New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ప్రాచీన భారతదేశం · గుప్తుల యుగం, తొలి మధ్యయుగ పునాదులు

రాష్ట్రకూటులు

రాష్ట్రకూటులు సుమారు క్రీ.శ. 753 నుండి 973 వరకు పాలించిన ప్రధాన దక్కన్ రాజవంశం. వారి సామ్రాజ్యం పరిపక్వ దశలో ఉన్నప్పుడు, ప్రస్తుత కర్ణాటకలోని మాన్యఖేటం రాజధానిగా ఉండేది. వారు బాదామి చాళుక్యులను అధికారం నుంచి తొలగించి, ఉత్తర భారత రాజకీయాల్లో పదేపదే జోక్యం చేసుకున్నారు. కనౌజ్‌పై ప్రభావం కోసం పాలులు, గుర్జర-ప్రతీహారులతో పోటీ పడ్డారు. ఎల్లోరాలోని కైలాస దేవాలయం, కన్నడ, సంస్కృత సాహిత్యం, జైన మేధో సంప్రదాయాలు, తొలి మధ్యయుగ భారతదేశపు రాజకీయ, ఆర్థిక పునాదుల దృష్ట్యా వారి పాలనాకాలానికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది.

అందించిన మెటాడేటాలో రాష్ట్రకూటుల కాలానికి చెందినదిగా పేర్కొన్న ఎల్లోరా కుడ్యచిత్రం.

అందించిన మెటాడేటాలో రాష్ట్రకూటుల కాలానికి చెందినదిగా పేర్కొన్న ఎల్లోరా కుడ్యచిత్రం.

Credit: Arjunullas · CC BY 4.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

రాష్ట్రకూట సామ్రాజ్యం: ఈ చారిత్రక పునర్నిర్మాణ పటంలో దక్కన్‌లోని ప్రధాన కేంద్ర ప్రాంతాన్ని గుర్తించి, ఉత్తర దిశగా జరిగిన విస్తరణను పోల్చండి.

Map study

రాష్ట్రకూట సామ్రాజ్యం: ఈ చారిత్రక పునర్నిర్మాణ పటంలో దక్కన్‌లోని ప్రధాన కేంద్ర ప్రాంతాన్ని గుర్తించి, ఉత్తర దిశగా జరిగిన విస్తరణను పోల్చండి.

  • మూలాధార తేదీని, పట సంకేతాల వివరణను చదవండి; భూభాగం, ప్రభావం, భౌగోళిక స్థానాన్ని వేరు చేసి గుర్తించండి.
  • చారిత్రక సరిహద్దులు, సూచనార్థం పేర్కొన్న సభ్యత్వాలు ప్రస్తుత రాజకీయ లేదా కార్యాచరణ సంబంధిత సమాచారం కావు.

Credit: Planemad · CC BY-SA 3.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

మూలాలు, భౌగోళిక నేపథ్యం, చారిత్రక ఆధారాలు

ఎనిమిదవ శతాబ్దంలో బాదామి చాళుక్యుల ఆధిపత్యంలోని దక్కన్ రాజకీయ వాతావరణం నుంచి రాష్ట్రకూట సామ్రాజ్యం ఆవిర్భవించింది. తొలుత సామంత పాలకుడిగా ఉన్న దంతిదుర్గుడు సైనిక దండయాత్రల ద్వారా తన స్థానాన్ని సుస్థిరం చేసుకొని, సుమారు క్రీ.శ. 753లో చాళుక్యుల అధికారాన్ని తొలగించాడు. ఈ వంశపు ప్రాచీన మూలాలపై ఇప్పటికీ చర్చ కొనసాగుతోంది. పూర్వకాలపు ఆధారాల్లో ఇలాంటి పేర్లతో పేర్కొన్న సమూహాలను, నిరంతరాయంగా కొనసాగిన సామ్రాజ్య వంశపరంపరకు నిదర్శనంగా నేరుగా పరిగణించకూడదు.

వారి ప్రధాన భూభాగాలు నేటి కర్ణాటక, మహారాష్ట్రలలోని విస్తారమైన ప్రాంతాల్లో ఉండేవి. వివిధ కాలాల్లో వారి అధికారం గుజరాత్, మధ్య భారతదేశం, పొరుగు ప్రాంతాలకు విస్తరించగా, వారి దండయాత్రలు మరింత దూర ప్రాంతాల వరకు సాగాయి. మొదటి అమోఘవర్షుడి కాలంలో మాన్యఖేటం ప్రధాన రాజధానిగా మారింది. ఈ దక్కన్ కేంద్రాన్ని ఉత్తర భారతదేశంలోని కన్నౌజ్‌తో వేరుగా గుర్తించాలి. రాష్ట్రకూటులు కన్నౌజ్‌పై ప్రభావం సాధించేందుకు ప్రయత్నించారు తప్ప, దానిని దీర్ఘకాలిక రాజధానిగా కొనసాగించలేదు.

తామ్రపత్ర దానశాసనాలు, శిలాశాసనాలు, సాహిత్య రచనలు, స్మారక కట్టడాలు, విదేశీ వృత్తాంతాలు ప్రధాన ఆధారాలను అందిస్తున్నాయి. వంశావళులు, రాజప్రశస్తులు విజయయాత్రలను వర్ణించినప్పటికీ, విజయాలను, సార్వభౌమాధికారాన్ని అతిశయోక్తిగా పేర్కొంటాయి కాబట్టి వాటిని విమర్శనాత్మకంగా అధ్యయనం చేయాలి. తొమ్మిదవ, పదవ శతాబ్దాల అరబిక్ వృత్తాంతాలు బల్హారా అనే శక్తిమంతమైన పాలకుడిని ప్రస్తావిస్తున్నాయి. సాధారణంగా ఈ పాలకుడిని రాష్ట్రకూటులతో అనుసంధానిస్తారు. హిందూ మహాసముద్ర వాణిజ్య, దౌత్య సంబంధాల వ్యవస్థలో ఈ వంశపు స్థానాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ వృత్తాంతాలు తోడ్పడతాయి.

  • ప్రాంతీయ కేంద్రీకరణ: దక్కన్ పీఠభూమి; గుజరాత్, పశ్చిమ తీరంతో ముఖ్యమైన సంబంధాలు ఉన్నాయి.
  • మూలాధారాల విషయంలో జాగ్రత్త: విజయవంతమైన దండయాత్ర, కప్పం చెల్లించే సంబంధం, ప్రత్యక్ష ప్రాదేశిక పరిపాలన ఒకటే కావు.

రాజకీయ విస్తరణ, కన్నౌజ్ కోసం పోరాటం

దంతిదుర్గుడి వారసుడైన మొదటి కృష్ణుడు కొత్త రాజ్యాన్ని సుస్థిరం చేశాడు. ముఖ్యంగా ఎల్లోరాలోని కైలాస ఆలయ నిర్మాణం వల్ల ఆయన చిరస్మరణీయుడయ్యాడు. ఆ తరువాత ధ్రువుడు గుర్జర-ప్రతీహార పాలకుడు వత్సరాజును, పాల పాలకుడు ధర్మపాలుడిని ఓడించి, రాష్ట్రకూటుల శక్తిని ఉత్తర భారతదేశం వరకు విస్తరించాడు. ఈ మూడు వంశాల మధ్య సుదీర్ఘకాలం కొనసాగిన ఆధిపత్య పోటీ అయిన త్రిపక్ష పోరాటంలో రాష్ట్రకూటులను భాగస్వాములుగా ఆయన దండయాత్రలు నిలిపాయి.

కన్నౌజ్ ఆకర్షణకు రాజకీయ ప్రతిష్ఠతోపాటు గంగా మైదానంలోని వనరులు, రవాణా-సమాచార మార్గాలకు అందుబాటు కూడా కారణమైంది. హర్షుడితో దానికి ఉన్న అనుబంధం దాని ప్రతీకాత్మక ప్రాధాన్యాన్ని మరింత పెంచింది. ఈ పోటీ ఒకే నిరంతరాయ యుద్ధంగా సాగలేదు; ఇందులో పాల్గొన్న రాజవంశాలు నగరంపై సమానమైన లేదా శాశ్వతమైన నియంత్రణను కూడా కలిగి ఉండలేదు. రాష్ట్రకూటుల జోక్యాలు తరచూ ఉత్తర భారతదేశంలోని ప్రత్యర్థుల ఆధిపత్యాన్ని దెబ్బతీశాయి. అయితే, అవి గంగా మైదానపు ప్రధాన ప్రాంతంలో సుస్థిరమైన పరిపాలనను నెలకొల్పలేకపోయాయి.

సుమారు క్రీ.శ. 793 నుంచి 814 వరకు పాలించిన మూడవ గోవిందుడు ఈ విస్తరణను కొనసాగించి, ప్రతీహార పాలకుడు రెండవ నాగభట్టుడిని ఓడించాడు. సుమారు క్రీ.శ. 814–878 మధ్య పాలించిన మొదటి అమోఘవర్షుడు రాజ్యాన్ని సుస్థిరం చేయడం, పాండిత్యాన్ని ప్రోత్సహించడం ద్వారా ఎక్కువగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. అయితే, అతని పాలనలో తిరుగుబాట్లు, యుద్ధాలు కూడా జరిగాయి. మూడవ కృష్ణుడు దక్షిణాదిలో సైనిక విస్తరణను పునరుద్ధరించి, క్రీ.శ. 949లో తక్కోలం వద్ద చోళులను ఓడించాడు. అతని పాలన అనంతరం వారసత్వ సమస్యలు, దాడులు రాజ్యాన్ని బలహీనపరిచాయి. పరమార పాలకుడు సీయకుడు 972లో మాన్యఖేటాన్ని దోచుకున్నాడు. సుమారు 973లో రెండవ తైలపుడు రాష్ట్రకూటుల ఆధిపత్యాన్ని అంతం చేశాడు.

  • త్రిపక్ష పోరాటం: దక్కన్‌కు చెందిన రాష్ట్రకూటులు, పశ్చిమ, ఉత్తర భారతదేశాలకు చెందిన గుర్జర-ప్రతీహారులు, తూర్పు భారతదేశానికి చెందిన పాలులు.
  • తక్కోలం యుద్ధంలో రాష్ట్రకూటులు చోళులపై విజయం సాధించారు; చోళ యువరాజు రాజాదిత్యుడు ఈ యుద్ధంలో మరణించాడు.

పరిపాలన, వ్యవసాయాధారిత సమాజం, వాణిజ్యం

రాష్ట్రకూట రాజులు సార్వభౌమాధికారాన్ని వ్యక్తీకరించే బిరుదులను ఉపయోగించారు. అయితే, సమర్థవంతమైన పాలన వివిధ స్థాయుల అధికారులు, స్థానిక ప్రముఖులు, సామంత అధిపతులతో కూడిన వ్యవస్థపై ఆధారపడి ఉండేది. పరిపాలనా రికార్డులలో రాష్ట్రం, విషయం, గ్రామం వంటి విభాగాల ప్రస్తావన ఉంది. అయితే, వాటి పరిభాష, ప్రాదేశిక వ్యవస్థలలో వైవిధ్యం ఉండేది. సామంతులు స్థానికంగా గణనీయమైన అధికారాన్ని తమ వద్ద ఉంచుకుంటూనే సైనిక సహాయాన్ని అందించి, కప్పం చెల్లించేవారు. వారి సహకారం రాజ్య విస్తరణకు తోడ్పడింది. అయితే, వారి అధికారాకాంక్షలు రాజ్యాన్ని అస్థిరపరచగలిగేవి కూడా.

వ్యవసాయం ప్రధాన ఆర్థిక పునాదిగా ఉండేది. భూమిశిస్తు ద్వారా వచ్చే ఆదాయం రాజాస్థానం, సైన్యం, పరిపాలన నిర్వహణకు ఆధారంగా ఉండేది. బ్రాహ్మణులకు, దేవాలయాలకు, మత సంస్థలకు చేసిన దానాల ద్వారా నిర్దిష్ట ఆదాయాలు లేదా ప్రత్యేక హక్కులు బదిలీ అయ్యేవి. తామ్రపత్ర శాసనాలలో సరిహద్దులు, దానగ్రహీతలు, మినహాయింపులు నమోదు చేసేవారు. ఇటువంటి దానాలు భూమిపై హక్కులు కలిగిన మధ్యవర్తులను బలోపేతం చేస్తూనే సాగు, జనావాసాల ఏర్పాటు, మత పోషణను ప్రోత్సహించగలిగేవి. ఈ దానాలన్నీ ప్రతిచోటా ఒకే రకమైన హక్కులను కల్పించాయని భావించకుండా, ప్రతి దానాన్ని విడివిడిగా విశ్లేషించాలి.

తొలి మధ్యయుగ భారతదేశంలోని భూస్వామ్య వ్యవస్థపై జరిగే చర్చలలో ఈ కాలానికి ప్రాముఖ్యం ఉంది. భూదానాలు, రాజకీయ వికేంద్రీకరణ, మధ్యవర్తుల హక్కుల విస్తరణ ఆ వ్యాఖ్యానంలోని కొన్ని అంశాలకు మద్దతునిస్తాయి. అయితే, శాసనాలు, విదేశీ వృత్తాంతాలు వస్తు వినిమయం, వర్తక కార్యకలాపాలు, సంపన్న కేంద్రాలు కొనసాగినట్లు కూడా సూచిస్తున్నాయి. పశ్చిమ తీర మార్గాలు దక్కన్‌ను అరేబియా సముద్రంతో అనుసంధానించి, వస్త్రాలు, విలువైన వస్తువులు, గుర్రాల వ్యాపారానికి తోడ్పడ్డాయి. అందువల్ల వ్యవసాయ విస్తరణ, వాణిజ్య సంబంధాల జాలాలు పరస్పరం ఒకదానిని మరొకటి మినహాయించే ఆర్థిక వ్యవస్థలుగా కాకుండా, కలిసే అభివృద్ధి చెందగలిగేవి.

  • అధీన పాలకుడు లేదా స్థానిక అధిపతిని సూచించడానికి ‘సామంతుడు’ అనే పదాన్ని ఉపయోగించాలి; ఆధునిక కాలంలోని వేతనం పొందే అధికారికి ఖచ్చితమైన సమానార్థకంగా ఉపయోగించకూడదు.
  • ప్రాంతీయ రాజకీయ శక్తుల ఆవిర్భావం అంటే సంపూర్ణ ఆర్థిక ఏకాకిత్వం ఏర్పడిందని అర్థం కాదు.

మతం, సాహిత్యం, మేధో జీవనం

రాష్ట్రకూటులు అనేక మత సంప్రదాయాలను పోషించారు. శైవం, వైష్ణవం ఆదరణ పొందగా, కొన్ని రాజాస్థానాలలో జైన ఆచార్యులు, సంస్థలు విశేష ప్రభావవంతమైన స్థానాన్ని కలిగి ఉండేవి. మొదటి అమోఘవర్షుడికి జైనమతంతో, ఆచార్యుడు జినసేనుడితో సన్నిహిత అనుబంధం ఉంది. అయినప్పటికీ, ఒక రాజు వ్యక్తిగత మతాభిమానాన్ని రాజ్యం అధికారికంగా ఒకే మతాన్ని అనుసరించడంగానో, ప్రజలందరికీ ఒకే విధమైన మతపరమైన గుర్తింపు ఉండటంగానో భావించకూడదు.

సంస్కృతంతోపాటు కన్నడ ఒక ప్రధాన సాహిత్య భాషగా అభివృద్ధి చెందింది. సుమారు క్రీ.శ. 850లో రచించబడి, మొదటి అమోఘవర్షుడు, పండితుడు శ్రీవిజయుడితో సంబంధం ఉన్న ‘కవిరాజమార్గం’ కావ్యశాస్త్రం, సాహిత్య భాషా ప్రయోగాలను చర్చిస్తుంది. ప్రస్తుతం లభిస్తున్న తొలి ప్రధాన కన్నడ రచనల్లో ఇది ఒకటి; అయితే కన్నడ రచనా సంప్రదాయం తొమ్మిదో శతాబ్దంలోనే ప్రారంభమైందనడానికి ఇది రుజువు కాదు. తొలి మధ్యయుగ సాంస్కృతిక పరివర్తనను అర్థం చేసుకోవడంలో విస్తృత భౌగోళిక పరిధిలో వ్యాపించిన సంస్కృత పాండిత్యం, ప్రాంతీయ భాషల్లో భావవ్యక్తీకరణ సహజీవనం కీలకమైన అంశం.

జినసేనుడు ఆదిపురాణాన్ని రచించాడు; గుణభద్రుడు ఉత్తరపురాణం ద్వారా విస్తృత మహాపురాణ సంప్రదాయాన్ని పూర్తి చేశాడు. తొమ్మిదో శతాబ్దానికి చెందిన గణిత గ్రంథమైన మహావీరాచార్యుని ‘గణితసారసంగ్రహం’ ఈ మేధోపరమైన వాతావరణానికి చెందినది. ఆదిపురాణం, విక్రమార్జున విజయం రచనలతో ప్రసిద్ధి చెందిన పంపడు, రాష్ట్రకూటుల సామంతుడైన వేములవాడ చాళుక్య రాజు రెండో అరికేసరి ఆశ్రయంలో వర్ధిల్లాడు. ఈ వ్యత్యాసం ముఖ్యమైనది: సాహిత్య సృజన కేవలం నేరుగా సామ్రాజ్యాధిపతుల పోషణలోనే కాకుండా, పరస్పర సంబంధాలున్న ప్రాంతీయ రాజాస్థానాల్లోనూ జరిగింది.

  • ముఖ్యంగా గుర్తుంచుకోవాల్సిన అనుసంధానం: మొదటి అమోఘవర్షుడు, కవిరాజమార్గం, కన్నడ.
  • ముఖ్యంగా గుర్తుంచుకోవాల్సిన అనుసంధానం: మహావీరాచార్యుడు, గణితసారసంగ్రహం, గణితశాస్త్రం.

కళ, వాస్తుశిల్పం, తొలి మధ్యయుగ ప్రాధాన్యం

రాష్ట్రకూటుల అత్యంత ప్రసిద్ధ కట్టడం ఎల్లోరాలోని కైలాస ఆలయం. దీనిని సాధారణంగా ఎనిమిదో శతాబ్దంలో మొదటి కృష్ణుడు నిర్మింపజేసినట్లు భావిస్తారు. శివునికి అంకితం చేసిన ఈ ఆలయాన్ని ఒకే శిలారాశిని తొలిచి నిర్మించారు. దీని వాస్తుశిల్పం ద్రావిడ శైలి విమానం, నంది మండపం, ఉపాలయాలు, విస్తృతమైన శిల్పాలతో కూడిన నిర్మిత ఆలయ సముదాయాన్ని అనుకరిస్తుంది. శిలను తొలిచే పని స్థూలంగా పై ఉపరితలం నుంచి కిందికి సాగింది; అందువల్ల చుట్టూ ఉన్న శిలారాశిని తొలగించడానికి ముందే జాగ్రత్తగా ప్రణాళిక రూపొందించడం అవసరమైంది.

ఎల్లోరాలో అనేక శతాబ్దాల కాలంలో రూపొందించిన బౌద్ధ, హిందూ, జైన కట్టడాలు ఉన్నాయి. మొత్తం సముదాయాన్ని ఒకే రాజవంశానికి లేదా మత సమాజానికి ఆపాదించకూడదు. అక్కడి తరువాతి కాలపు జైన గుహలు కూడా రాష్ట్రకూట యుగంలోని విస్తృత సాంస్కృతిక వాతావరణానికి చెందినవే. UNESCO ఎల్లోరాను ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించింది. పరీక్షల దృష్ట్యా, మహారాష్ట్రలోని ఎల్లోరాకు, ముంబై సమీపంలోని ఎలిఫెంటాకు మధ్య తేడాను గుర్తించాలి; పశ్చిమ భారతదేశంలోని శిలలను తొలిచి నిర్మించిన కట్టడాలన్నింటినీ రాష్ట్రకూటులు నిర్మింపజేసినవిగా పరిగణించకూడదు.

దక్కన్‌ను కేవలం ఉత్తర, దక్షిణ ప్రాంతాల మధ్య వారధిగా చూడకుండా, భారత ఉపఖండ రాజకీయాల్లో దాని ప్రాధాన్యాన్ని ఈ రాజవంశం చాటిచెబుతుంది. దీని చరిత్ర సంచార సైన్యాలు, ప్రాంతీయ రాజాస్థానాలు, మత సంస్థలకు దానధర్మాలు, సముద్ర మార్గ వినిమయం, దేశీయ భాషా సాహిత్య వికాసాన్ని అనుసంధానిస్తుంది. ఈ సంస్థలు, సాంస్కృతిక ఆచరణలు తరువాత అధికారంలోకి వచ్చిన రాజ్యాల కాలంలో, ముఖ్యంగా పశ్చిమ చాళుక్యుల కాలంలోనూ కొనసాగాయి. అందువల్ల తొలి మధ్యయుగ భారతదేశ పునాదుల్లో రాష్ట్రకూటుల పాలన ఒక కీలక భాగమైంది.

  • కైలాస ఆలయం శిలను తొలిచి నిర్మించిన ఏకశిలా ఆలయం; ప్రధానంగా వేర్వేరుగా తవ్వి తీసిన రాతి దిమ్మెలను పేర్చి నిర్మించిన ఆలయం కాదు.
  • రాజకీయ విచ్ఛిన్నత, గొప్ప కళాత్మక విజయాలు ఈ కాలంలో పరస్పర విరుద్ధం కాకుండా కలిసి కొనసాగిన లక్షణాలు.

రాష్ట్రకూటుల కళ: శిలాతొలిచిన వాస్తునిర్మాణాలకు అతీతంగా ఎల్లోరా

అందించిన మెటాడేటా ఈ చిత్రాన్ని ఎల్లోరాలోని రాష్ట్రకూటుల కాలానికి చెందిన కుడ్యచిత్రంగా గుర్తిస్తోంది. అందువల్ల ఇది ఆ రాజవంశపు కళా నేపథ్య అధ్యయనానికి ప్రాసంగికంగా ఉంటుంది. రాష్ట్రకూటుల సాంస్కృతిక చరిత్రను కేవలం బృహత్తర శిలా చెక్కడాలకే పరిమితం చేయకూడదు: పవిత్ర స్థలాల అలంకరణకు, వాటి మతపరమైన భావవ్యక్తీకరణకు చిత్రకళ కూడా దోహదపడింది. సాధారణంగా మొదటి కృష్ణునితో సంబంధం కలిగినదిగా భావించే ఎల్లోరాలోని కైలాస ఆలయం, రాష్ట్రకూటుల వాస్తుకళా పోషణకు ఒక ప్రధాన ఉదాహరణ. అయితే, అందించిన వివరణ ఆధారంగా ఈ కుడ్యచిత్రం ఉన్న కచ్చితమైన ప్రదేశాన్ని, దాని పోషకుడిని, ఆ ఆలయంతో దానికున్న సంబంధాన్ని నిర్ధారించలేము.

తొలి మధ్యయుగ భారతదేశపు విస్తృత మత, సాంస్కృతిక పరిసరాలలో రాష్ట్రకూటుల స్థానాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఎల్లోరా తోడ్పడుతుంది. ఇక్కడి బౌద్ధ, హిందూ, జైన కట్టడాలు వేర్వేరు దశలకు చెందినవి; మొత్తం సముదాయాన్ని ఒకే రాజవంశానికి లేదా ఒకే పాలనాకాలానికి ఆపాదించకూడదు. రాష్ట్రకూట పాలకులు జైన పాండిత్యం, సంస్కృత, కన్నడ సాహిత్య రచనలతో సహా అనేక మత, సాహిత్య సంప్రదాయాలను ప్రోత్సహించారు. ఇటువంటి పోషణ భక్తిని వ్యక్తం చేయడంతోపాటు రాజప్రతిష్ఠను, మత సముదాయాలతో సంబంధాలను బలోపేతం చేయగలిగేది. ఈ కుడ్యచిత్రంలోని ఇతివృత్తాన్ని దివ్యలోక వ్యక్తులతో ముడిపడిన ప్రేమపలాయనం, యుద్ధంగా మెటాడేటా తాత్కాలికంగా వ్యాఖ్యానిస్తోంది. ఆ అనిశ్చితిని అలాగే కొనసాగించాలి: ఈ వివరణ ఒక్కటే ఒక నిర్దిష్ట కథనాన్ని, దేవతను లేదా చారిత్రక సంఘటనను నిర్ధారించలేదు.

  • ప్రిలిమ్స్ కోసం గుర్తించాల్సిన తేడా: ఎల్లోరాలోని కైలాస ఆలయం రాష్ట్రకూటుల పోషణతో సంబంధం కలిగి ఉంది; ఎల్లోరాలో శిలను తొలిచి రూపొందించిన ప్రతి కట్టడమూ రాష్ట్రకూటులకు చెందినది కాదు.
  • మెయిన్స్ అనుసంధానం: రాజాధికారానికి చట్టబద్ధత కల్పించడం, మత సంస్థలు, ప్రాంతీయ సాహిత్య వికాసంతోపాటు కళల పోషణను పరిశీలించండి.
  • ఆధారాల పరిమితి: ఒక కుడ్యచిత్రాన్ని ఒక నిర్దిష్ట కాలానికి చెందినదిగా పేర్కొనడం ద్వారా మాత్రమే దానిని చిత్రింపజేసినవారు, కచ్చితమైన తేదీ లేదా చిత్రంలోని కథావస్తువును స్వతంత్రంగా నిర్ధారించలేము.

కాలరేఖ

  1. Around 753 CE

    దంతిదుర్గుడు బాదామి చాళుక్యుల ఆధిపత్యాన్ని తొలగించి రాష్ట్రకూటుల సామ్రాజ్యాధికారాన్ని స్థాపించాడు.

  2. Eighth century, reign of Krishna I

    ఎల్లోరాలో ఏకశిలా కైలాస ఆలయ నిర్మాణానికి ఆదేశాలు జారీ అయ్యాయి.

  3. Late eighth–early ninth centuries

    త్రిపాక్షిక పోరాట సమయంలో ధ్రువుడు, మూడవ గోవిందుడు ఉత్తర భారతదేశంలో జోక్యం చేసుకున్నారు.

  4. Approximately 814–878 CE

    మొదటి అమోఘవర్షుడు పాలించాడు; మాన్యఖేటానికి, సాహిత్య పోషణకు ప్రాధాన్యం పెరిగింది.

  5. 949 CE

    మూడవ కృష్ణుడు తక్కోలంలో చోళ సైన్యాలను ఓడించాడు.

  6. 972–973 CE

    సీయకుడు మాన్యఖేటాన్ని దోచుకున్నాడు; అనంతరం రెండవ తైలపుడు పశ్చిమ చాళుక్యుల ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించాడు.

రాష్ట్రకూటుల సామ్రాజ్యాధికారం పనిచేసిన విధానం

  1. 1. సైనిక విస్తరణ రాజాధిపత్యాన్ని స్థాపించింది.
  2. 2. సామంత నాయకులు కప్పం చెల్లించడంతోపాటు సైనిక సహాయాన్ని అందించారు.
  3. 3. రాజస్వం, దానాలు రాజకీయ, మత సంస్థల నిర్వహణకు ఆధారమయ్యాయి.
  4. 4. రాజాస్థాన, ప్రాంతీయ పోషణ దేవాలయాలకు, పాండిత్యానికి తోడ్పడింది.
  5. 5. కేంద్ర అధికారం బలహీనపడినప్పుడు శక్తిమంతమైన సామంతులు రాజవంశాన్ని సవాలు చేయగలిగారు.
ప్రధాన పాలకులు, పరీక్షల దృష్ట్యా వారితో ముడిపడిన అంశాలు
పాలకుడుప్రధాన సంబంధిత అంశంగుర్తుంచుకోవలసిన ప్రత్యేకత
దంతిదుర్గుడుసామ్రాజ్యాధికార స్థాపనబాదామి చాళుక్యుల అధికారాన్ని తొలగించాడు
కృష్ణుడు Iకైలాస దేవాలయం, ఎల్లోరాఎనిమిదవ శతాబ్దపు ఏకశిలా శివాలయం
ధ్రువుడుఉత్తర భారత దండయాత్రలువత్సరాజును, ధర్మపాలుడిని ఓడించాడు
గోవిందుడు IIIఉత్తర భారతదేశంలోకి విస్తరణనాగభటుడు IIను ఓడించాడు
అమోఘవర్షుడు Iమాన్యఖేటం, కవిరాజమార్గంకన్నడ సాహిత్య పోషణ, జైన మతంతో సంబంధాలు
కృష్ణుడు IIIతక్కోలం యుద్ధం, క్రీ.శ. 949చోళ సేనలపై విజయం

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

ఎల్లోరాలోని కైలాస ఆలయం: రాజపోషణకు ప్రతిరూపంగా వాస్తుకళ

16వ గుహ ఒక శిలారాశిని బృహత్తర ఆలయ సముదాయంగా మలిచింది. మొదటి కృష్ణునితో దీనికున్న సంబంధం సాంకేతిక నైపుణ్యాన్ని, శైవ భక్తిని సామ్రాజ్య ప్రతిష్ఠతో అనుసంధానిస్తుంది. శిలను తొలిచే సాంకేతిక విధానం, వాస్తుశైలి వేర్వేరు వర్గాలు ఎందుకో కూడా ఇది చూపిస్తుంది: ఏకశిలను తొలిచి నిర్మించే కట్టడం ద్రావిడ నిర్మాణ రూపాలను పునఃసృష్టించగలదు.

పంపుడు, వేములవాడ రాజాస్థానం

పంపుని పోషకుడైన రెండవ అరికేసరి, రాష్ట్రకూటుల రాజకీయ పరిధిలోని ఒక సామంత చాళుక్య వంశశాఖకు చెందినవాడు. ప్రాంతీయ రాజాస్థానాలు కన్నడ సాహిత్యాన్ని, జైన విద్యను ఎలా ప్రోత్సహించాయో ఆయన రాజకీయ ప్రస్థానం వివరిస్తుంది. సమకాలీన సాంస్కృతిక విజయాలన్నింటినీ నేరుగా సామ్రాజ్య రాజాస్థానానికే ఆపాదించకూడదని ఇది సూచిస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. దంతిదుర్గుడు — బాదామి చాళుక్యుల ఆధిపత్యాన్ని తొలగించడం; 2. మొదటి కృష్ణుడు — ఎల్లోరాలోని కైలాస దేవాలయం; 3. మొదటి అమోఘవర్షుడు — తక్కోలం యుద్ధంలో విజయం. ఏ జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

త్రైపాక్షిక పోరాటానికి సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఇందులో రాష్ట్రకూటులు, పాలులు, గుర్జర-ప్రతీహారులు పాల్గొన్నారు. 2. కనౌజ్‌కు రాజకీయ ప్రతిష్ఠ, వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యం ఉన్నాయి. 3. రాష్ట్రకూటులు తమ సామ్రాజ్య రాజధానిని శాశ్వతంగా కనౌజ్‌కు తరలించారు. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

రాష్ట్రకూటుల సాంస్కృతిక చరిత్రకు సంబంధించి ఏ ప్రకటన సరైనది?

  • A. కవిరాజమార్గం దేవాలయ నిర్మాణంపై రచించిన సంస్కృత శాస్త్రగ్రంథం.
  • B. గణితసారసంగ్రహం మహావీరాచార్యుడికి సంబంధించినది.
  • C. ఎల్లోరాలోని గుహలన్నీ మొదటి కృష్ణుడి పాలనలో తొలచబడ్డాయి.
  • D. పంపకవిని పాల రాజు ధర్మపాలుడు పోషించాడు.
మెయిన్స్: రాష్ట్రకూటులు సుదూర ప్రాంతాలకు విస్తరించిన సైనిక ఆకాంక్షలను, ప్రాంతీయ మూలాలున్న రాజకీయ, సాంస్కృతిక వ్యవస్థతో సమన్వయం చేశారు. చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • దక్కన్‌లోని వారి ప్రధాన పాలనా ప్రాంతాన్ని, రాజధాని మాన్యఖేటాన్ని పటంలో గుర్తించండి.
  • ఉత్తర భారతదేశంలో వారి జోక్యాలను, త్రిపాక్షిక పోరాటాన్ని వివరించండి.
  • మూడవ కృష్ణుని దక్షిణాది విస్తరణను, తక్కోలాన్ని ప్రస్తావించండి.
  • సామంతులు, వ్యవసాయ ఆదాయాలు, దానాలపై ఆధారపడటాన్ని విశ్లేషించండి.
  • కైలాస ఆలయం, కవిరాజమార్గం, పంపుని ప్రాంతీయ రాజాస్థానాన్ని సాంస్కృతిక ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.
  • సైనిక ప్రభావ విస్తృతికి, సుస్థిర ప్రత్యక్ష పరిపాలనకు మధ్య తేడాను గుర్తించండి.

అధ్యయన మూలాలు

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp