
5వ శతాబ్దంలో గుప్త రాజవంశ పాలనలో స్థాపించిన నలంద విహారం, విశ్వవిద్యాలయం తరువాతి 750 సంవత్సరాలపాటు విస్తరించాయి.
Credit: Prince Roy · CC BY 2.0 · source

ఆలయం 12 - ప్రాచీన నలంద విశ్వవిద్యాలయ శిథిలాలు.
Credit: Sumitsurai · CC BY-SA 4.0 · source
1. ప్రదేశం, ఆవిర్భావం, చారిత్రక నేపథ్యం
బౌద్ధం, జైనం, తొలి చారిత్రక రాజ్యాల ఆవిర్భావానికి కేంద్రంగా ఉన్న మగధ ప్రాంతంలో నలంద అభివృద్ధి చెందింది. రాజగృహానికి, అంటే ఆధునిక రాజ్గిర్కు సమీపంలో ఉండటం వల్ల ఇది అప్పటికే స్థిరపడిన పవిత్ర, రాజకీయ ప్రాధాన్యం గల ప్రాంతంలో భాగమైంది. బౌద్ధ సంప్రదాయాలు ఈ ప్రదేశాన్ని బుద్ధునితో, ఆయన శిష్యుడైన శారిపుత్రునితో అనుసంధానిస్తాయి. ఈ అనుబంధాలు దాని మతపరమైన ప్రాధాన్యాన్ని వివరిస్తాయి. అయితే, బుద్ధుని జీవితకాలంలోనే అక్కడ ఒక పెద్ద వసతి విద్యాసంస్థ ఉండేదనడానికి వీటిని ఆధారాలుగా పొరబడకూడదు.
ఈ గొప్ప మహావిహారం సుమారు క్రీ.శ. ఐదవ శతాబ్దం నుంచి రూపుదిద్దుకుంది. సుమారు క్రీ.శ. 415–455 మధ్య పాలించిన గుప్త పాలకుడు మొదటి కుమారగుప్తునితో దీని స్థాపనను సాధారణంగా అనుసంధానిస్తారు. తరువాతి కాలంలో హ్యూయెన్త్సాంగ్ రాసిన వృత్తాంతం, స్థాపనకు పోషకుడిగా నిలిచిన వ్యక్తిని శక్రాదిత్యుడు అని పేర్కొంటుంది. ఇతడిని సాధారణంగా కుమారగుప్తునిగా గుర్తిస్తారు. చారిత్రక సంగ్రహాల్లో ఈ గుర్తింపును విస్తృతంగా ఉపయోగిస్తున్నప్పటికీ, ఈ సంస్థ తొలి స్థాపన దశల కచ్చితమైన క్రమం గురించి భిన్న వ్యాఖ్యానాలకు ఇంకా అవకాశం ఉంది.
నలంద అభివృద్ధి, తొలి మధ్యయుగ భారతదేశానికి గుప్తుల కాలంలోనూ గుప్తుల అనంతర కాలంలోనూ ఏర్పడిన పునాదులను ప్రతిబింబిస్తుంది: విస్తరించిన మతపరమైన దానధర్మాలు, భారీ కట్టడాల నిర్మాణం, వ్యవసాయ వనరుల ఆధారంగా కొనసాగిన సంస్థలు. దీనిని ఆధునిక లౌకిక విశ్వవిద్యాలయంగా స్థాపించలేదు. మహావిహారం అనే పదం ఒక గొప్ప బౌద్ధ మఠాన్ని సూచిస్తుంది; విస్తృతమైన వసతి విద్యాబోధన, అంతర్జాతీయ ఖ్యాతి కారణంగా విస్తృత చారిత్రక అర్థంలో దీనిని తరచూ విశ్వవిద్యాలయంగా వర్ణించడం సమంజసమే.
2. పోషణ, వనరులు, సంస్థాగత వ్యవస్థీకరణ
నలంద ఒకే రాజవంశం అందించిన మద్దతుతో కాకుండా, కాలక్రమేణా వివిధ వర్గాల నుంచి లభించిన పోషణతో అభివృద్ధి చెందింది. గుప్త పాలకులు దీని తొలి అభివృద్ధికి తోడ్పడగా, ఏడవ శతాబ్దం ప్రథమార్ధంలో పాలించిన కనౌజ్ పాలకుడు హర్షవర్ధనుడు నలందతో సహా బౌద్ధ సంస్థలకు మద్దతు అందించాడు. ఎనిమిదవ శతాబ్దం నుంచి బెంగాల్, బిహార్ ప్రాంతాల పాల పాలకులు ప్రధాన పోషకులుగా నిలిచారు. విక్రమశిల, ఓదంతపురి, సోమపురలను కూడా కలిగి ఉన్న తూర్పు భారతదేశపు విస్తృత బౌద్ధ వాతావరణంలో నలంద భాగంగా ఉండేది.
రాజ దానాలు, గ్రామాల నుంచి వచ్చే ఆదాయాలు, కానుకలు భిక్షువులు, ఉపాధ్యాయుల పోషణకు, భవనాల నిర్వహణకు, రోజువారీ అవసరాలను తీర్చడానికి తోడ్పడ్డాయి. ఇటువంటి మద్దతు వల్ల అక్కడ నివసించే అనేక మంది సాధారణ గృహస్థ జీవనోపాధి వృత్తులు చేపట్టకుండానే విద్యాభ్యాసంలో నిమగ్నం కాగలిగారు. అందువల్ల ఈ సంస్థ చుట్టుపక్కల వ్యవసాయ ఆర్థిక వ్యవస్థపైనా, దూరప్రాంతాలకు విస్తరించిన మతపరమైన సంబంధాల వ్యవస్థలపైనా ఆధారపడి ఉండేది. దానధర్మాలు దాతల ప్రతిష్ఠను కూడా పెంచాయి; మతపరమైన పుణ్యాన్ని రాజకీయ అధికారపు సమంజసతతో అనుసంధానించాయి.
తొమ్మిదవ శతాబ్దానికి చెందిన దేవపాలుని నలంద తామ్రపత్ర శాసనం ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కలిగినది. శ్రీవిజయ రాజ్యంతో సంబంధం ఉన్న సువర్ణద్వీప పాలకుడు బాలపుత్రదేవుడు నలందలో స్థాపించిన ఒక మఠానికి సంబంధించి ఐదు గ్రామాలను దానంగా ఇచ్చినట్లు ఇది నమోదు చేస్తుంది. ఈ శాసనం ఆగ్నేయాసియా నుంచి లభించిన పోషణకు ప్రత్యక్ష ఆధారాన్ని అందిస్తుంది; నలంద సంబంధాలు యాత్రికుల వృత్తాంతాలకు మాత్రమే పరిమితం కాలేదని నిరూపిస్తుంది.
విహార క్రమశిక్షణ నివాస జీవితాన్ని నియంత్రించగా, పాండిత్యం గల ఆచార్యులు ప్రత్యేక అధ్యయనానికి, వాదోపవాదాలకు మార్గనిర్దేశం చేసేవారు. కఠినమైన మేధో ప్రమాణాలను, ప్రవేశం కోరే అభ్యర్థుల నిశిత పరిశీలనను హ్యూయెన్ త్సాంగ్ వివరిస్తాడు. అక్కడ నివసించే వారి సంఖ్యపై ఆయన ఇచ్చిన భారీ అంచనాలు నలంద అసాధారణ విస్తృతిని వ్యక్తపరుస్తాయి. అయితే, వాటిని ధృవీకరించిన ప్రవేశాల నమోదు పత్రంగా కాకుండా, ఒక చారిత్రక యాత్రికుడి సాక్ష్యంగా పరిగణించాలి.
3. పాఠ్యప్రణాళిక, పండితులు మరియు ఆసియా ప్రాంతాల మధ్య ఆదానప్రదానాలు
నలంద మేధో జీవితంలో బౌద్ధ తత్వశాస్త్రం కేంద్రస్థానాన్ని ఆక్రమించింది. యోగాచారంతో సహా మహాయాన సంప్రదాయాలు విశేష ప్రభావాన్ని చూపాయి. ఇతర బౌద్ధ తాత్విక శాఖలను, బౌద్ధేతర తాత్విక వ్యవస్థలను కూడా పరిశీలించేవారు. తర్కశాస్త్రం, వ్యాకరణం, వైద్యం, ఇతర జ్ఞానశాఖల అధ్యయనం జరిగినట్లు వివరణలు పేర్కొంటాయి. వాదోపవాదాలు మౌలిక ప్రాధాన్యాన్ని కలిగి ఉండేవి: పండితులు ప్రత్యర్థి దృక్పథాలను అర్థం చేసుకోవడం, ప్రతిపాదనలను సమర్థించడం, ఆమోదిత తార్కిక పద్ధతులను ఉపయోగించడం అవసరమయ్యేది.
ఏడవ శతాబ్దంలో భారతదేశంలో పర్యటించిన హ్యూయెన్ త్సాంగ్, బౌద్ధ తత్వశాస్త్రంలో ప్రముఖ ప్రామాణిక పండితుడైన శీలభద్రుని వద్ద నలందలో విద్యనభ్యసించాడు. నలంద నిర్వహణ వ్యవస్థకు, ఖ్యాతికి సంబంధించి ఆయన వృత్తాంతం ప్రధాన ఆధారం. అదే శతాబ్దంలో తరువాత భారతదేశానికి చేరుకుని, నలందలో అనేక సంవత్సరాలు అధ్యయనం చేసిన ఇత్సింగ్, విహార నియమాలు, విద్య, సంస్కృత అధ్యయనం, సంచార భిక్షువుల ఆచరణాత్మక పరిస్థితుల గురించి విలువైన సమాచారాన్ని అందిస్తాడు.
లిఖిత ప్రతుల సేకరణ, అనువాదం, బోధనతో కూడిన అనుసంధాన వ్యవస్థలో నలంద పనిచేసింది. యాత్రికులు సంస్కృత బౌద్ధ గ్రంథాలను ఇతర ప్రాంతాలకు తీసుకెళ్లారు. అక్కడ అనువాదాలు స్థానిక మత, తాత్విక సంప్రదాయాలకు కొత్త రూపునిచ్చాయి. తొలి మధ్యయుగ కాలంలో టిబెట్తో సంబంధాలు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యాన్ని సంతరించుకున్నాయి. నలంద పాండిత్య సంప్రదాయంతో అనుబంధం కలిగిన శాంతరక్షితుడు, ఎనిమిదవ శతాబ్దంలో టిబెట్లో బౌద్ధమతాన్ని, విహార విద్యను స్థాపించడంలో సహాయపడ్డాడు.
నలంద గ్రంథాలయం గురించి చేసే వాదనలకు సంబంధించి మూలాధారాలను జాగ్రత్తగా విమర్శనాత్మకంగా పరిశీలించాలి. తరువాతి సంప్రదాయాలు ప్రసిద్ధ గ్రంథాలయ సముదాయాన్ని, పేర్లతో కూడిన భవనాలను వివరిస్తాయి. అయితే, లిఖిత ప్రతుల ఖచ్చితమైన మొత్తం సంఖ్యను తెలిపే లేదా పుస్తకాలు ఖచ్చితంగా ఇన్ని నెలలపాటు కాలిపోయాయని పేర్కొనే ప్రాచుర్యంలో ఉన్న కథనాలకు దృఢమైన ఆధారాలు లేవు. పరీక్షల దృష్ట్యా, విశ్వసనీయ ఆధారాలతో నిర్ధారితమైన మేధో కార్యకలాపాలను, నమ్మదగిన సమకాలీన సాక్ష్యాలు లేకుండా పదేపదే చెప్పే నాటకీయ వివరాల నుంచి వేరు చేసి గుర్తించాలి.
4. పురావస్తు శాస్త్రం, వాస్తుశిల్పం మరియు కళాత్మక ఆధారాలు
తవ్వకాల్లో బయటపడిన అవశేషాలు, ఇటుకలతో నిర్మించిన విహారాలు, మతపరమైన కట్టడాలతో కూడిన ప్రణాళికాబద్ధమైన సముదాయాన్ని వెల్లడిస్తున్నాయి. వీటిని పదేపదే పునర్నిర్మించి, విస్తరించారు. తవ్వకాల్లో వెలికితీసిన ప్రధాన ప్రాంతంలో, సాధారణంగా మధ్య దారికి తూర్పున విహారాలు, పశ్చిమాన ఆలయాలు ఉన్నాయి. విహారాల్లో సాధారణంగా ప్రాంగణం చుట్టూ గదులు అమర్చబడి ఉండేవి; బావులు, వేదికలు, పూజామందిరాలు వంటి సౌకర్యాలు కూడా ఉండేవి. వాటి స్థల అమరిక సామూహిక నివాసం, బోధన, ఆరాధనల సమన్వయాన్ని వ్యక్తపరుస్తుంది.
సాంప్రదాయికంగా శారిపుత్ర సంప్రదాయంతో అనుసంధానించే ఆలయం నం. 3 అత్యంత ప్రముఖ కట్టడాలలో ఒకటి. దాని వరుస నిర్మాణ దశలు, మెట్ల మార్గాలు, చుట్టూ ఉన్న అనుబంధ నిర్మాణాలు ఈ ప్రదేశం అనేక శతాబ్దాలపాటు అభివృద్ధి చెందిందని చూపుతున్నాయి. దీనిని ఒకే గుప్త చక్రవర్తి పూర్తి చేసిన ఏకైక నిర్మాణ కార్యక్రమంగా భావించకూడదు. దాని అభివృద్ధి క్రమాన్ని పునర్నిర్మించడానికి పురావస్తు స్తరాల అధ్యయనం, వివిధ దశల్లో జోడించిన వాస్తు నిర్మాణాల పరిశీలన అత్యావశ్యకం.
రాతి శిల్పాలు, సున్నపు గారతో రూపొందించిన అలంకరణల అవశేషాలు, కాంస్య ప్రతిమలు, శాసనాలు, మృణ్మయ ముద్రలు మతాచరణలతోపాటు సంస్థాగత గుర్తింపుపైనా వెలుగునిస్తాయి. బుద్ధులు, బోధిసత్వులు, తరువాతి కాలపు బౌద్ధ దేవతల ప్రతిమలు మారుతున్న భక్తి సంప్రదాయాలను ప్రతిబింబిస్తాయి. తూర్పు భారతదేశానికి, విస్తృత బౌద్ధ ప్రపంచానికి మధ్య జరిగిన కళాత్మక ఆదానప్రదానాలను అర్థం చేసుకోవడానికి నలందాతో సంబంధం ఉన్న శిల్పకళ ముఖ్యమైనది.
ఇరవయ్యవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ శాఖ క్రమబద్ధంగా ప్రారంభించిన తవ్వకాలు ఈ ప్రదేశంపై ఉన్న అవగాహనను సమూలంగా మార్చాయి. UNESCO 2016లో దీని అసాధారణ విశ్వజనీన విలువను గుర్తించింది. అయినప్పటికీ, పురావస్తు ఆధారాలను శాసనాలు, యాత్రా కథనాలతో కలిపి అధ్యయనం చేయాలి: భౌతిక అవశేషాలు నిర్మాణం, వినియోగం గురించి వెల్లడిస్తే, సాహిత్య ఆధారాలు భక్తి, జ్ఞాపకాలు లేదా రచయిత ఉద్దేశం ప్రభావంతో రూపుదిద్దుకున్న వ్యాఖ్యానాలను అందిస్తాయి.
5. క్షీణత, ఆధునిక పునరుజ్జీవనం, పరీక్షల దృష్ట్యా ప్రాధాన్యం
ఉత్తర భారతదేశంలో సంస్థాగత బౌద్ధాన్ని ప్రభావితం చేసిన విస్తృత మార్పుల నేపథ్యంలో నలందా క్షీణత సంభవించింది. పోషకాదరణలో మార్పులు, రాజకీయ అస్థిరత, సైనిక దాడులు బిహార్లోని బౌద్ధ విహారాల వ్యవస్థలను బలహీనపరిచాయి. పన్నెండవ శతాబ్దం చివరి నాటి బఖ్తియార్ ఖిల్జీ దండయాత్రలను సాధారణంగా వాటి విధ్వంసంతో ముడిపెడతారు. అయితే, బిహార్లో కోటగోడలతో రక్షణ కల్పించిన ఒక సంస్థపై దాడి గురించి తెలిపే పర్షియన్ కథనం, ఆ సంస్థ నలందాయేనని నిస్సందేహంగా గుర్తించదు; అందులో పేర్కొన్న ప్రతి వివరాన్నీ నిర్ధారిత వాస్తవంగా పరిగణించకూడదని చరిత్రకారులు హెచ్చరిస్తున్నారు.
క్షీణత ఒక్కసారిగా సంభవించిందని భావించాల్సిన అవసరం లేదు. టిబెటన్ యాత్రికుడు ధర్మస్వామిన్ కథనం ప్రకారం, పదమూడవ శతాబ్దంలో క్లిష్ట పరిస్థితుల మధ్య కూడా నలందాలో పరిమిత స్థాయిలో బోధన కార్యకలాపాలు కొనసాగాయి. అందువల్ల, అక్కడి విద్యా కార్యకలాపాలన్నీ పూర్తిగా అంతరించిపోయిన సమయాన్ని నిర్ధారించే సూచికగా ఒకే తేదీని పేర్కొనకూడదు.
ఆధునిక నలందా విశ్వవిద్యాలయం 2010లో పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా స్థాపించబడింది; 2014లో బోధన ప్రారంభమైంది; 2024లో రాజ్గిర్ సమీపంలో దాని కొత్త ప్రాంగణం ప్రారంభించబడింది. ఈ పునరుజ్జీవనం అంతర్జాతీయ విద్యాభ్యాసానికి సంబంధించిన చారిత్రక ఆదర్శం నుంచి స్ఫూర్తి పొందినప్పటికీ, చట్టపరంగా, సంస్థాగతంగా ప్రాచీన మహావిహారానికి భిన్నమైనది. UPSC దృష్ట్యా, నలందా గుప్తుల చరిత్ర, పాలుల పోషకాదరణ, బౌద్ధ తత్వశాస్త్రం, యాత్రికుల కథనాలు, శాసన ఆధారాలు, వారసత్వ పరిరక్షణ, ఆసియాతో భారతదేశ సాంస్కృతిక సంబంధాలను అనుసంధానిస్తుంది.
కాలరేఖ
Fifth century CE
గుప్తుల పాలనలో ప్రధాన సంస్థాగత అభివృద్ధి; సాంప్రదాయికంగా దీని స్థాపనను మొదటి కుమారగుప్తునితో అనుసంధానిస్తారు.
Seventh century CE
హ్యూయెన్త్సాంగ్, తరువాత యీజింగ్ నలందాలో విద్యనభ్యసించి, అక్కడి విద్యాభ్యాసం, బౌద్ధ విహార జీవనం గురించి నమోదు చేశారు.
Eighth–twelfth centuries CE
తూర్పు భారతదేశంలోని విస్తృత బౌద్ధ సంస్థల వ్యవస్థలో భాగంగా ఉన్న నలందాకు పాలుల పోషకాదరణ తోడ్పడింది.
Ninth century CE
నలందాలోని బాలపుత్రదేవుని విహారానికి అందించిన సహాయాన్ని దేవపాలుని తామ్రపత్ర దానశాసనం నమోదు చేసింది.
Late twelfth–thirteenth centuries CE
సైనిక దాడుల వల్ల కలిగిన అంతరాయాలు, తగ్గుతున్న వనరులు ఈ సంస్థను బలహీనపరిచాయి; పరిమిత స్థాయిలో బోధన పదమూడవ శతాబ్దం వరకు కొనసాగింది.
2016
ఈ పురావస్తు ప్రదేశానికి UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ హోదా లభించింది.
అంతర్జాతీయ విద్యాభ్యాసాన్ని నలంద ఎలా కొనసాగించింది
- 1. రాజుల, వ్యక్తుల పోషణ ద్వారా దానాలు సమకూరాయి
- 2. వ్యవసాయ ఆదాయాలు ఆవాస విహార జీవనానికి ఆధారంగా నిలిచాయి
- 3. ఆచార్యులు అధ్యయనం, క్రమశిక్షణ, వాదోపవాదాలను నిర్వహించారు
- 4. సందర్శక పండితులు విద్యనభ్యసించి, లిఖిత ప్రతులను సేకరించారు
- 5. అనువాదాలు, ప్రయాణాల ద్వారా ఆసియా అంతటా జ్ఞానం వ్యాపించింది
| ఆధారం | ప్రధానంగా అందించే సమాచారం | పరిగణనలో ఉంచుకోవాల్సిన పరిమితి |
|---|---|---|
| హ్యూయెన్త్సాంగ్ వృత్తాంతం | ఆచార్యులు, పాఠ్యప్రణాళిక, పోషణ, సంస్థ విస్తృతి | ఇది ఒక యాత్రికుడి వృత్తాంతం; ఆధునిక గణాంక సర్వే కాదు |
| ఇత్సింగ్ రచనలు | విహార క్రమశిక్షణ, విద్యాభ్యాసం, ప్రయాణ సంబంధాల వ్యవస్థలు | పరిశీలనలను వాటి మతపరమైన సందర్భంలో అర్థం చేసుకోవాలి |
| దేవపాలుని తామ్రపత్ర శాసనం | గ్రామ దానం, ఆగ్నేయాసియా నుంచి లభించిన పోషణ | ఇది ఒక నిర్దిష్ట దానానికి ఆధారం మాత్రమే; సంస్థ మొత్తం ఆర్థిక వ్యవస్థకు కాదు |
| తవ్వకాల్లో బయటపడిన భవనాలు, పురావస్తువులు | వాస్తు నిర్మాణ దశలు, ఆరాధన, కళాకృతుల తయారీ | వెలికితీసిన అవశేషాలు ప్రాచీన నలందలోని ప్రతి భాగానికీ ప్రాతినిధ్యం వహించవు |
| ధర్మస్వామిన్ జీవితచరిత్ర | పదమూడవ శతాబ్దంలో తగ్గిన విద్యా కార్యకలాపాలు | బోధన కొనసాగిందంటే అంతకుముందటి వైభవం కూడా కొనసాగిందని అర్థం కాదు |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
బాలపుత్రదేవుని విహారం: సముద్ర సంబంధాలకు శాసన ఆధారం
దేవపాలుని నలంద తామ్రపత్రం, ఆగ్నేయాసియా పాలకుడు స్థాపించిన మతసంస్థకు భారతీయ రాజు చేసిన గ్రామదానానికి మధ్య సంబంధాన్ని వెల్లడిస్తుంది. వాణిజ్యానికి అతీతంగా మేధోపరమైన, మతపరమైన ఆదానప్రదానాలకు సముద్ర సంబంధాలు ఎలా తోడ్పడ్డాయో ఇది తెలియజేస్తుంది. నలంద అంతర్జాతీయ ఖ్యాతి గురించిన సాధారణ ప్రకటనల కంటే, ఒక నిర్దిష్ట పోషక చర్యకు ఇది మరింత బలమైన ఆధారం.
హ్యూయెన్త్సాంగ్, శీలభద్రుడు: ప్రయాణాల ద్వారా విద్యాభ్యాసం
శీలభద్రుని వద్ద హ్యూయెన్త్సాంగ్ చేసిన అధ్యయనం గురువులు, ప్రత్యేక తాత్త్విక సంప్రదాయాలు, దేశ సరిహద్దులను దాటి పండితులు సాగించిన ప్రయాణాల ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తుంది. ఆ తరువాత ఆయన చైనాలో చేపట్టిన అనువాద కృషి భారతీయ బౌద్ధ చింతన వ్యాప్తికి తోడ్పడింది. నలంద ప్రభావం స్మారక కట్టడాలతోపాటు, వివిధ ప్రాంతాలకు ప్రయాణించిన పండితులపై కూడా ఆధారపడి ఉండేదని ఇది తెలియజేస్తుంది.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
నలందకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. సంస్థగా దాని ప్రధాన అభివృద్ధి గుప్తుల కాలంలో జరిగినట్లు సాధారణంగా భావిస్తారు. 2. హ్యూయెన్త్సాంగ్ అక్కడ శీలభద్రుని వద్ద విద్యాభ్యాసం చేశాడు. 3. దానికి లభించిన రాజపోషణ గుప్త వంశానికే పరిమితమైంది. పైన పేర్కొన్న ప్రకటనలలో ఏవి సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
దేవపాలుని నలంద తామ్రపత్ర శాసనం ప్రత్యేకించి దేనికి ఆధారంగా విలువైనది?
- A. అశోకుడు నలందలో తొలి నివాస విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించడం
- B. ఒక విహారానికి మద్దతుగా ఆగ్నేయాసియా పోషణ, గ్రామదానాలు
- C. తొలి మధ్యయుగ భారతదేశంలో ముద్రణ ప్రవేశపెట్టడం
- D. హర్షవర్ధనుడు నలందను స్థాపించడం
ప్రశ్న 3
నలంద గురించి కింది ప్రకటనల్లో ఏది సరైనది?
- A. ప్రస్తుతం మిగిలి ఉన్న దాని స్మారక కట్టడాలన్నీ ఒకే దశలో నిర్మించబడ్డాయి.
- B. దాని పాఠ్యప్రణాళికలో తర్కశాస్త్రం, వ్యాకరణం చేర్చబడలేదు.
- C. దాని పురావస్తు అవశేషాలలో నివాస విహారాలు, మతపరమైన స్మారక కట్టడాలు ఉన్నాయి.
- D. దాని ప్రాచీన మహావిహారం, 2010లో స్థాపించిన విశ్వవిద్యాలయం సంస్థాగతంగా నిరంతర కొనసాగింపును కలిగి ఉన్నాయి.
మెయిన్స్: నలంద ప్రాంతీయ పోషణ ఫలితంగా అభివృద్ధి చెందడమే కాకుండా, ఆసియా వ్యాప్తంగా మేధోపరమైన ఆదానప్రదానాలకు కేంద్రంగా కూడా నిలిచింది. సాహిత్య, శాసన, పురావస్తు ఆధారాలను ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. (250 పదాలు)
- గుప్తుల కాలం నుంచి విశేషంగా అభివృద్ధి చెందిన మగధలోని బౌద్ధ మహావిహారంగా నలందను పరిచయం చేయండి.
- గుప్తుల, హర్షుని కాలపు, పాలుల పోషణను, గ్రామదానాలను, నివాస విద్యావ్యవస్థకు వ్యవసాయాధారిత ఆర్థిక పునాదిని వివరించండి.
- బోధన, విహార క్రమశిక్షణ, పండితుల అంతర్జాతీయ ప్రయాణాలను వివరించడానికి హ్యూయెన్త్సాంగ్, ఇత్సింగ్ వృత్తాంతాలను ఉపయోగించండి.
- ఆగ్నేయాసియా సంబంధాలకు ఆధారాలుగా దేవపాలుని తామ్రపత్రాన్ని, బాలపుత్రదేవుని విహారాన్ని ఉదహరించండి.
- విహారాలు, ఆలయాలు, శిల్పాలు, ముద్రలను పరస్పర పూరక పురావస్తు ఆధారాలుగా చర్చించండి.
- నిర్ధారిత ఆధారాలను తరువాతి కాలపు ఐతిహ్యాల నుంచి వేరుచేస్తూ, ఆసియాలో నలంద వారసత్వాన్ని ప్రస్తావించి ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- UNESCO World Heritage Centre: Archaeological Site of Nalanda Mahavihara at Nalanda, Bihar.
- Archaeological Survey of India: Nalanda archaeological site and Archaeological Museum, Nalanda.
- NCERT, Our Pasts–I: New Empires and Kingdoms; Buildings, Paintings and Books.
- Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India.
- India Code: Nalanda University Act, 2010.
- Nalanda University official website: institutional history and modern campus.
