
సముద్రగుప్తుడు సుమారు క్రీ.శ. 335-380 అశ్వమేధ రకం. వేదికపై ఎడమవైపు ముఖం చేసి నిలబడి ఉన్న అశ్వం; ఎడమవైపున పొగ వెలువడుతున్న యజ్ఞవేదిక; అశ్వం తలపైన పతాకం, దాని వెనుక భాగంపైన పైకి తిరిగిన చంద్రవంక; లో సి
Credit: CNG Coins · CC BY-SA 3.0 · source
1. అర్థం, ఆధారాలు, చారిత్రక పరిణామం
యజ్ఞం అనేది దైవశక్తులకు సమర్పణలు చేసే ఒక క్రమబద్ధమైన క్రతువు; దీనిని సాధారణంగా బలి లేదా సమర్పణగా అనువదిస్తారు. యజ్ఞకర్త, అవసరమైన సందర్భాల్లో క్రతువును నిర్వహించే ఋత్విక్కులు, పవిత్ర అగ్ని, నిర్దేశిత ద్రవ్యాలు, మంత్రాలు, కర్మకాండ చర్యలు ఇందులోని ప్రధాన అంశాలు. సమర్పించే ద్రవ్యాలలో పాలు, నెయ్యి, ధాన్యాలు, పిండివంటలు, సోమం, కొన్ని ప్రత్యేక క్రతువులలో జంతువులు కూడా ఉండేవి. అందువల్ల యజ్ఞాన్ని కేవలం జంతువధతో సమానంగా భావించకూడదు. ఆరోగ్యం, పశుసంపద, సంతానం నుంచి విజయం, రాజాధికారం, స్వర్గప్రాప్తి వరకు వివిధ లక్ష్యాల కోసం యజ్ఞాలు నిర్వహించేవారు.
సాంప్రదాయికంగా సుమారు క్రీ.పూ. 1500–1000 మధ్యకాలానికి చెందినదిగా పరిగణించే ఋగ్వేద సమాజంలో, స్తోత్రాలు అగ్ని, ఇంద్రుడు, సోముడు, వరుణుడు వంటి దేవతలను కీర్తిస్తూ వారి సహాయాన్ని కోరేవి. హవిస్సులను స్వీకరించే అగ్నిగానూ, మానవులకు దేవతలకు మధ్య దూతగానూ అగ్ని కీలక స్థానాన్ని ఆక్రమించాడు. సోమం ఒక పవిత్ర యజ్ఞద్రవ్యం మాత్రమే కాకుండా ఒక దేవత కూడా. సోమం ఏ వృక్షజాతికి చెందినదనే ఖచ్చితమైన గుర్తింపుపై ఇప్పటికీ వివాదం ఉంది. అప్పటికే ప్రత్యేక నైపుణ్యం కలిగిన ఋత్విక్కులు ఉన్నప్పటికీ, అనేక తొలి క్రతువులు తరువాతి గ్రంథాలలో వర్ణించిన మహాక్రతువులంత విస్తృతమైనవి కావు.
స్థూలంగా సుమారు క్రీ.పూ. 1000–600 మధ్యకాలానికి చెందిన మలివేద కాలంలో, ముఖ్యంగా కురు-పాంచాల ప్రాంతంలో, యజ్ఞనిర్వహణలో విభిన్న విధానాలు అభివృద్ధి చెంది, అవి మరింత క్రమబద్ధమయ్యాయి. యజుర్వేదం యజ్ఞ మంత్రాలను అందించగా, సామవేదం ముఖ్యంగా సోమయాగాలలో ఉపయోగించే గానాలను క్రమబద్ధీకరించింది. శతపథ బ్రాహ్మణం వంటి బ్రాహ్మణ గ్రంథాలు కథనాలు, ప్రతీకాత్మక అనుసంధానాల ద్వారా కర్మకాండ చర్యలను వివరించాయి. ఈ గ్రంథాలు ప్రధానంగా విధినిర్దేశకమైనవి, దైవతత్త్వ సంబంధమైనవి: ఇవి కర్మకాండకు సంబంధించిన ఆదర్శాలను వెల్లడిస్తాయే తప్ప, ప్రతి సమాజం వాస్తవంగా ఆచరించిన విధానాలన్నింటికీ సంబంధించిన సంపూర్ణ రికార్డులు కావు.
- ముఖ్యమైన ఆధార గ్రంథాల వర్గాలు: వేద సంహితలు, బ్రాహ్మణాలు, ఆరణ్యకాలు, ఉపనిషత్తులు, తదనంతర కర్మకాండ సూత్రాలు.
- ఋగ్వేదం 10.90లోని పురుష సూక్తం విశ్వయజ్ఞాన్ని వర్ణిస్తుంది; దానిలోని కథనాన్ని అనుసరించి నరబలిని క్రమం తప్పకుండా ఆచరించేవారని చెప్పడానికి ఇది ఆధారం కాదు.
2. కర్మకాండ నిర్వహణ, ఋత్విక్కులు, పవిత్ర అగ్నులు
ఎవరి తరఫున యజ్ఞం నిర్వహించబడుతుందో, దానికి అవసరమైన వనరులను ఎవరు సమకూరుస్తారో ఆ పోషకుడే యజమానుడు. అతడు తప్పనిసరిగా రాజే కానవసరం లేదు: గృహస్థులు కూడా క్రతువులను నిర్వహింపజేసేవారు. అతని భార్య అయిన పత్ని అనేక క్రతువులలో నిర్దేశిత భాగాలలో పాల్గొనేది. కర్మకాండలో ఈ భాగస్వామ్యం ముఖ్యమైనదే అయినప్పటికీ, ప్రతి మతపరమైన పదవిని పొందడంలోనూ, సామాజిక హక్కులను అనుభవించడంలోనూ సమానత్వం ఉన్నట్లు దీనిని పొరబడకూడదు.
విస్తృతమైన యజ్ఞంలో నాలుగు ప్రధాన ఋత్విక్ పదవులు ఉండేవి; ప్రతి పదవికీ ప్రత్యేక బాధ్యత ఉండేది. హోత ఋగ్వేద మంత్రాలను పఠించేవాడు. అధ్వర్యుడు యజుర్వేద మంత్రాలను ఉపయోగిస్తూ కొలతలు తీసుకోవడం, సన్నాహాలు చేయడం, ఆచరణాత్మక కర్మలను నిర్వహించడం వంటి పనులు చేపట్టేవాడు. ఉద్గాత సామవేద గానాలను ఆలపించేవాడు. బ్రహ్మ యజ్ఞనిర్వహణను పర్యవేక్షించి, పొరపాట్లు జరగకుండా చూసేవాడు. నాలుగు వేదాల వర్గీకరణలో బ్రహ్మ పదవి అథర్వవేదంతో అనుసంధానించబడింది; అయితే ఈ పర్యవేక్షణకు సమగ్రమైన కర్మకాండ పరిజ్ఞానం అవసరమయ్యేది. పెద్ద క్రతువులలో సహాయకులు కూడా నియమించబడేవారు.
శ్రౌత కర్మలు ప్రామాణిక వైదిక క్రతు సంప్రదాయాన్ని అనుసరించేవి. అవి పూర్తిగా వ్యవస్థీకృతమైన రూపంలో మూడు పవిత్ర అగ్నులను ఉపయోగించేవి: గార్హపత్యం, ఆహవనీయం, దక్షిణాగ్ని. గార్హపత్యం గృహస్థుని అగ్ని లేదా మూలాధార అగ్ని; ఆహవనీయంలో దేవతలకు ఆహుతులు సమర్పించేవారు; దక్షిణాగ్ని దక్షిణ దిశలో ఉండి, ప్రత్యేక కర్మలకు ఉపయోగపడేది. గృహ్య కర్మలు గృహస్థ జీవితానికి సంబంధించినవి; సాధారణంగా గృహాగ్నిని ఉపయోగించేవి. ఈ భేదం కర్మకాండ పరిమాణానికి, గ్రంథాల్లో నిర్దేశించిన విధులకు సంబంధించినదే తప్ప, మతపరమైన, మతేతర కార్యకలాపాల మధ్య సరళమైన విభజన కాదు.
- శ్రౌత సూత్రాలు విస్తృతమైన వైదిక యజ్ఞవిధానాలను క్రోడీకరించాయి.
- గృహ్య సూత్రాలు వివాహంతోపాటు జీవితంలోని వివిధ దశలకు సంబంధించిన ఇతర సంస్కారాలు సహా గృహసంబంధ క్రతువులను నిర్దేశించాయి.
- కర్మకాండ సాహిత్యంతో సంబంధమున్న శుల్బ సూత్రాలలో యజ్ఞవేదికల నిర్మాణానికి సంబంధించిన జ్యామితీయ నియమాలు ఉన్నాయి.
3. ప్రధాన యజ్ఞాలు, వాటి ఉద్దేశాలు
అగ్నిహోత్రం నిత్య అగ్ని ఆహుతి కర్మ. నిర్దేశిత అగ్నులను నిర్వహించే అర్హతగల యజమానుడు ఉదయం, సాయంత్రం సాధారణంగా పాలతో ఆహుతులు సమర్పించేవాడు. రాజసంబంధ క్రతువులతో పోలిస్తే పరిమాణంలో చిన్నదైనప్పటికీ, ఇది శ్రౌత కర్మకాండ వ్యవస్థకు చెందుతుంది. దర్శపూర్ణమాసంలో అమావాస్య, పౌర్ణమి యజ్ఞాలు ఉండేవి. చాతుర్మాస్యం ఋతువులకు సంబంధించిన కర్మలను సూచించేది. ఈ ఆచారాలు కర్మానుష్ఠానాన్ని దైనందిన, చాంద్రమాన, ఋతుచక్రాలతో అనుసంధానించాయి.
సోమయాగాలు సోమరసాన్ని పిండటం, ఆహుతిగా సమర్పించడం, కర్మవిధి ప్రకారం సేవించడం చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉండేవి. అగ్నిష్టోమం సోమయాగానికి ఒక ప్రాథమిక రూపం; సంబంధిత క్రతువులకు ఇది నమూనాగా ఉండేది. సోమయాగాలకు అనేకమంది ఋత్విక్కులు, విస్తృతమైన మంత్రగానాలు, గణనీయమైన ముందస్తు సన్నాహాలు అవసరమయ్యేవి. కొన్ని వైదిక కర్మల్లో పశుబలులు కూడా భాగంగా ఉండేవి. అవి స్వతంత్రంగా గానీ, పెద్ద యజ్ఞక్రతువుల క్రమంలో భాగంగా గానీ జరిగేవి; వాటిని చారిత్రక చిత్రణ నుంచి మినహాయించకూడదు, అలాగని అన్ని యజ్ఞాల్లోనూ అవి తప్పనిసరిగా ఉండేవని భావించకూడదు.
రాజసంబంధ క్రతువులు కర్మకాండ శక్తిని రాజకీయ అధికార దావాలతో అనుసంధానించాయి. రాజసూయం సంక్లిష్టమైన రాజదీక్షా క్రతువు. ఇందులో అభిషేకంతోపాటు పాలకుని హోదాను స్థాపించే ఇతర కర్మలు ఉండేవి. అశ్వమేధంలో సాయుధ రక్షణలో ఒక గుర్రాన్ని సుమారు ఒక సంవత్సరం పాటు స్వేచ్ఛగా సంచరించేందుకు విడిచిపెట్టి, అనంతరం దానిని బలి ఇచ్చేవారు. గుర్రం సంచారం యజ్ఞాన్ని నిర్వహింపజేసే పాలకుని సార్వభౌమాధికారాన్ని ప్రకటించేది; దానిని వ్యతిరేకించడం ఘర్షణకు దారితీయవచ్చు. అర్హతగల బ్రాహ్మణ లేదా రాజ యజమానులు నిర్వహించే వాజపేయం ఉన్నత ప్రతిష్ఠతో ముడిపడి ఉండేది; అందులో కర్మకాండలో భాగంగా రథపందెం ఉండేది. ఈ క్రతువులకు భిన్నమైన విధానాలు ఉండేవి; వీటిని ఒకదానికొకటి ప్రత్యామ్నాయంగా నిర్వహించగల పట్టాభిషేకాలుగా పరిగణించకూడదు.
- అగ్నిచయనంలో ఇటుకలతో ఒక ప్రత్యేక అగ్నివేదికను నిర్మించేవారు; పక్షి ఆకారపు వేదిక దీనిలో ఒక ప్రముఖ రూపం.
- పురుషమేధం కర్మకాండ గ్రంథాల్లో కనిపిస్తుంది. అయితే, అందులో వాస్తవంగా మానవులను వధించారా, వధించి ఉంటే ఏ విధంగా అనేది వివాదాస్పదం. గ్రంథాల్లో వర్ణన ఉన్నంత మాత్రాన చరిత్రలో దీనిని విస్తృతంగా ఆచరించారని రుజువు కాదు.
4. సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ ప్రాధాన్యం
పెద్ద యజ్ఞాలకు ధాన్యం, పశువులు, భూమి నుంచి లభించే మిగులు ఉత్పత్తి, శ్రమ, ఖరీదైన కానుకలు అవసరమయ్యేవి. మలి వేద కాలంలో వ్యవసాయం మరింత స్థిరపడటం, సమాజాల్లో అంతస్తుల విభజన పెరగడంతోపాటు ఈ యజ్ఞాలు కూడా విస్తరించాయి. దక్షిణ ద్వారా సంపద ఋత్విక్కులకు బదిలీ అయ్యేది; కర్మకాండ నిపుణుల హోదా బలపడేది. యజ్ఞం ఒక యజమాని చుట్టూ పాలకులను, ఋత్విక్కులను, ఆశ్రితులను సమీకరించగలిగేది; తద్వారా వనరులను సమకూర్చగల అతని సామర్థ్యాన్ని బహిరంగంగా ప్రదర్శించేది. అయినప్పటికీ, ఆర్థిక వ్యవస్థలో ఎంత భాగాన్ని కర్మకాండకు కేటాయించేవారో తెలిపే విశ్వసనీయమైన పరిమాణాత్మక కొలమానాన్ని ఈ గ్రంథాలు అందించవు.
తెగల నాయకత్వం క్రమంగా నిర్దిష్ట భూభాగాలపై ఆధారపడిన పాలనా రూపాలుగా అభివృద్ధి చెందుతున్న కాలంలో, రాజులు నిర్వహించిన యజ్ఞాలు వారి అధికారానికి చట్టబద్ధతను కల్పించడంలో తోడ్పడ్డాయి. పురోహితులు పవిత్రమైన ధార్మిక ఆమోదాన్ని అందించగా, పాలకులు రక్షణ, పోషణ అందించారు. ఈ సంబంధం పరస్పరం బలపరుచుకునేదిగా ఉన్నప్పటికీ, ప్రాధాన్యం కోసం పోటీ కూడా ఉండేది. క్రతువులపై అధికారం బ్రాహ్మణుల ప్రతిష్ఠను పెంచగా, రాజసంబంధమైన యజ్ఞక్రతువులు వాటిని పోషించిన క్షత్రియ రాజు స్థాయిని పెంచాయి. విధినియమాలు లింగం, సామాజిక హోదా ఆధారిత పరిమితులను కూడా ప్రతిబింబించాయి.
యజ్ఞాలకు సంబంధించిన ప్రస్తావనలను విమర్శనాత్మకంగా అర్థం చేసుకోవాలి. అసాధారణమైన దాతృత్వం చూపిన పోషకుడిని ప్రశంసించే సూక్తం అతను ఇచ్చిన దానాలను అతిశయోక్తిగా వర్ణించవచ్చు; క్రతువుల నిర్వహణకు సంబంధించిన గ్రంథం ఒక నిర్దిష్ట సంఘటనను నమోదు చేయడానికి బదులుగా, ఏమి జరగాలో వివరిస్తుంది. పురావస్తు తవ్వకాల్లో బయటపడిన అగ్నికుండాలను లేదా అగ్నివేదికలుగా పేర్కొన్న నిర్మాణాలను ఒక నిర్దిష్ట వైదిక యజ్ఞానికి ఆధారాలుగా నేరుగా గుర్తించలేము. విశ్వసనీయమైన చారిత్రక పునర్నిర్మాణానికి గ్రంథ సందర్భం, కాలక్రమం, భౌతిక ఆధారాలను జాగ్రత్తగా పరిశీలించడం అవసరం.
5. పునర్వ్యాఖ్యానం, విమర్శ మరియు చారిత్రక కొనసాగింపు
మలి వైదిక చింతన యజ్ఞాన్ని పూర్తిగా విడిచిపెట్టలేదు. ఆరణ్యకాలు, ఉపనిషత్తులు తరచుగా ధ్యానం, జ్ఞానం, శరీరం–విశ్వం మధ్య సాదృశ్యాల ద్వారా క్రతువులకు పునర్వ్యాఖ్యానం చేశాయి. కొన్ని బోధనల్లో క్రతువును బాహ్యంగా నిర్వహించడం కంటే, దాని అంతరార్థాన్ని అర్థం చేసుకోవడం మరింత ముఖ్యమైంది. పరమ లక్ష్యాన్ని సాధించే మార్గంగా యజ్ఞకర్మలు సరిపోతాయా అని ముండక ఉపనిషత్తు ప్రశ్నిస్తుంది. అయినప్పటికీ, కర్మకాండ స్థానాన్ని తాత్త్విక అన్వేషణ క్రమబద్ధంగా భర్తీ చేసిందని చెప్పలేము; అవి రెండూ సహజీవనం చేశాయి.
సుమారు క్రీ.పూ. ఆరవ శతాబ్దం నుంచి బౌద్ధ, జైన సంప్రదాయాలు బ్రాహ్మణీయ యజ్ఞ భావజాలంలోని ముఖ్యమైన అంశాలను సవాలు చేశాయి. ఖరీదైన క్రతువులకు మోక్షాన్ని ప్రసాదించే శక్తి ఉందనే భావనను, వంశపారంపర్య మతపరమైన ప్రత్యేకాధికారాలను అవి ప్రశ్నించాయి; జంతువులను చంపడాన్ని విమర్శించడానికి అహింస ఒక బలమైన ప్రాతిపదికను అందించింది. జైనమతం అహింస పట్ల ప్రత్యేకించి అత్యంత కఠినమైన నిబద్ధతను పెంపొందించింది. ఈ విమర్శలను కేవలం ఆర్థిక వ్యతిరేకతకు మాత్రమే పరిమితం చేయకూడదు: అవి నైతికత, కర్మ, పునర్జన్మ, మోక్షానికి సంబంధించినవి కూడా.
యజ్ఞ సంప్రదాయాలు వైదిక కాలం తరువాత కూడా కొనసాగాయి. తరువాతి పాలకులు తమ సార్వభౌమాధికారాన్ని ప్రకటించడానికి ప్రతిష్ఠాత్మకమైన యజ్ఞక్రతువులను పునరుద్ధరించారు. కొన్ని శ్రౌత పరంపరలు సంక్లిష్టమైన క్రతువుల నిర్వహణను ఆధునిక కాలం వరకు పరిరక్షించాయి. పరీక్షల దృష్ట్యా, ఒక క్రతువుకు వైదిక గ్రంథాల్లో ఉన్న మూలాలకు, తరువాతి కాలానికి చెందిన ఒక పాలకుడు ఆ క్రతువును నిర్వహించినట్లు లభించే చారిత్రక ఆధారాలకు మధ్య తేడాను గుర్తించాలి. అదేవిధంగా, వైదిక యజ్ఞానికి, దేవాలయ కేంద్రిత పూజకు మధ్య తేడాను గుర్తించాలి: రెండింటిలోనూ సమర్పణలు ఉన్నప్పటికీ, వాటి సంస్థాగత నేపథ్యాలు, విధానాలు, చారిత్రక వికాసం భిన్నంగా ఉంటాయి.
కాలరేఖ
Approximately 1500–1000 BCE
తొలి వైదిక సూక్తాలు అగ్నికి ఆహుతులు సమర్పించడం, సోమ క్రతువులు, పురోహితుల విధుల్లో ప్రత్యేకీకరణ ఉన్నట్లు తెలియజేస్తాయి.
Approximately 1000–600 BCE
మలి వైదిక సాహిత్యం యజ్ఞ విధానాలు, ప్రతీకాత్మకత, ప్రధాన రాజసంబంధమైన యజ్ఞక్రతువులను విపులంగా వివరిస్తుంది.
First millennium BCE
క్రతువులకు సంబంధించిన సూత్రగ్రంథాలు విధానాలను వ్యవస్థీకరిస్తాయి; ఉపనిషత్ సంప్రదాయాలు యజ్ఞానికి విభిన్న పునర్వ్యాఖ్యానాలను అభివృద్ధి చేస్తాయి.
Around the sixth century BCE onward
బౌద్ధ, జైన సంప్రదాయాలు యజ్ఞాల ఫలితాల గురించిన వాదనలపై, జంతువులను చంపడంపై ప్రభావవంతమైన విమర్శలను ముందుకు తెస్తాయి.
విస్తృతమైన యజ్ఞ నిర్వహణలో సాధారణ క్రమం
- 1. యజమాని యజ్ఞాన్ని ఎంచుకొని అవసరమైన వనరులను సమకూర్చుకుంటాడు
- 2. అర్హులైన ఋత్వికులను నియమిస్తారు
- 3. యజ్ఞాగ్నులను, యజ్ఞస్థలాన్ని, సామగ్రిని సిద్ధం చేస్తారు
- 4. నిర్దేశిత దీక్షను, ప్రాథమిక నియమాచరణలను నిర్వహిస్తారు
- 5. యజ్ఞక్రమాన్ని అనుసరించి ఆహుతులు, మంత్రపఠనం, సామగానం నిర్వహిస్తారు
- 6. ముగింపు కర్మలు, ఋత్వికులకు దక్షిణల సమర్పణతో యజ్ఞం పూర్తవుతుంది
| యజ్ఞం | ప్రధాన సంబంధం | గుర్తించదగిన లక్షణం |
|---|---|---|
| అగ్నిహోత్రం | నిత్య కర్మానుష్ఠానం | ఉదయం, సాయంత్రం అగ్నికి సాధారణంగా పాలతో ఆహుతులు సమర్పించడం |
| అగ్నిష్టోమం | సోమయాగం | అనేక సోమయాగాలకు ప్రాథమిక నమూనా |
| రాజసూయం | రాజ్యాభిషేకం | రాజరిక హోదాను స్థాపించే అభిషేకం, అనుబంధ కర్మలు |
| అశ్వమేధం | రాజకీయ సార్వభౌమాధికార ప్రకటన | రక్షణ కల్పించిన అశ్వాన్ని విడిచిపెట్టి, అనంతరం దానిని బలి ఇవ్వడం |
| వాజపేయం | యాజ్ఞిక ఆధిక్యం, ప్రతిష్ఠ | రథపందెం ఇందులో భాగం; ఇది కేవలం రాజులకు మాత్రమే పరిమితమైన యజ్ఞం కాదు |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
సముద్రగుప్తుని అశ్వమేధ నాణేలు
క్రీ.శ. నాలుగవ శతాబ్దానికి చెందిన సముద్రగుప్తుని బంగారు నాణేలపై యూపస్తంభం పక్కన యజ్ఞాశ్వం చిత్రించబడి ఉంది; వాటిపై అశ్వమేధానికి సంబంధించిన శాసన వాక్యం కూడా ఉంది. సామ్రాజ్య ప్రతిష్ఠను చాటడానికి వైదిక క్రతువును అనంతర కాలంలో ఉపయోగించిన తీరును ఇవి తెలియజేస్తాయి. ఈ నాణేలు గుప్తుల రాజరిక భావజాలానికి ఆధారాలే తప్ప, తొలి వైదిక కాలంలోని రాజకీయ పరిస్థితులకు ప్రత్యక్ష ఆధారాలు కావు.
పంజాల్ అగ్నిచయనం, కేరళ, 1975
1975లో కేరళలోని పంజాల్లో నంబూద్రి కర్మకాండ నిపుణులు నిర్వహించిన అగ్నిచయనం ప్రామాణికంగా నమోదు చేయబడింది. ఫ్రిట్స్ స్టాల్తో సంబంధం ఉన్న శాస్త్రీయ అధ్యయనంలో యజ్ఞవేదిక నిర్మాణం, మంత్రోచ్చారణలు, ఋత్విక్కుల సమన్వయ కార్యకలాపాలను నమోదు చేశారు. ఈ నిర్వహణ ప్రత్యేక కర్మకాండ జ్ఞానం పరిరక్షించబడిందని తెలియజేస్తుంది; అయితే, ఆచరణలోని ప్రతి అంశమూ ప్రాచీన కాలం నుంచి మార్పులేకుండా కొనసాగిందని దీని అర్థం కాదు.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
కింది జతల్లో సరిగ్గా జతపరచబడినది ఏది?
- A. హోతృ — సామవేద మంత్రాలను గానం చేయడం
- B. అధ్వర్యు — యజ్ఞానికి సంబంధించిన ఆచరణాత్మక క్రియలు, యజుర్వేద మంత్రాలు
- C. ఉద్గాతృ — దోషాలను గుర్తించడానికి మొత్తం క్రతువును పర్యవేక్షించడం
- D. బ్రహ్మ — కేవలం ఋగ్వేద సూక్తాలను పఠించడం
ప్రశ్న 2
కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ప్రతి వైదిక యజ్ఞంలోనూ తప్పనిసరిగా పశువధ జరిగేది. 2. అగ్నిహోత్రం శ్రౌత కర్మకాండ వ్యవస్థకు చెందినది. 3. వాజపేయంలో క్రతువులో భాగంగా రథపందెం ఉండేది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 3
వైదిక కర్మకాండ సాహిత్యానికి సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. బ్రాహ్మణ గ్రంథాలు యజ్ఞాల ప్రతీకాత్మక అర్థాలను వివరిస్తాయి. 2. గృహ్యసూత్రాలు ప్రధానంగా గృహసంబంధ కర్మలను నిర్దేశిస్తాయి. 3. శుల్బసూత్రాల్లో యజ్ఞవేదికల జ్యామితికి సంబంధించిన నియమాలు ఉన్నాయి. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: మలి వైదిక కాలంలో యజ్ఞం ఒక మతాచారంగానూ, సామాజిక, రాజకీయ అధికార వ్యవస్థగానూ ఉండేది. చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- యజ్ఞాన్ని నిర్వచించి, ఋత్విక్కుల ప్రత్యేక విధులను, కర్మకాండ గ్రంథాలను వివరించండి.
- వ్యయభరితమైన క్రతువులను వ్యవసాయ మిగులు, పోషకుల ఆదరణ, దక్షిణలతో అనుసంధానించండి.
- రాజసూయం, అశ్వమేధం, వాజపేయం క్రతువుల రాజకీయ ప్రాధాన్యాన్ని వివరించండి.
- బ్రాహ్మణ–క్షత్రియ పరస్పర ఆధారితత్వాన్ని, కర్మకాండల్లో పాల్గొనే అర్హతలోని అసమానతలను చర్చించండి.
- తాత్త్విక పునర్వ్యాఖ్యానాన్ని, బౌద్ధ–జైన విమర్శలను ప్రస్తావించండి.
- విధినిర్దేశక గ్రంథాలను సర్వత్రా అమలైన ఆచరణలకు వివరణలుగా పరిగణించడంలోని పరిమితులను పేర్కొంటూ ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- R. S. Sharma, India's Ancient Past, chapters on early and later Vedic society.
- Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India, chapter on the Vedic period.
- NCERT, Themes in Indian History, Part I: Thinkers, Beliefs and Buildings.
- Shatapatha Brahmana, translated by Julius Eggeling, for primary ritual descriptions read with historical caution.
- Frits Staal, Agni: The Vedic Ritual of the Fire Altar.
