
Map study
పరిపక్వ హరప్పా నాగరికత, సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900: ఇది జనావాసాల విస్తరణను సూచిస్తుంది; ఒకే సామ్రాజ్యపు భూభాగాన్ని కాదు.
- ప్రాదేశిక విస్తృతిని అర్థం చేసుకునే ముందు మూలాధారంలో పేర్కొన్న తేదీని, పటంలోని సంకేతాల వివరణను చదవండి.
- ప్రధాన ప్రాంతాలు, పొరుగు రాజ్యాలు మరియు భౌగోళిక అవరోధాలను పోల్చండి; చారిత్రక సరిహద్దులు, ప్రభావ పరిధులు సుమారుగా సూచించబడతాయి; అవి కాలక్రమంలో మారాయి.
Credit: Avantiputra7 · CC BY-SA 3.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.
1. అర్థం, భౌగోళిక నేపథ్యం మరియు చారిత్రక ప్రాధాన్యం
హరప్పా నాగరికత ఒక కాంస్యయుగ నాగరికత. దీని జనావాసాలు సింధు నదీ పరీవాహక ప్రాంతం, దానికి ఆనుకుని ఉన్న ప్రాంతాల్లో విస్తరించాయి. వీటిలో ప్రస్తుత పాకిస్తాన్తో పాటు భారతదేశంలోని వాయవ్య, పశ్చిమ ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. సింధ్, పంజాబ్, హర్యానా, రాజస్థాన్, గుజరాత్లలో ముఖ్యమైన జనావాస సముదాయాలు ఏర్పడ్డాయి. సింధు లోయ నాగరికత అనే పదం సంప్రదాయంగా వాడుకలో ఉన్నప్పటికీ, సింధు లోయ వెలుపల ఉన్న స్థలాలను కూడా సూచించడానికి హరప్పా నాగరికత అనే పదం మరింత సముచితమైనది. హరప్పా, మొహెంజోదారో ప్రధాన కేంద్రాలుగా ఉండగా, ధోలావీరా, రాఖీగఢి పట్టణ అభివృద్ధి యొక్క విస్తృత భౌగోళిక వ్యాప్తిని చాటుతున్నాయి.
దీని మూలాలను అనేక స్థాయుల్లో అర్థం చేసుకోవాలి. నగరాల ఆవిర్భావానికి ముందే ఆహారోత్పత్తి ప్రారంభమైంది; ప్రాంతీయ జనావాసాల నెట్వర్క్లు ఏర్పడటానికి ముందే గ్రామాలు అభివృద్ధి చెందాయి; పరిపక్వ హరప్పా సమాజంతో ముడిపడిన విస్తృత ప్రామాణీకరణకు ముందే ప్రాంతీయ సంస్కృతులు ఉనికిలో ఉన్నాయి. అందువల్ల, ఒక జనావాసంలో వ్యవసాయం ప్రారంభమైనట్లు సూచించే ప్రాచీన కాలనిర్ధారణ ఆధారం ఉన్నంత మాత్రాన, ఆ కాలంలోనే పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందిన పట్టణ నాగరికత ఉండేదని నిర్ధారించలేము. ప్రణాళికాబద్ధమైన జనావాసాలు, మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థ, ప్రత్యేక నైపుణ్యాలతో కూడిన చేతివృత్తులు, ప్రామాణిక తూకాలు, ముద్రలు, లిపి వ్యవస్థ కలిసి ఈ నాగరికతకు విశిష్ట స్వరూపాన్ని ఇచ్చాయి.
నదీ మైదానాలు, పర్వత పాద ప్రాంతాలు, తీర ప్రాంత పరిసరాలు పరస్పర పూరకమైన వనరులను అందించాయి. సుదూర పర్యావరణ మండలాలను అనుసంధానించిన వినిమయ నెట్వర్క్ల ద్వారా వ్యవసాయ సముదాయాలు రాయి, లోహాలు, ఇతర పదార్థాలను పొందాయి. ఒకే నగరం విడిగా అభివృద్ధి చెందడం వల్ల కాకుండా, ఈ ప్రాంతాల మధ్య పరస్పర సంబంధాల ద్వారా పట్టణీకరణ అభివృద్ధి చెందింది. హరప్పా నాగరికత స్థూలంగా మెసొపొటేమియా, ఈజిప్టులలోని ప్రధాన కాంస్యయుగ సమాజాలకు సమకాలీనమైనది. అయితే, వాటి సంస్థాగత వ్యవస్థలు, సాంస్కృతిక అభివ్యక్తులు భిన్నంగా ఉండేవి.
2. వ్యవసాయ పునాదులు మరియు మూలాలకు సంబంధించిన ప్రత్యామ్నాయ వివరణలు
ఉపఖండంలోని వాయవ్య ప్రాంతంలో వ్యవసాయం, స్థిర నివాస జీవనం వైపు జరిగిన పరివర్తనను అధ్యయనం చేయడానికి మెహర్గఢ్ ఒక ముఖ్యమైన పురావస్తు క్రమాన్ని అందిస్తుంది. అక్కడి తొలి జనావాస దశను సాధారణంగా సుమారు క్రీ.పూ. 7000 నాటిదిగా పరిగణిస్తారు. తొలి సముదాయాలు గోధుమ, బార్లీ పంటలను సాగుచేశాయి; మచ్చిక చేసుకున్న జంతువులను పెంచాయి. కొన్ని తొలి పురావస్తు పొరల్లో మృణ్మయ పాత్రలు కనిపించలేదు. తదుపరి పరిణామాల్లో మృణ్మయ పాత్రల తయారీ, క్రమంగా మరింత సంక్లిష్ట నైపుణ్యాలతో కూడిన చేతివృత్తులు, విస్తృత వినిమయం చోటుచేసుకున్నాయి. మెహర్గఢ్ హరప్పా అభివృద్ధికి ఒక ముఖ్యమైన నేపథ్యాన్ని సూచిస్తుంది; అంతేగాని, హరప్పాకు వేల సంవత్సరాల ముందే ఉనికిలో ఉన్న పరిపక్వ హరప్పా నగరం కాదు.
ఇతర ప్రాంతాలు తమదైన అభివృద్ధి మార్గాలను అనుసరించాయి. సింధు మైదానాలు, ఘగ్గర్-హక్రా ప్రాంతం, గుజరాత్లలోని జనావాసాలు ప్రత్యేకమైన మృణ్మయ పాత్రల సంప్రదాయాలు, జీవనోపాధి వ్యూహాలు, చేతివృత్తి పద్ధతులను అందించాయి. హర్యానాలోని భిర్రానాలో లభించిన ఆధారాలపై అత్యంత ప్రాచీన సాంస్కృతిక క్రమం ఉందనే వాదనలు వెలువడ్డాయి. అయితే, ఇటువంటి కాలనిర్ధారణలను వ్యాఖ్యానించేటప్పుడు, వాటిని ఇతర ఆధారాలతో అనుసంధానించేటప్పుడు జాగ్రత్త అవసరం. కాలనిర్ధారణ చేసిన ఒక నమూనా యొక్క ప్రాచీనతను, ఒక నిర్దిష్ట సాంస్కృతిక దశ యొక్క ప్రాచీనత నుంచి, పట్టణ నాగరికత ఆరంభ కాలం నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.
పూర్వపు వివరణలు కొన్నిసార్లు హరప్పా పట్టణీకరణను మెసొపొటేమియా ప్రభావం నుంచి ఉద్భవించినదిగా పరిగణించాయి. అయితే, బాహ్య సంబంధాలతో పాటు గణనీయమైన స్థానిక అభివృద్ధి కూడా జరిగిందనే వాదనకు పురావస్తు క్రమాలు ఇప్పుడు బలమైన ఆధారాన్ని అందిస్తున్నాయి. వాణిజ్యం ద్వారా వస్తువులు, సాంకేతిక పద్ధతులు, ఆలోచనలు వ్యాప్తి చెందవచ్చు; అంతమాత్రాన మరో నాగరికత నుంచి వలస వచ్చినవారే ఈ నగరాలను స్థాపించారని నిరూపించలేం. అదేవిధంగా, స్థానిక అభివృద్ధి అనేది ఒక నిర్దిష్ట ఆధునిక జాతి గుర్తింపును నిర్ధారించదు; హరప్పా భాషను కూడా నిశ్చయాత్మకంగా గుర్తించదు. ఈ రెండింటినీ నిర్ధారించడానికి మృణ్మయ పాత్రల సంప్రదాయంలో కొనసాగింపు లేదా జనావాసాల ప్రాచీనతకు మించిన ఆధారాలు అవసరం.
3. తొలి హరప్పా దశలో అభివృద్ధి మరియు పట్టణ దశకు పరివర్తన
సాధారణంగా సుమారు క్రీ.పూ. 3300–2600 మధ్యకాలంగా పరిగణించే తొలి హరప్పా దశలో జనావాసాల విస్తరణ, చేతివృత్తుల్లో ప్రత్యేకీకరణ పెరుగుదల, వస్తు వినిమయ వ్యవస్థల మధ్య అనుసంధానం అధికం కావడం వంటి పరిణామాలు చోటుచేసుకున్నాయి. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు రవి, హక్రా, అమ్రీ, కోట్ డిజీ, సోథీ-సిస్వాల్ వంటి ప్రాంతీయ సంప్రదాయాలను గుర్తించారు. అయితే, ఈ పేర్లన్నీ ఒకే కాలపరిమితులను లేదా సమాన స్థాయి పురావస్తు విభాగాలను సూచించవు. ప్రతి జనావాసం తప్పనిసరిగా దాటిన ఒక కఠినమైన వరుస క్రమంగా కాకుండా, పరస్పరం అతివ్యాప్తి చెందిన ప్రాంతీయ అభివృద్ధి ప్రక్రియలుగా వీటిని అర్థం చేసుకోవాలి.
సింధ్లోని కోట్ డిజీ, రాజస్థాన్లోని కాలీబంగన్లలో పరిపక్వ హరప్పా దశకు ముందే జనావాసాలు ఉన్నాయనడానికి ముఖ్యమైన ఆధారాలు లభించాయి. తొలి జనావాసాల్లో కూడా కోట ప్రాకారాలు, క్రమబద్ధమైన నిర్మాణ ప్రణాళికలు, గణనీయమైన చేతివృత్తుల కార్యకలాపాలు ఉండేవి. కాలీబంగన్లో తొలి హరప్పా జనావాస దశకు చెందిన ఒక పొలం ఉపరితలంపై ఒకదానినొకటి ఖండించే దుక్కి చాళ్లు సంరక్షితంగా ఉన్నాయి. వీటిని సాధారణంగా నాగలితో సాగు చేసినదానికి ఆధారంగా అర్థం చేసుకుంటారు. పరిపక్వ పట్టణ వ్యవస్థ ఏర్పడటానికి ముందే వ్యవసాయ నిర్వహణకు, జనావాసాల ప్రణాళికకు పూర్వరూపాలు ఉన్నాయని ఇటువంటి ఆధారాలు చూపుతున్నాయి.
సుమారు క్రీ.పూ. 2600 నాటికి అనేక ప్రాంతాల్లో జనావాసాల వ్యవస్థీకరణలోనూ భౌతిక సంస్కృతిలోనూ ప్రధాన మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి. ప్రమాణీకృత తూనికలు, విలక్షణమైన ముద్రలు, లిపి, ఉమ్మడి చేతివృత్తి సంప్రదాయాలు విస్తృత ప్రాంతంలో ప్రాముఖ్యం పొందాయి. కొన్ని జనావాసాలు విస్తరించాయి లేదా పునర్వ్యవస్థీకరించబడ్డాయి; మరికొన్ని క్షీణించాయి లేదా విడిచిపెట్టబడ్డాయి. అందువల్ల, ఈ పరివర్తన అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒక్కరాత్రిలో జరిగిన మార్పు కాదు; ప్రతి గ్రామం నిరంతరాయంగా విస్తరించడం మాత్రమే కూడా కాదు. విస్తృతమైన అంతర్ప్రాంతీయ సాంస్కృతిక ఏకీకరణ జరిగిన ఈ కాలాన్ని సూచించడానికి పండితులు ‘ఏకీకరణ యుగం’ (Integration Era) అనే పదాన్ని కూడా ఉపయోగిస్తారు.
4. పరిపక్వ మరియు మలి హరప్పా దశలు
సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900 మధ్యకాలానికి చెందిన పరిపక్వ హరప్పా దశ, ఈ నాగరికత పట్టణ వ్యవస్థ అత్యంత సంపూర్ణంగా వికసించిన దశను సూచిస్తుంది. హరప్పా, మొహెంజోదారో, ధోలావీరాలలో వేర్వేరు ప్రయోజనాల కోసం విభజించిన స్థలాలు, గణనీయమైన మౌలిక సదుపాయాలు గల పెద్ద జనావాసాలు కనిపిస్తాయి. ఇటుకల మందం, వెడల్పు, పొడవులలో సాధారణంగా 1:2:4 నిష్పత్తిని విస్తృతంగా అనుసరించడం, ప్రమాణీకృత తూనికలు, పదేపదే కనిపించే ముద్రల రూపాలు బలంగా స్థిరపడిన సంప్రదాయాలను సూచిస్తున్నాయి. అయినప్పటికీ, నిర్మాణ సామగ్రి, జనావాసాల నిర్మాణ ప్రణాళికలు, నీటి నిర్వహణ ఏర్పాట్లలో భిన్నత్వం ఉండేది. సాంస్కృతిక ఏకీకరణను ఒకే కేంద్ర పాలన కింద ఉన్న సామ్రాజ్యంతో సహజంగానే సమానమైనదిగా భావించకూడదు.
సుదూర మార్పిడి సంబంధాలు హరప్పా సమాజాలను పర్షియన్ గల్ఫ్, మెసొపొటేమియాలతో అనుసంధానించాయి. మెసొపొటేమియా ఆధారాల్లో పేర్కొన్న మెలుహ్హాను సాధారణంగా సింధు ప్రాంతంతో అనుసంధానిస్తారు. ఈ సంబంధాలు హరప్పా సమాజాన్ని విస్తృత కాంస్య యుగ కాలక్రమంలో ఉంచి అర్థం చేసుకోవడానికి తోడ్పడతాయి. అయితే, బాహ్య లిఖిత ఆధారాల్లోని ప్రస్తావనలు, విశ్వసనీయంగా కాలనిర్ణయం చేసిన స్థానిక పురావస్తు క్రమాలకు ప్రత్యామ్నాయం కాలేవు. ఈ నాగరికతకు ప్రత్యేకమైన పట్టణ లక్షణాలకు సంబంధించిన ప్రశ్నలకు పరిపక్వ దశ అత్యంత సముచితమైన కాల నేపథ్యం.
సుమారు క్రీ.పూ. 1900 తరువాత, అనేక ప్రధాన పట్టణ కేంద్రాలు కుంచించుకుపోయాయి లేదా తమ పూర్వపు విధులను కోల్పోయాయి. లిపి, ముద్రలు, ప్రామాణీకృత వ్యవస్థల వినియోగం తగ్గగా, జనావాసాలు, భౌతిక సంస్కృతి మరింత ప్రాంతీయ స్వరూపాన్ని సంతరించుకున్నాయి. సాంప్రదాయిక కాలవిభజన ప్రకారం సుమారు క్రీ.పూ. 1300 వరకు కొనసాగిన మలి హరప్పా పరిణామాల్లో పంజాబ్లోని సెమెటరీ H, ఇతర ప్రాంతీయ సంప్రదాయాలు ఉన్నాయి. మారుతున్న రుతుపవన పరిస్థితులు, నదుల ప్రవాహ గతిశీలత, ఆర్థిక సంబంధాల జాలాలు, స్థానిక అనుకూలనాలు వేర్వేరు కలయికల్లో ఈ మార్పులకు దోహదపడ్డాయి. భౌగోళికంగా అసమానంగా జరిగిన ఈ పరివర్తనను ఒకే దండయాత్రతో లేదా ఒకే వరదతో సమగ్రంగా వివరించలేం.
5. కాలనిర్ణయ పద్ధతులు, పరీక్షల దృష్ట్యా జాగ్రత్తలు
హరప్పా కాలక్రమ నిర్ధారణలో సాపేక్ష, నిరపేక్ష కాలనిర్ణయ పద్ధతులను కలిపి ఉపయోగిస్తారు. స్తరశాస్త్రం (Stratigraphy) పురావస్తు పొరల క్రమాన్ని నిర్ధారిస్తుంది. మృణ్మయ పాత్రల రకవర్గీకరణ, కాలానుగుణంగా మారే పురావస్తు సముదాయాలు ఒకే స్థలంలోని దశలను, వివిధ స్థలాల మధ్య దశలను పోల్చడానికి తోడ్పడతాయి. రేడియోకార్బన్ కాలనిర్ణయం ద్వారా బొగ్గు లేదా విత్తనాల వంటి తగిన సేంద్రియ పదార్థాల వయస్సును అంచనా వేస్తారు. కాలిబ్రేషన్ ద్వారా రేడియోకార్బన్ కొలతలను క్యాలెండర్ ఆధారిత వయస్సు అంచనాలుగా మారుస్తారు. నమూనా లభించిన సందర్భం ముఖ్యమైనది: పాత కలప నమూనా, తరువాతి కాలంలో పొరలోకి చేరిన పదార్థం లేదా తిరిగి నిక్షేపితమైన బొగ్గు ఆధారంగా, తవ్వకాలు నిర్వహించే పరిశోధకుడు అధ్యయనం చేయదలచిన కార్యకలాపం జరిగిన కాలాన్ని నిర్ధారించలేకపోవచ్చు.
అందువల్ల పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ప్రచురితమైన ప్రతి తేదీని కచ్చితమైన చారిత్రక సంవత్సరంగా పరిగణించకుండా, కాల పరిధులు, పలు రకాల ఆధారాలను ఉపయోగిస్తారు. క్రీ.పూ. తేదీలలో సంఖ్యలు తగ్గే కొద్దీ కాలం ముందుకు సాగుతుంది: క్రీ.పూ. 3300 అనేది క్రీ.పూ. 2600 కంటే పూర్వకాలం. BP అంటే సాధారణంగా 1950కి ముందు అని అర్థం. కాలిబ్రేషన్ చేయని రేడియోకార్బన్ వయస్సును యాంత్రికంగా క్యాలెండర్ ఆధారిత క్రీ.పూ. తేదీగా మార్చకూడదు. విస్తృత దశల మధ్య కాల సరిహద్దులు విశ్లేషణ సౌలభ్యం కోసం ఏర్పరచుకున్న సంప్రదాయ విభజనలే తప్ప, అర్థవివరణ చేసిన హరప్పా లిఖిత ఆధారాలు అందించిన తేదీలు కావు.
ప్రిలిమ్స్ కోసం, ప్రాచీన కాలంలో ఆయా స్థలాల్లో జనావాసాలు ఉన్న కాలాన్ని, ఆధునిక కాలంలో ఆ స్థలాలను కనుగొన్న తేదీల నుంచి వేరుచేసి గుర్తించాలి. అలాగే, సాంప్రదాయిక పట్టణ కాలక్రమాన్ని, అత్యంత తొలి వ్యవసాయం లేదా పట్టణపూర్వ జనావాసాలకు సంబంధించిన వాదనల నుంచి వేరుచేసి చూడాలి. హరప్పా ఈ నాగరికతకు పేరు అందించిన ప్రాతినిధ్య స్థలం (type-site) కావడం వల్ల అది ఈ నాగరికతలో తొలి జనావాసమని లేదా రాజకీయ రాజధాని అని నిరూపితం కాదు. చివరగా, మలి హరప్పా అంటే పూర్తిగా హరప్పాయేతరమైనదని అర్థం కాదు: పూర్వపు పట్టణ వ్యవస్థ బలహీనపడుతున్నప్పటికీ, కొన్ని చేతివృత్తులు, జీవనాధార పద్ధతుల్లో కొనసాగింపు కనిపించింది.
కాలరేఖ
Approximately 7000 BCE onward
మెహర్గఢ్లో తొలి వ్యవసాయ క్రమానికి సాంప్రదాయికంగా నిర్ణయించిన ప్రారంభం; తరువాతి ప్రాంతీయ పరిణామాలకు నేపథ్యం.
Approximately 3300–2600 BCE
తొలి హరప్పా దశ: ప్రాంతీయ జనావాస వ్యవస్థలు, చేతివృత్తులు, మార్పిడి సంబంధాల వృద్ధి.
Approximately 2600–1900 BCE
పరిపక్వ హరప్పా దశ: విస్తృత పట్టణీకరణ, అంతర్ప్రాంతీయ ప్రామాణీకరణ.
Approximately 1900–1300 BCE
మలి హరప్పా దశ: స్థానికంగా భిన్నమైన కాలక్రమాలతో పట్టణీకరణ క్షీణత, ప్రాంతీయ పరివర్తనలు.
1921–1922
దయారామ్ సాహ్ని ఆధ్వర్యంలో హరప్పాలో జరిగిన తవ్వకాలు, రాఖల్ దాస్ బెనర్జీ మొహెంజోదారోలో చేపట్టిన పరిశోధనలు ఈ నాగరికతను వెలుగులోకి తీసుకురావడానికి తోడ్పడ్డాయి.
1924
జాన్ మార్షల్ ఈ ప్రాచీన నాగరికత ఆవిష్కరణను బహిరంగంగా ప్రకటించారు.
ఇది అభివృద్ధి యొక్క స్థూల గమనాన్ని సూచిస్తుంది; ప్రతి స్థలానికీ వర్తించే సార్వత్రిక క్రమం కాదు
- 1. తొలి వ్యవసాయ, పశుపోషక జనావాసాలు
- 2. ప్రాంతీయ గ్రామాల, వస్తు వినిమయ వ్యవస్థల విస్తరణ
- 3. తొలి హరప్పా జనావాసాల విస్తరణ మరియు చేతివృత్తుల ప్రత్యేకీకరణ
- 4. సుమారు క్రీ.పూ. 2600 నాటికి పరిపక్వ హరప్పా పట్టణ సమైక్యత
- 5. క్రీ.పూ. 1900 తరువాత ప్రాంతాలవారీగా అసమాన పట్టణ క్షీణత మరియు ప్రాంతీయీకరణ
| దశ | సుమారు కాలక్రమం | ప్రధాన ప్రాధాన్యం | సాధారణంగా చేసే పొరపాటు |
|---|---|---|---|
| తొలి వ్యవసాయ నేపథ్యం | మెహర్గఢ్లో క్రీ.పూ. ఏడవ సహస్రాబ్ది నుంచి | ఆహారోత్పత్తి మరియు స్థిర గ్రామ జీవనం | తొలి వ్యవసాయ జనావాసాలను పరిపక్వ హరప్పా నగరాలుగా పేర్కొనడం |
| తొలి హరప్పా దశ | క్రీ.పూ. 3300–2600 | ప్రాంతీయ సంస్కృతులు మరియు విస్తరిస్తున్న జనావాసాల వ్యవస్థలు | ప్రాంతీయ సంప్రదాయాలన్నీ ఒకే విధంగా ఉండేవని భావించడం |
| పరిపక్వ హరప్పా దశ | క్రీ.పూ. 2600–1900 | పట్టణ సమైక్యత మరియు విస్తృత ప్రామాణీకరణ | వివిధ ప్రాంతాల్లో లభించిన సారూప్య పురావస్తువుల ఆధారంగా ఒకే సామ్రాజ్యం ఉండేదని నిరూపితమైనట్లు భావించడం |
| మలి హరప్పా దశ | క్రీ.పూ. 1900–1300 | ప్రాంతీయీకరణ మరియు కొన్ని సంప్రదాయాల కొనసాగింపు | సుమారు క్రీ.పూ. 1900 నాటికి సంస్కృతి పూర్తిగా కనుమరుగైందని భావించడం |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
మెహర్గఢ్: నాగరికతకు పునాదులను నాగరికత నుంచి వేరు చేసి గుర్తించడం
మెహర్గఢ్ సుదీర్ఘ పురావస్తు క్రమంలో తొలి వ్యవసాయం, స్థిర నివాసం, చేతివృత్తుల అభివృద్ధి మధ్య సంబంధాన్ని చూపుతుంది. బోలన్ కనుమ సమీపంలో దాని స్థానం ఎత్తైన ప్రాంతాలకు, మైదానాలకు మధ్య ఉన్న సంబంధాలను కూడా సూచిస్తుంది. ఈ నాగరికతకు లోతైన ప్రాంతీయ మూలాలు ఉన్నాయనే వివరణకు ఇది ఆధారంగా నిలుస్తుంది. అయితే, అక్కడి తొలి నివాస దశను పరిపక్వ హరప్పా పట్టణీకరణకు ప్రారంభ తేదీగా పరిగణించలేము.
ధోలవీరా: స్థానిక ప్రత్యేకతలు కలిగిన పట్టణ పరిణామ క్రమం
కచ్ రణ్లోని ఖదీర్ ద్వీపంలో ఉన్న ధోలవీరా, జనావాస అభివృద్ధి, క్షీణతలకు సంబంధించిన వరుస దశలను భద్రపరుస్తుంది. అక్కడి విస్తృత రాతి నిర్మాణాలు, జలాశయ వ్యవస్థ విశాల హరప్పా నాగరికత పరిధిలోని ఒక ప్రత్యేక పర్యావరణానికి అనుగుణంగా జరిగిన అనుసరణను తెలియజేస్తాయి. 2021లో UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చబడిన ఈ ప్రదేశం, నాగరికత అంతటా కనిపించే ఉమ్మడి లక్షణాలతోపాటు స్థానిక పరిణామ క్రమాలను కూడా ఎందుకు అధ్యయనం చేయాలో తెలియజేస్తుంది.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. మెహర్గఢ్లోని తొలి వ్యవసాయ ఆధారిత నివాస దశ పరిపక్వ హరప్పా దశకు పూర్వం నాటిది. 2. పరిపక్వ హరప్పా దశ కాలాన్ని సాధారణంగా సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900గా నిర్ధారిస్తారు. 3. ప్రతి తొలి హరప్పా జనావాసం పరిపక్వ హరప్పా నగరంగా అభివృద్ధి చెందింది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
పురావస్తు శాస్త్రంలో ఉపయోగించే ‘మలి హరప్పా’ అనే పదాన్ని కింది వాటిలో ఏది అత్యంత సముచితంగా వివరిస్తుంది?
- A. సింధు ప్రాంతంలో వ్యవసాయం ఆవిర్భవించడానికి తక్షణ పూర్వ కాలం
- B. హరప్పా ఆవిష్కరణ అనంతర ఆధునిక కాలం
- C. పరిపక్వ హరప్పా పట్టణీకరణ అనంతరం కొనసాగింపు, మార్పు రెండింటితో కూడిన ప్రాంతీయ పరిణామాలు
- D. హరప్పా జనావాసాలన్నీ కనుమరుగైన, అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకే కాలానికి చెందిన దశ
ప్రశ్న 3
హరప్పా కాలక్రమానికి సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. స్తరశాస్త్రం (Stratigraphy) సాపేక్ష కాలక్రమ వరుసలను నిర్ధారించడంలో సహాయపడుతుంది. 2. క్రమాంకనం చేయని రేడియోకార్బన్ వయస్సు తప్పనిసరిగా క్యాలెండర్ వయస్సుతో సమానంగా ఉంటుంది. 3. కాలనిర్ధారణ చేసిన నమూనాను దాని పురావస్తు సందర్భానికి సంబంధించి మదింపు చేయాలి. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనలలో ఏవి సరైనవి?
- A. 1 మాత్రమే
- B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: హరప్పా పట్టణీకరణ ఆవిర్భావం, క్షీణత విడివిడి సంఘటనలు కాకుండా, ప్రాంతాలవారీగా భిన్నంగా సాగిన సుదీర్ఘ ప్రక్రియలు. పురావస్తు ఉదాహరణలతో చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- తొలి ఆహారోత్పత్తి సమాజాలను తొలి, పరిపక్వ, మలి హరప్పా దశల నుంచి వేరు చేసి గుర్తించండి.
- వ్యవసాయ పునాదులను వివరించడానికి మెహర్గఢ్ను, పట్టణీకరణకు పూర్వపు పరిణామాలను వివరించడానికి కోట్ డిజీ లేదా కాలీబంగన్ను ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.
- జనావాసాల పెరుగుదల, చేతివృత్తులు, తూనికలు, ముద్రలు, వస్తు మార్పిడి ఆధారంగా సుమారు క్రీ.పూ. 2600 నాటి సమైక్యతను వివరించండి.
- ఉమ్మడి సాంస్కృతిక సంప్రదాయాల పరిధిలో ప్రాంతీయ అనుసరణను వివరించడానికి ధోలవీరాను ఉదాహరణగా ఉపయోగించండి.
- పరస్పరం ప్రభావితం చేసుకున్న పర్యావరణ, ఆర్థిక మార్పుల ఆధారంగా క్రీ.పూ. 1900 అనంతర ప్రాంతీయీకరణను వివరించండి.
- పూర్తిగా బాహ్య మూలాల నుంచి ఆవిర్భవించిందనే వాదన గానీ, ఒకే విపత్తుతో అంతమైందనే వాదన గానీ ఆధారాలను సముచితంగా వివరించలేవని ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Themes in Indian History, Part I: Bricks, Beads and Bones.
- NCERT, Our Pasts I: In the Earliest Cities.
- Archaeological Survey of India: excavation publications and Indian Archaeology—A Review.
- UNESCO World Heritage Centre: Dholavira: a Harappan City.
- Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century.
