1. పునర్నిర్మాణానికి ఆధారాలు, పరిమితులు
రాజకీయ వ్యవస్థ అనేది అధికారాన్ని వినియోగించడం, వనరులను సమీకరించడం, వివాదాలను పరిష్కరించడం, సమష్టి కార్యకలాపాలను సమన్వయం చేయడం వంటి విధులు నిర్వహించిన సంస్థలకు సంబంధించినది. హరప్పా నాగరికతలో ఈ సంస్థల స్వరూపాన్ని ప్రధానంగా జనావాసాలు, భవనాలు, పురావస్తువులు, సమాధుల ఆధారంగా పునర్నిర్మించాల్సి ఉంటుంది. ప్రాచీన ఈజిప్టు లేదా మెసొపొటేమియా మాదిరిగా, ఈ నాగరికతలో చదవగలిగే రాజశాసనాలు లేదా పరిపాలనా దస్త్రాల భాండాగారాలు లభించలేదు. దీనికి చెందిన సంక్షిప్త లేఖనాలు ప్రధానంగా ముద్రలు, ముద్రాంకిత వస్తువులు, చిన్న వస్తువులపై మనుగడలో ఉన్నాయి; అయితే ఆ లిపిని ఇప్పటికీ అర్థం చేసుకోలేకపోయారు. అందువల్ల పాలకుల బిరుదులు, అధికార పదవులు, చట్టాలు, ప్రాదేశిక సరిహద్దులు తెలియవు.
అత్యంత బలమైన ఆధారాలు సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900 నాటి పరిపక్వ హరప్పా దశకు చెందినవి. అంతకుముందటి జనావాసాలు ప్రాంతీయ సంబంధ జాలాలు, పెద్ద సముదాయాలు క్రమంగా అభివృద్ధి చెందినట్లు సూచిస్తాయి; అనంతర జనావాసాలు పట్టణ క్షీణత తరువాత వచ్చిన మార్పులను వెల్లడిస్తాయి. కాబట్టి ఈ నాగరికత చరిత్ర అంతటా సంస్థలు ఒకే రూపంలో కొనసాగాయని భావించకూడదు. సింధు మైదానాల నుంచి గుజరాత్, దాని పరిసర ప్రాంతాల వరకు విస్తరించిన దీని అపార భౌగోళిక వ్యాప్తి కూడా ప్రాంతీయ వైవిధ్యం ఉండే అవకాశాన్ని సూచిస్తుంది.
పురావస్తు ఆధారాల వ్యాఖ్యానంలో ప్రత్యక్ష పరిశీలనను, అనుమాన ప్రమాణంపై చేసే నిర్ధారణను వేరు చేయాలి. ఒక పెద్ద వేదికను ప్రత్యక్షంగా పరిశీలించవచ్చు; కానీ దానిని రాజభవనంగా లేదా పరిపాలనా ప్రధాన కార్యాలయంగా గుర్తించడానికి అదనపు ఆధారాలు అవసరం. అదేవిధంగా, ఏకరీతిలో ఉన్న పురావస్తువులు ఉమ్మడి పద్ధతులను సూచిస్తాయి; అయితే వాటిని రూపొందించిన వ్యవస్థలో రాజకీయ నియంత్రణ, వాణిజ్య ఒప్పందాలు, నిపుణుల సంబంధ జాలాలు లేదా పరస్పరం పనిచేసే అనేక సంస్థలు భాగమై ఉండవచ్చు. గుర్తించదగిన రాజస్మారక కట్టడాలు లేకపోవడం, ప్రభుత్వం లేదని నిరూపించదు.
- ప్రత్యక్ష ఆధారాలు: జనావాసాల స్థల ప్రణాళికలు, కోట నిర్మాణాలు, మురుగునీటి కాలువలు, జలాశయాలు, తూనికలు, ముద్రలు, ఇళ్ల మధ్య తేడాలు.
- ఇంకా పరిష్కారం కాని ప్రశ్నలు: ఎవరు పాలించారు, అధికారులను ఎలా ఎంపిక చేశారు, గుర్తించదగిన రూపంలో పన్నుల విధింపు ఉండేదా, ప్రతి అధికార వ్యవస్థ పరిధి ఎంతవరకు విస్తరించి ఉండేది.
2. పట్టణ ప్రణాళిక మరియు అధికార వినియోగం
హరప్పా నగరాలు ఉమ్మడి మౌలిక సదుపాయాలపై గణనీయమైన వనరులను వెచ్చించినట్లు సూచిస్తాయి. మొహెంజోదారో, హరప్పాలలో వీధులు, మురుగునీటి కాలువలు, బావులు, వేదికలు, భారీ ఇటుక కట్టడాలు నిర్మాణం, నిర్వహణలో పదేపదే సమన్వయం జరిగినట్లు సూచిస్తాయి. కాల్చిన ఇటుకల మందం-వెడల్పు-పొడవు నిష్పత్తి తరచుగా 1:2:4గా ఉండేది; అయితే నిర్మాణ సామగ్రి, పద్ధతులు ప్రాంతాలవారీగా మారుతూ ఉండేవి. ఇలా పదేపదే కనిపించే ప్రమాణాలు, గృహస్థాయిలో యాదృచ్ఛికంగా జరిగిన నిర్మాణాల కంటే శిక్షణ పొందిన శిల్పులు, ఆమోదిత నియమాలు ఉన్నట్లు సూచిస్తాయి.
మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థ ఇందుకు ప్రత్యేకంగా ఉపయోగకరమైన ఉదాహరణ. తవ్వకాలు జరిపిన అనేక ప్రాంతాల్లో ఇళ్లలోని మురుగునీటి కాలువలు వీధి కాలువలతో అనుసంధానమై ఉండేవి. వాటిలో కొన్ని మూతలతో ఉండటంతోపాటు శుభ్రపరచడానికి వీలుగా ప్రవేశ మార్గాలు కలిగి ఉండేవి. ఈ ఏర్పాటుకు గృహ నిర్మాణానికి, ఉమ్మడి స్థల వినియోగానికి మధ్య సమన్వయం అవసరమైంది. ఇది పట్టణ నియంత్రణ వ్యవస్థ ఉండేదనే నిర్ధారణకు మద్దతునిస్తుంది; అయితే పురావస్తు ఆధారాలతో నగరపాలక సంస్థ, పారిశుద్ధ్య శాఖ లేదా అధికారిక భవన నిర్మాణ నియమావళి ఉన్నట్లు గుర్తించలేము. ఈ ఆధునిక పోలికలను ఆధారాలతో నిర్ధారితమైన హరప్పా సంస్థలుగా పేర్కొనకూడదు.
ఎత్తైన ప్రదేశాల్లో నిర్మించిన, ప్రాకారాలతో చుట్టబడిన విభాగాలను సంప్రదాయంగా దుర్గాలు అని పిలుస్తారు. అయితే, ఈ పదం అక్కడ రాజుకు చెందిన కోట ఉండేదని నిరూపించదు. ఇటువంటి ప్రదేశాలు ప్రజా కార్యకలాపాలు, ఉత్సవాలు, నివాసం, రక్షణ వంటి పలు ప్రయోజనాలకు ఉపయోగపడి ఉండవచ్చు. ధోలావీరాలోని విస్తారమైన రాతి ప్రాకారాలు, అంతర్గత విభాగాలు, జలాశయాలు స్థలాన్ని, నీటిని నిర్వహించడంలో ఒక ప్రత్యేక స్థానిక విధానాన్ని తెలియజేస్తాయి. నగరాల మధ్య ఉన్న భేదాలు, అన్నింటికీ ఒకే పట్టణ పరిపాలనా నమూనా ఉండేదని భావించకూడదని సూచిస్తున్నాయి.
భారీ నిర్మాణాలు చేపట్టడం అనేది శ్రమశక్తి, నిర్మాణ సామగ్రి, సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని సమకూర్చుకునే సామర్థ్యాన్ని సూచిస్తుంది. వాటి నిర్మాణంలో నిర్బంధ శ్రమ సమీకరణ, నైపుణ్యం గల కార్మికులు, సామూహిక బాధ్యతలు లేదా ఈ ఏర్పాట్ల కలయిక పాత్ర వహించి ఉండవచ్చు. ప్రస్తుతం లభ్యమవుతున్న ఆధారాలతో, ఇవి స్వచ్ఛంద సహకారంతో జరిగాయా లేక బలవంతపు సమీకరణతో జరిగాయా అనేది నిశ్చయంగా నిర్ధారించలేము.
- ప్రణాళిక, నిర్వహణ సమన్వయానికి ఆధారాలే తప్ప, అవి తప్పనిసరిగా రాచరికానికి ఆధారాలు కావు.
- గోడలు రక్షణ, వరదల నుంచి భద్రత, ప్రవేశ నియంత్రణ లేదా సామాజిక విభజన కోసం ఉపయోగపడి ఉండవచ్చు; వాటి విధులను ప్రతి స్థలానికి విడివిడిగా అంచనా వేయాలి.
3. ఆర్థిక ఏకీకరణ మరియు సంభావ్య పరిపాలనా సాధనాలు
జాగ్రత్తగా తయారు చేసిన రాతి తూనికరాళ్లు ఆర్థిక నియంత్రణకు ముఖ్యమైన ఆధారాలు. ఇవి తరచుగా ఘనాకారంలో ఉండేవి; సాధారణంగా చెర్ట్ రాతితో తయారయ్యేవి. హరప్పా తూనిక వ్యవస్థల్లో పునరావృతమయ్యే ప్రమాణాలు ఉపయోగించబడ్డాయి. ముఖ్యంగా చిన్న తూనిక ప్రమాణాల మధ్య ద్విగుణ నిష్పత్తి సంబంధాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. సుదూర ఆవాసాల్లోనూ ఇవి లభించడం, లావాదేవులను సులభతరం చేసిన ఉమ్మడి కొలత పద్ధతులు ఉండేవని సూచిస్తుంది. అధికారులు ఈ ప్రమాణాలను పర్యవేక్షించి ఉండవచ్చు; అయితే, వర్తకులు, చేతివృత్తుల సంబంధ వ్యవస్థలు కూడా వీటిని కొనసాగించి ఉండవచ్చు.
ముద్రలపై సాధారణంగా జంతువుల బొమ్మలు, సంక్షిప్త శాసనాలు కనిపిస్తాయి. మట్టిపై ఉన్న ముద్రల ముద్రణలు, వస్తువులు, సరకు రవాణాలను గుర్తించడానికి లేదా భద్రపరచడానికి వాటిని ఉపయోగించినట్లు సూచిస్తాయి. అవి యాజమాన్యం, గుర్తింపు, అనుబంధం లేదా అధికారిక అనుమతిని తెలియజేసి ఉండవచ్చు. అయితే, ప్రతి ముద్ర ఒక రాజ్యాధికారికి చెందినదని గానీ, నిర్దిష్ట జంతు బొమ్మలు ప్రావిన్సులు, రాజవంశాలు లేదా పరిపాలనా శాఖలకు ప్రాతినిధ్యం వహించాయని గానీ నిర్ధారణ కాలేదు.
ప్రత్యేక నైపుణ్యాధారిత ఉత్పత్తికి, సుదూర వస్తు వినిమయానికి పట్టణ కేంద్రాలు, వాటి పరిసర ఆధారిత ప్రాంతాల మధ్య విశ్వసనీయ సంబంధాలు అవసరమయ్యాయి. చన్హుదారో ప్రత్యేక నైపుణ్యాధారిత చేతివృత్తులతో సంబంధం కలిగి ఉండగా, గుజరాత్ తీరప్రాంత మార్గాలకు, గవ్వల వంటి ముడిపదార్థాలకు ప్రాప్యతను కల్పించింది. పర్షియన్ గల్ఫ్, మెసొపొటేమియాలో లభించిన హరప్పా వస్తువులు, సంబంధిత ఆధారాలు బాహ్య సంబంధాలను తెలియజేస్తాయి; మెసొపొటేమియా ఆధారాల్లోని మెలుహ్హా ప్రస్తావనలను సాధారణంగా సింధు ప్రాంతంతో అనుసంధానిస్తారు. ఈ సంబంధాలు వాణిజ్యంపై రాజ్యానికి గుత్తాధిపత్యం ఉండేదని నిరూపించవు.
వ్యవసాయ ఉత్పత్తి పట్టణ జనాభాకు జీవనాధారంగా ఉండేది. అయితే, మిగులు ఉత్పత్తిని సేకరించడానికి, పంపిణీ చేయడానికి ఉన్న నిర్దిష్ట ఏర్పాట్లు ఏమిటో ఇప్పటికీ తెలియదు. హరప్పా, మొహెంజోదారోలలో సంప్రదాయంగా ధాన్యాగారాలు అని పిలిచే భవనాల ఉపయోగాలపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. వాటిని కేంద్రీకృత పన్నుల వ్యవస్థకు లేదా ప్రభుత్వ ధాన్య పంపిణీ వ్యవస్థకు నిర్ణయాత్మక ఆధారాలుగా పరిగణించకూడదు.
- ప్రామాణీకరణ అనేది రాజకీయ కేంద్రీకరణ కంటే ఆర్థిక ఏకీకరణను మరింత నిర్ధారణతో తెలియజేస్తుంది.
- ముద్రలు, తూనికరాళ్లు పరిపాలనా సాధనాలుగా ఉపయోగపడి ఉండవచ్చు. అయితే, వాటిని ఉపయోగించిన నిర్దిష్ట సంస్థాగత వర్గాలు ఇప్పటికీ గుర్తించబడలేదు.
4. హరప్పా పాలనపై పోటీపడుతున్న నమూనాలు
కేంద్రీకృత రాజ్య నమూనా ఒకే విధమైన తూనికలు, ఇటుకల నిష్పత్తులు, ముద్రలు, పట్టణ నిర్మాణ పద్ధతులు విస్తృతంగా వ్యాపించి ఉండటాన్ని నొక్కిచెబుతుంది. విస్తారమైన భూభాగమంతటా ప్రమాణాలను అమలు చేయగల అధికార వ్యవస్థ ఉన్నదనడానికి ఇవి సూచనలని ఈ నమూనా సమర్థకులు భావిస్తారు. అయితే, సామ్రాజ్య రాజధానిగా నిశ్చయంగా గుర్తించిన నగరం, రాజస్మారక కట్టడాలు లేదా ప్రధాన నగరాల మధ్య అధికార క్రమాన్ని నిర్ధారించే చదవగలిగిన లిఖిత ఆధారాలు లేకపోవడం ఈ నమూనాలోని ప్రధాన సమస్య.
ప్రాంతీయ రాజ్య నమూనా ప్రకారం, వస్తు వినిమయం, ఉమ్మడి సాంస్కృతిక సంప్రదాయం ద్వారా అనుసంధానమైన అనేక రాజకీయ కేంద్రాలు ఉండేవి. హరప్పా, మొహెంజోదారో, ధోలవీరా, ఇతర పెద్ద జనావాసాలు ఒకే సామ్రాజ్యంలో భాగం కాకుండానే తమ చుట్టుపక్కల భూభాగాలను పాలించి ఉండవచ్చు. ప్రాంతాల మధ్య వాస్తుశిల్ప భేదాలు, వేర్వేరు జనావాస జాలాలు ఈ వ్యాఖ్యానానికి అనుగుణంగా ఉన్నాయి. అయితే, అటువంటి రాజ్యాల సంఖ్యనుగానీ, వాటి సరిహద్దులనుగానీ నిశ్చయంగా పునర్నిర్మించలేం.
సమష్టి లేదా సంస్థాగత పాలనా నమూనాలు అత్యంత ప్రముఖంగా కనిపించే వ్యక్తిగత పాలకుల కంటే సంస్థలకు ప్రాధాన్యం ఇస్తాయి. ప్రభావశీల కుటుంబాలు, వర్తకులు, క్రతు నిపుణులు లేదా ఇతర వర్గాల మధ్య అధికారం పంచబడి ఉండవచ్చు. రాజాధికార ప్రదర్శనలు తులనాత్మకంగా పరిమితంగా ఉండటం వల్ల ఈ నమూనాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవచ్చు. అయినప్పటికీ, మండళ్లు, సభలు, వర్తకుల అల్పజన పాలనలు, పురోహిత ప్రభుత్వాలు అనేవి పరికల్పనలుగానే ఉన్నాయి; లిఖిత ఆధారాలతో నిర్ధారితమైన రాజ్యాంగ వ్యవస్థలు కావు.
- హరప్పా పాలనా వ్యవస్థను నిశ్చయంగా నిరూపితమైనదిగా గుర్తించడానికి బదులుగా, అధికార వ్యవస్థకు సంబంధించిన ప్రత్యామ్నాయ వివరణలను NCERT అందిస్తుంది.
- ఉమ్మడి భౌతిక సంస్కృతి తప్పనిసరిగా ఒకే రాజకీయ భూభాగానికి అనుగుణంగా ఉండాల్సిన అవసరం లేదు.
5. అధికార అంతరువులు, మతం, బలప్రయోగం: పరీక్షల దృష్ట్యా జాగ్రత్తలు
మొహెంజోదారోలో లభించిన, సాధారణంగా ‘పురోహిత-రాజు’గా పిలిచే చిన్న రాతి అర్ధకాయ విగ్రహం రాచరికాన్నిగానీ, పురోహిత పాలననుగానీ నిర్ధారించదు. ఆ పేరు ఆధునిక కాలంలో పెట్టినది; ఆ ప్రతిమ ఎవరిదో తెలియదు. అలాగే, మహా స్నానవాటిక క్రతువులకు లేదా సామూహిక అవసరాలకు ఉపయోగపడి ఉండవచ్చు. కానీ, పురోహితులు నగరాన్ని నియంత్రించేవారని ఇది నిరూపించదు. ఏ భారీ కట్టడాన్నీ హరప్పా రాజప్రాసాదంగా లేదా రాజ్య ఆధ్వర్యంలోని దేవాలయంగా అందరూ ఏకాభిప్రాయంతో అంగీకరించలేదు.
ఇళ్ల పరిమాణంలో, సౌకర్యాలను పొందే అవకాశాల్లో, విలువైన వస్తువుల పంపిణీలో ఉన్న తేడాలు సామాజిక భేదీకరణను సూచిస్తాయి. అయితే, కొన్ని సమకాలీన నాగరికతల్లో కనిపించే అద్భుతమైన రాజసంపద సాధారణంగా హరప్పా సమాధుల్లో కనిపించదు. ఈ వ్యత్యాసం అధికారం, ఉన్నత వర్గాల హోదా ప్రదర్శన వేర్వేరు రూపాల్లో ఉండటాన్ని ప్రతిబింబించవచ్చు; అంతేగానీ, సమాజం వర్గరహితంగా లేదా పూర్తిగా సమానత్వ ప్రాతిపదికన ఉండేదని నిరూపించదు.
కోట ప్రాకారాలు, ఆయుధాలు రక్షణ, బలప్రయోగ సామర్థ్యాలను కొట్టిపారేయలేమని సూచిస్తాయి. అయితే, ఇప్పటివరకు మిగిలి ఉన్న ఆధారాల్లో రాజులను, సైనిక విజయాలను కీర్తించే చిత్రణలు ప్రముఖంగా కనిపించవు. కాబట్టి, ఈ నాగరికతను పూర్తిగా శాంతియుతమైనదిగా పేర్కొనడం, దానిని సైనిక సామ్రాజ్యంగా వర్ణించడం ఎంత ఆధారరహితమో అంతే ఆధారరహితం. హరప్పా సమాజానికి గణనీయమైన వ్యవస్థీకరణ సామర్థ్యం ఉండేదని, అయితే దాని పాలనా సంస్థల గుర్తింపు, నిర్మాణం, ప్రాదేశిక అధికార పరిధిపై చర్చ కొనసాగుతోందని నిర్ధారించడం అత్యంత సముచితం.
- దైవపాలన, ప్రజాస్వామ్యం, వర్తక గణతంత్రం లేదా ఏకీకృత రాచరికం నిరూపితమయ్యాయని చేసే నిర్ద్వంద్వ వాదనలను తిరస్కరించాలి.
- మొహెంజోదారో లేదా హరప్పాను నిర్ధారిత సామ్రాజ్య రాజధానిగా పేర్కొనవద్దు.
- సంస్థలను వ్యాఖ్యానించేటప్పుడు ‘సూచిస్తుంది’, ‘దీనికి అనుగుణంగా ఉంది’, ‘ఇంకా అనిశ్చితంగానే ఉంది’ వంటి పదబంధాలను ఉపయోగించాలి.
హరప్పా రాజకీయ వ్యవస్థను పునర్నిర్మించే పద్ధతి
- 1. తవ్వకాల్లో వెలికితీసిన నిర్మాణాన్ని లేదా వస్తువును గుర్తించండి.
- 2. దాని సందర్భాన్ని, కాలాన్ని, భౌగోళిక వ్యాప్తిని నిర్ధారించండి.
- 3. దానికి అవసరమైన సమన్వయం లేదా నియంత్రణను అనుమానించండి.
- 4. రాజకీయ, వాణిజ్య, ఆచార సంబంధిత, సాముదాయిక వివరణలను పోల్చండి.
- 5. ఆధారాల పరిమితులను పేర్కొంటూ నిర్ధారణను తెలియజేయండి.
| ఆధారం | సహేతుకమైన అనుమితి | నిరూపితం కాని నిర్ధారణ |
|---|---|---|
| ప్రమాణీకృత తూనికలు | ఉమ్మడి కొలతల పద్ధతులు, ఆర్థిక ఏకీకరణ | ఒకే చక్రవర్తి మొత్తం వాణిజ్యాన్ని నియంత్రించాడు |
| వీధుల్లో మురుగునీటి కాలువలు, జలాశయాలు | మౌలిక సదుపాయాల కల్పన, నిర్వహణలో సమన్వయం | ఆధునిక తరహాలో ఎన్నికైన పురపాలక సంస్థ ఉండేది |
| ముద్రలు, ముద్రాంకితాలు | గుర్తింపు, గుర్తులు వేయడం లేదా అధికారిక అనుమతి ఇచ్చే పద్ధతులు | ముద్ర కలిగిన ప్రతి వ్యక్తీ ప్రభుత్వ అధికారి |
| ప్రాకారాలతో కూడిన, ఎత్తుగా నిర్మించిన విభాగాలు | ప్రవేశం, రక్షణ లేదా ప్రత్యేకంగా విభజించిన స్థలాల నిర్వహణ | ప్రతి కోట ప్రాంతంలోనూ రాజభవనం ఉండేది |
| గుర్తించగలిగే రాజవైభవ ప్రదర్శనకు పరిమిత ఆధారాలు | సాధారణంగా తెలిసిన స్మారక రూపాల్లో పాలకులను ప్రతిబింబించలేదు | ఉన్నత వర్గాలు లేదా రాజకీయ అధికార వ్యవస్థలు లేవు |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
ధోలవీరా: పాలనాధికారం, నీటి నిర్వహణ
గుజరాత్లోని కచ్ ప్రాంతంలో ఖదీర్ ద్వీపంపై ఉన్న ధోలవీరాలో జలాశయాలు, కాలువలు, కాలానుగుణంగా లభించే నీటిని సేకరించే ఏర్పాట్లు అభివృద్ధి చెందాయి. ప్రాకారాలతో కూడిన పట్టణ విభాగాలు, భారీ ప్రజోపయోగ నిర్మాణాలు నీటి కొరత ఉన్న వాతావరణంలో సమన్వయంతో కూడిన ప్రణాళికను తెలియజేస్తాయి. 2021లో UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చబడిన ఈ స్థలం సంస్థాగత సామర్థ్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. అయితే, దీనిని రాజులు, మండళ్లు లేదా ఇతర సంస్థలు నడిపించాయా అనే విషయాన్ని వెల్లడించదు.
మొహెంజోదారో: గుర్తించగలిగిన పాలకుడు లేకుండానే ప్రజోపయోగ వాస్తు నిర్మాణాలు
సింధ్లోని మొహెంజోదారోలో మహాస్నానవాటిక, అనేక బావులు, విస్తృతమైన మురుగునీటి పారుదల ఏర్పాట్లు ఉన్నాయి. మహాస్నానవాటికలో జాగ్రత్తగా నిర్మించిన నీటి తొట్టి, నీరు చొరబడకుండా చేసిన ఏర్పాట్లు ప్రత్యేక ఇంజినీరింగ్ నైపుణ్యాన్ని, భారీ సామూహిక సదుపాయంపై పెట్టుబడిని సూచిస్తాయి. దీనికి ఆచారపరమైన ప్రాధాన్యం ఉండి ఉండవచ్చనే భావన పురోహితుల పాలన ఉండేదని నిర్ధారించదు. అలాగే, ‘పురోహిత-రాజు’ అని పిలిచే శిల్పం కూడా నగర పాలకుడిని గుర్తించడానికి ఆధారం కాదు.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
హరప్పా రాజకీయ వ్యవస్థకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ప్రమాణీకృత తూనికలు మాత్రమే ఒకే కేంద్రీకృత సామ్రాజ్యం ఉండేదని నిశ్చయంగా నిరూపిస్తాయి. 2. ఇంకా పరిష్కరించని లిపి రాజకీయ పదవులను గుర్తించడాన్ని పరిమితం చేస్తుంది. 3. ప్రధాన నగరాల మధ్య వ్యత్యాసాలు ప్రాంతీయ రాజకీయ వ్యవస్థలు ఉండే అవకాశానికి అనుగుణంగా ఉన్నాయి. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
‘పురోహిత-రాజు’గా ప్రసిద్ధి చెందిన శిల్పానికి సంబంధించి కింది వాటిలో ఏ వ్యాఖ్యానాన్ని ఆధారాలతో అత్యంత సమర్థనీయమైనదిగా పరిగణించవచ్చు?
- A. హరప్పా నగరాలన్నింటినీ వంశపారంపర్య పురోహితులు పాలించారని ఇది నిరూపిస్తుంది.
- B. దానిపై ఉన్న శాసనం మొహెంజోదారో చక్రవర్తిని గుర్తిస్తుంది.
- C. దాని ఆధునిక పేరు ఆ శిల్పంలో ప్రతిబింబించిన వ్యక్తి రాజకీయ లేదా మతపరమైన పదవిని నిర్ధారించదు.
- D. మహాస్నానవాటిక ఒక రాజభవనమని ఇది నిర్ధారిస్తుంది.
ప్రశ్న 3
కింది వాటిలో ఏది హరప్పా జనావాసంలో సమన్వయంతో నిర్మించిన ప్రజా మౌలిక సదుపాయాలకు అత్యంత బలమైన ప్రత్యక్ష ఆధారాన్ని అందిస్తుంది?
- A. కాల్చిన మట్టితో చేసిన ఒక చిన్న జంతు బొమ్మ
- B. దిగుమతి చేసుకున్న రాయితో తయారుచేసిన ఒక పూస
- C. ఒక సమాధిలో ఉంచిన మట్టి పాత్ర
- D. ధోలవీరాలోని జలాశయాలు, కాలువల సమగ్ర అనుసంధాన వ్యవస్థ
మెయిన్స్: హరప్పా పురావస్తు ఆధారాలు పాలకుల గుర్తింపును వెల్లడించడం కంటే వ్యవస్థీకృత పాలనాధికారం ఉన్న విషయాన్ని మరింత స్పష్టంగా తెలియజేస్తాయి. చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- ఇంకా పరిష్కరించని లిపి, రాజరికానికి చెందినవిగా నిశ్చయంగా గుర్తించిన రికార్డులు లేకపోవడం వల్ల ఏర్పడే పరిమితులను పరిచయం చేయండి.
- పట్టణ ప్రణాళిక, మురుగునీటి పారుదల, నీటి నిర్వహణ, శ్రామికశక్తి సమీకరణలను సమన్వయానికి ఆధారాలుగా వివరించండి.
- ఏకీకరణకు, కేంద్రీకరణకు మధ్య తేడాను స్పష్టం చేస్తూ తూనికలు, ముద్రలు, ప్రత్యేక నైపుణ్యాలతో కూడిన ఉత్పత్తి గురించి చర్చించండి.
- కేంద్రీకృత పాలన, ప్రాంతీయ రాజ్యాలు, సామూహిక పాలన అనే వ్యాఖ్యానాలను పోల్చండి.
- ధోలవీరా, మొహెంజోదారోలను ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.
- గణనీయమైన సంస్థాగత సామర్థ్యం ఉన్నట్లు స్పష్టమైనప్పటికీ, నిర్దిష్ట రాజ్యాంగపరమైన వ్యవస్థలు ఎలా ఉండేవనేది అనిశ్చితంగానే ఉందని ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Themes in Indian History, Part I: Bricks, Beads and Bones.
- R. S. Sharma, India’s Ancient Past: chapters on the Harappan Civilisation.
- Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India: chapter on the Harappan Civilisation.
- Archaeological Survey of India: excavation and site publications on Harappa and Dholavira.
- UNESCO World Heritage Centre: Dholavira, a Harappan City.
