ్యానం నైతికత, ప్రజ్ఞలకు ప్రాధాన్యమిచ్చే చట్రంలో పనిచేస్తుంది; దానిని కేవలం విశ్రాంతి పొందడానికి లేదా ఉత్పాదకతను మెరుగుపరచడానికి ఉపయోగించే సాధనంగా చూపలేదు.

  • ప్రజ్ఞ: సమ్యక్ దృష్టి, సమ్యక్ సంకల్పం.
  • నైతిక ప్రవర్తన: సమ్యక్ వాక్కు, సమ్యక్ కర్మ మరియు సమ్యక్ ఆజీవం.
  • ఏకాగ్రత: సమ్యక్ వ్యాయామం, సమ్యక్ స్మృతి మరియు సమ్యక్ సమాధి.

తాత్త్విక గాఢత మరియు మాధ్యమిక సిద్ధాంతం నుంచి భిన్నత్వం

అస్తిత్వం, వ్యక్తిగత అస్తిత్వ స్వరూపం గురించిన చర్చల్లో తొలి బౌద్ధ బోధనలు కూడా అతివాదాలను నివారించే భాషను ఉపయోగిస్తాయి. శాశ్వతవాదం స్థిరంగా నిలిచి ఉండే, మార్పులేని ఆత్మ ఉందని భావిస్తుంది. కాగా, సంబంధిత సిద్ధాంతపరమైన అర్థంలో ఉచ్ఛేదవాదం ఉనికిలో ఉన్న ఆత్మ మరణంతో నశిస్తుందని భావిస్తుంది. బౌద్ధం శాశ్వత ఆత్మను తిరస్కరిస్తుంది; అయితే, కర్మలకు ఫలితాలు ఉండవనే వాదనకు నైతిక జీవితాన్ని కుదించదు. అవిచ్ఛిన్నతను మార్పులేని ఆత్మ ద్వారా కాకుండా, కారణాలు, పరిస్థితులపై ఆధారపడిన ప్రక్రియల ద్వారా వివరిస్తుంది.

ప్రతీత్యసముత్పాదం, లేదా పటిచ్చసముప్పాదం ప్రకారం, ధర్మాలు కారణాలు, పరిస్థితులపై ఆధారపడి ఉద్భవిస్తాయి; వాటికి ఆధారమైన కారణాలు, పరిస్థితులు తొలగిపోయినప్పుడు అవి నిరోధమవుతాయి. కచ్చానగోత్త సుత్తంలో, సమస్తం ఉనికిలో ఉందనే వాదనను గానీ, సమస్తం ఉనికిలో లేదనే వ్యతిరేక వాదనను గానీ స్వీకరించకుండా మధ్యమ దృక్పథం ద్వారా బోధించడంతో ప్రతీత్యసముత్పాదాన్ని అనుసంధానించారు. ఈ తాత్త్విక వినియోగం ఆచరణాత్మక మధ్యమ మార్గానికి అనుబంధంగా ఉంటుంది. అయితే, తొలి ధర్మోపదేశం ఆ మార్గాన్ని ఎనిమిది అంశాలతో కూడిన మార్గంగా స్పష్టంగా గుర్తించిందనే విషయాన్ని ఇది మరుగున పడనివ్వకూడదు.

మాధ్యమక సిద్ధాంతం మహాయాన బౌద్ధంలో అభివృద్ధి చెందింది. ఇది ముఖ్యంగా నాగార్జునుడితో ముడిపడి ఉంది; ఆయన సాధారణంగా క్రీ.శ. రెండవ నుంచి మూడవ శతాబ్దాల మధ్య కాలానికి చెందినవాడిగా పరిగణించబడతాడు. అంతర్గతంగా, స్వతంత్రంగా ఉండే అస్తిత్వం లేకపోవడమే శూన్యత అని ఈ సిద్ధాంతం వివరిస్తుంది. వస్తువులు పరస్పర ఆధారితంగా ఉద్భవిస్తాయి కాబట్టి, వాటికి స్వతఃసిద్ధమైన స్వభావం ఉండదు. ఇది నాస్తిత్వవాదం కాదు. పరీక్షల దృష్ట్యా, తొలి బౌద్ధంలోని సాధనా మార్గాన్ని మాధ్యమక సిద్ధాంతంలోని క్రమబద్ధమైన తాత్త్విక విశ్లేషణ నుంచి వేరు చేసి గుర్తించాలి. అదే సమయంలో, తప్పుదోవ పట్టించే అతివాదాలను నివారించాలనే ఉమ్మడి లక్ష్యం రెండింటికీ ఉందని గుర్తించాలి.

మతపరమైన ప్రాముఖ్యత, పరీక్షల దృష్ట్యా ప్రాసంగికత

విస్తృత శ్రమణ సంప్రదాయాల వాతావరణంలో బౌద్ధానికి ఒక విశిష్ట స్థానాన్ని నిర్వచించడంలో మధ్యమ మార్గం తోడ్పడింది. కఠోర తపస్సు మాత్రమే ఆధ్యాత్మిక పురోగతికి హామీ ఇస్తుందనే భావనను ఇది తిరస్కరించింది. అయితే, భిక్షు సంఘ సభ్యులకు బ్రహ్మచర్యం, నిరాడంబరత, కఠిన సాధనను కొనసాగించింది. వినయ పిటకం వివరణాత్మక నియమాల ద్వారా భిక్షు సంఘ జీవనాన్ని నియంత్రించింది. గృహస్థ అనుయాయులు భిక్షు సంఘానికి వర్తించే ప్రతి బాధ్యతనూ స్వీకరించకుండానే దానగుణం, నైతిక సంయమనం, మానసిక వికాసాన్ని ఆచరించవచ్చు. అందువల్ల, బౌద్ధులందరికీ ఒకే విధమైన దినచర్యలను ఈ సిద్ధాంతం నిర్దేశిస్తుందని భావించకూడదు.

జైనమతంతో పోలికలు చేసేటప్పుడు జాగ్రత్త అవసరం. కర్మ ప్రవాహాన్ని నిరోధించడంలోనూ, సంచిత కర్మను తొలగించడంలోనూ జైన సంప్రదాయాలు తాపస క్రమశిక్షణకు, కఠోర తపస్సులకు ప్రముఖ స్థానాన్ని ఇస్తాయి. జ్ఞానోదయానికి మార్గంగా ఆత్మపీడనను బౌద్ధం తిరస్కరిస్తుంది. అయినప్పటికీ, రెండు సంప్రదాయాలూ సంయమనానికి, అహింసకు విలువ ఇస్తాయి. జైనమతాన్ని కేవలం శరీర పీడనగా లేదా బౌద్ధాన్ని సౌకర్యవంతమైన జీవనంగా కుదించి చూపడం సరికాదు. వాటి మధ్య తేడాలు ఆత్మ స్వరూపం, కర్మ, విముక్తి గురించిన విస్తృత అవగాహనలతో ముడిపడి ఉన్నాయి.

ప్రిలిమ్స్ కోసం మధ్యమ మార్గాన్ని ప్రథమ ధర్మోపదేశం, సారనాథ్, చతురార్య సత్యాలు, అష్టాంగిక మార్గంతో అనుసంధానించండి. జ్ఞానోదయంతో సంబంధం ఉన్న బోధ్ గయను, ప్రథమ ధర్మోపదేశంతో సంబంధం ఉన్న సారనాథ్‌ను, బుద్ధుని మహాపరినిర్వాణంతో సంబంధం ఉన్న కుశీనగర్‌ను వేరు చేసి గుర్తించండి. ధర్మచక్రం సాధారణంగా బౌద్ధ బోధనకు ప్రతీకగా ఉంటుంది; దానిలోని ఎనిమిది ఆకులు అష్టాంగిక మార్గాన్ని సూచించవచ్చు. తరువాతి చారిత్రక కాలాలకు చెందిన అశోకుడికి లేదా నాగార్జునుడికి ఈ మార్గం రూపకల్పనను ఆపాదించవద్దు.

మధ్యేమార్గంలోని భావనాత్మక తర్కం

  1. 1. దుఃఖాన్ని, కారణాలు–పరిస్థితులపై ఆధారపడిన అనుభవాల అస్థిరత్వాన్ని గుర్తించడం
  2. 2. దుఃఖాన్ని కొనసాగించే పరిస్థితులుగా తృష్ణను, అవిద్యను అర్థం చేసుకోవడం
  3. 3. భోగలాలసతను, ఆత్మపీడనను అసమర్థమైన ప్రతిస్పందనలుగా తిరస్కరించడం
  4. 4. శీలం, సమాధి, ప్రజ్ఞల ద్వారా అష్టాంగ మార్గాన్ని ఆచరించడం
  5. 5. విముక్తిని కలిగించే అంతర్దృష్టిని పెంపొందించుకొని, దుఃఖ నిరోధాన్ని సాక్షాత్కరించుకోవడం
సంబంధిత బౌద్ధ భావనలు: ప్రిలిమ్స్ కోసం భేదాలు
భావనప్రధాన అర్థంపరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తించవలసిన భేదం
మధ్యేమార్గంఇంద్రియ భోగలాలసతను, ఆత్మపీడనను నివారించడంమొదటి ధర్మోపదేశంలో ఆర్య అష్టాంగ మార్గంగా పేర్కొనబడింది
చతురార్య సత్యాలుదుఃఖం, దాని సముదయం, నిరోధం మరియు మార్గంమధ్యేమార్గమే నాలుగవ ఆర్య సత్యం
ప్రతీత్య సముత్పాదంకారణాలు–పరిస్థితులపై ఆధారపడి ధర్మాలు ఉద్భవిస్తాయి, నిరోధమవుతాయిశాశ్వతమైన ఆత్మను అంగీకరించకుండానే కారణాలు–పరిస్థితులపై ఆధారపడే స్వభావాన్ని వివరిస్తుంది
మాధ్యమికంశూన్యతపై మహాయాన తాత్త్విక విశ్లేషణముఖ్యంగా నాగార్జునునితో సంబంధం కలిగి ఉంది
నిబ్బాన లేదా నిర్వాణంలోభం, ద్వేషం, మోహం అంతమవడం ద్వారా కలిగే విముక్తిఇది అంతిమ లక్ష్యం; సాధనా మార్గానికి పర్యాయపదం కాదు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

సారనాథ్: ప్రథమ ధర్మోపదేశాన్ని గుర్తుంచుకునేందుకు స్థలాధారిత సూచిక

ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని సారనాథ్‌లో ధమేఖ్ స్తూపం, విహారాల అవశేషాలు సహా ముఖ్యమైన బౌద్ధ పురావస్తు ప్రదేశ సముదాయం సంరక్షితంగా ఉంది. బౌద్ధ సంప్రదాయం ప్రకారం, సమీపంలోని ప్రాచీన ఇసిపతన మృగదావనంలో ప్రథమ ధర్మోపదేశం జరిగింది. అశోకుని స్తంభం, దాని సింహ శీర్షం ఈ పవిత్ర స్థలానికి తరువాతి కాలంలో లభించిన రాజపోషణను తెలియజేస్తాయి. ప్రస్తుతం నిలిచి ఉన్న స్మారక కట్టడాలు వేర్వేరు చారిత్రక దశలకు చెందినవి; వాటన్నింటినీ బుద్ధుని జీవితకాలానికి చెందినవిగా నిర్ధారించకూడదు.

సోణుడు, ప్రయత్నాన్ని తగిన స్థాయిలో సర్దుబాటు చేసుకోవడం

అంగుత్తర నికాయంలోని సోణ సుత్తంలో బుద్ధుడు ఒక తంత్రీ వాద్యాన్ని ఉదాహరణగా ఉపయోగిస్తాడు: తీగలు మరీ బిగుతుగా ఉన్నా లేదా మరీ వదులుగా ఉన్నా కావలసిన ధ్వనిని ఉత్పత్తి చేయవు. ఈ ఉపమానం సాధనలో సమతుల్య ప్రయత్నాన్ని వివరిస్తుంది. ఇది తగిన విధంగా సర్దుబాటు చేసుకున్న క్రమశిక్షణకు గ్రంథాధారిత ఉదాహరణే తప్ప, సోమరితనానికి ఆమోదం కాదు; విముక్తికి సాధారణ మితత్వం మాత్రమే అవసరమనే వాదన కూడా కాదు.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

బౌద్ధ మధ్యమ మార్గానికి సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఇది ఇంద్రియ సుఖాలలో మునిగిపోవడాన్ని, శరీరాన్ని కఠోరంగా శుష్కింపజేసుకోవడాన్ని రెండింటినీ తిరస్కరిస్తుంది. 2. దీనిని ఆర్య అష్టాంగ మార్గంగా గుర్తిస్తారు. 3. పరస్పరం విరుద్ధమైన ప్రతి రెండు తాత్త్విక అభిప్రాయాల మధ్య రాజీ అవసరమని ఇది నిర్దేశిస్తుంది. పైన పేర్కొన్న ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది సమూహాల్లో ఏది పూర్తిగా ఆర్య అష్టాంగ మార్గంలోని శీల విభాగానికి చెందిన అంశాలతో కూడి ఉంది?

  • A. సమ్యక్ దృష్టి, సమ్యక్ సంకల్పం మరియు సమ్యక్ ప్రయత్నం
  • B. సమ్యక్ వాక్కు, సమ్యక్ కర్మ మరియు సమ్యక్ జీవనం
  • C. సమ్యక్ స్మృతి, సమ్యక్ సమాధి మరియు సమ్యక్ దృష్టి
  • D. సమ్యక్ కర్మ, సమ్యక్ ప్రయత్నం మరియు సమ్యక్ సమాధి

ప్రశ్న 3

కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. సారనాథ్ — సంప్రదాయం ప్రకారం బుద్ధుడు తొలి ధర్మోపదేశం చేసిన ప్రదేశం. 2. నాగార్జునుడు — మాధ్యమక తత్వశాస్త్రం. 3. బోధ్ గయ — సంప్రదాయం ప్రకారం బుద్ధుడు మహాపరినిర్వాణం పొందిన ప్రదేశం. ఎన్ని జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?

  • A. ఒకటి మాత్రమే
  • B. రెండు మాత్రమే
  • C. మూడూ
  • D. ఏదీ కాదు
మెయిన్స్: బౌద్ధ మధ్యమ మార్గం కేవలం మితంగా ఉండాలని బోధించే సిద్ధాంతం కాదు; అది విముక్తి కోసం ఉద్దేశించిన క్రమబద్ధమైన సాధనా విధానం. వివరించండి. (150 పదాలు)
  • తిరస్కరించిన రెండు అతివాదాలను నిర్వచించండి: ఇంద్రియ సుఖాలలో మునిగిపోవడం, శరీరాన్ని కఠోరంగా శుష్కింపజేసుకోవడం.
  • ఈ సిద్ధాంతానికి బుద్ధుని తొలి ధర్మోపదేశంలోనూ, నాలుగవ ఆర్య సత్యంలోనూ ఉన్న స్థానాన్ని గుర్తించండి.
  • ప్రజ్ఞ, శీలం, సమాధి మధ్య సమన్వయాన్ని వివరించండి.
  • సాధనను తృష్ణ, అవిద్యల నిర్మూలనతో అనుసంధానించండి.
  • సమతుల్య ప్రయత్నం అంటే బలహీనమైన క్రమశిక్షణ లేదా అన్ని సందర్భాల్లో రాజీపడటం కాదని స్పష్టం చేయండి.
  • సౌఖ్యం లేదా భౌతిక విజయం కాకుండా విముక్తియే లక్ష్యమని పేర్కొంటూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Themes in Indian History, Part I: Thinkers, Beliefs and Buildings.
  • NCERT, Our Pasts–I: New Questions and Ideas.
  • Saṃyutta Nikāya 56.11, Dhammacakkappavattana Sutta; translations available through SuttaCentral.
  • Saṃyutta Nikāya 12.15, Kaccānagotta Sutta; translations available through SuttaCentral.
  • Aṅguttara Nikāya 6.55, Soṇa Sutta.
  • Archaeological Survey of India: Sarnath site and Archaeological Museum information.
  • Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp