New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ప్రాచీన భారతదేశం · వేద యుగం

సమితి

సమితి అనేది వేద సాహిత్యంలో ప్రస్తావించిన ఒక సమావేశ సంస్థ. ఇది జనం లేదా తెగ సమాజపు ఉమ్మడి వ్యవహారాలతో సంబంధం కలిగి ఉండేది. మరింత పరిమిత సభ్యులతో కూడిన సభ నుంచి దీనిని సాధారణంగా వేరుగా గుర్తిస్తారు. తొలి వేద కాలపు రాజరికంలో సంప్రదింపులకు ఉన్న స్థానాన్ని ఇది సూచిస్తుంది. దీని కచ్చితమైన సభ్యత్వం, అధికారాలపై స్పష్టత లేదు. అందువల్ల దీనిని ఆధునిక పార్లమెంటుతోనూ, సార్వత్రిక ఓటు హక్కు ఆధారంగా ఏర్పడిన ఓటర్ల సముదాయంతోనూ లేదా పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందిన గణతంత్ర సంస్థతోనూ సమానంగా పరిగణించరాదు.

1. అర్థం, ఆధారాలు, చారిత్రక నేపథ్యం

సమితి అంటే విస్తృతార్థంలో కలుసుకోవడం లేదా సమావేశం. వేద సమాజంలో సామూహిక జీవనానికి వ్యక్తీకరణనిచ్చిన సంస్థల్లో ఇది ఒకటి. సమాజానికి, సాధారణంగా రాజు లేదా నాయకుడు అని అనువదించే ‘రాజన్’కు మధ్య ఉన్న సంబంధంలో దీని చారిత్రక ప్రాధాన్యం నిక్షిప్తమై ఉంది. మౌర్యుల కాలంలో కనిపించే, అధికార యంత్రాంగంతో వ్యవస్థీకృతమైన విస్తారమైన ప్రాదేశిక రాజ్యానికి పాలకుడు తొలిదశలో అధిపతిగా ఉండేవాడు కాదు. బంధుత్వం, పశుపోషణ వనరులు, యుద్ధాలు, యజ్ఞాలు, ఆచారబద్ధమైన నిరీక్షణలు ప్రధానంగా రూపుదిద్దిన సామాజిక వ్యవస్థలో అతడు పనిచేసేవాడు.

తొలి లేదా ఋగ్వేద కాలాన్ని సాంప్రదాయకంగా సుమారు క్రీ.పూ. 1500–1000 గానూ, మలి వేద కాలాన్ని సుమారు క్రీ.పూ. 1000–600 గానూ నిర్ధారిస్తారు. ఇవి పండితులు చేసిన సుమారు కాలవిభజనలు మాత్రమే; వేద గ్రంథాలు స్వయంగా పేర్కొన్న తేదీలు కావు. తొలి కాలపు భౌగోళిక నేపథ్యం ఉపఖండంలోని వాయవ్య ప్రాంతం చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉండగా, తరువాతి పరిణామాలు క్రమంగా పశ్చిమ గంగా మైదానానికి విస్తరించాయి. ఈ భౌగోళిక, ఆర్థిక మార్పులతోపాటు రాజకీయ సంస్థలు కూడా మారాయి.

ఋగ్వేదం, అథర్వవేదం సమావేశ సంస్థల గురించి ముఖ్యమైన ప్రస్తావనలను అందిస్తాయి. అయితే, ఈ రెండింటిలో ఏదీ రాజ్యాంగ కరదీపిక కాదు. వాటిలోని సూక్తాలు, కర్మకాండ మంత్రాలు రాజకీయ ఆదర్శాలను పరోక్షంగా తెలియజేస్తాయి. అందువల్ల చరిత్రకారులు సందర్భం, తులన, భాషాపరమైన అర్థవివరణ ఆధారంగా సమితి స్వరూపాన్ని పునర్నిర్మిస్తారు. ఈ పదం ఎక్కడ కనిపించినా దానికి ఒకే విధమైన సంస్థాగత అర్థాన్ని యాంత్రికంగా ఆపాదించకూడదు.

  • ఆధారాల వర్గం: ప్రధానంగా సాహిత్య, కర్మకాండ సంబంధిత ఆధారాలు.
  • ప్రధాన చారిత్రక అంశం: తెగ నాయకుడి అధికారానికి, సామూహిక సంప్రదింపులకు మధ్య సంబంధం.

2. నిర్మాణం మరియు భాగస్వామ్యం

ప్రామాణిక పాఠ్యపుస్తకాల్లో పేర్కొనే వ్యత్యాసం ప్రకారం, సమితి అనేది తెగ లేదా ప్రజలకు చెందిన సాపేక్షంగా విస్తృతమైన సమావేశ సంస్థ; సభ అనేది పరిమిత సంఖ్యలో, మరింత ఎంపిక చేసిన సభ్యులతో కూడిన చిన్న సంస్థ. పరీక్షల దృష్ట్యా అవగాహనకు ఇది ఉపయోగకరమైన ప్రాథమిక అంశమే అయినప్పటికీ, ఇది చారిత్రక పునర్నిర్మాణం మాత్రమే; అధికారికంగా పేర్కొన్న వేద రాజ్యాంగం కాదు. వేద గ్రంథాలు సభ్యత్వ జాబితాను గానీ, వయో అర్హతను గానీ, ప్రతినిధుల నిర్దిష్ట సంఖ్యను గానీ, ప్రతినిధులను ఎంపిక చేసే విధానాన్ని గానీ అందించవు.

అందువల్ల సమితిని తరచుగా ప్రజాసభగా పేర్కొంటారు. ఇక్కడ ‘ప్రజా’ అనే పదానికి విస్తృత సమాజంతో అనుబంధం కలిగినది అని అర్థమే తప్ప, ఆధునిక రాజకీయ సమానత్వంపై ఆధారపడిన సంస్థ అని కాదు. వేద సమాజంలో లింగం, సంపద, కర్మకాండపరమైన స్థానం, సామాజిక హోదా పరంగా వ్యత్యాసాలు ఉండేవి. ప్రతి వయోజన నివాసికీ సమావేశానికి హాజరయ్యేందుకు, మాట్లాడేందుకు లేదా నిర్ణయాలు తీసుకునేందుకు సమాన హక్కులు ఉండేవని భావించలేం. సమితిలో పురుషులు, మహిళలు అందరూ తప్పనిసరిగా సభ్యులుగా ఉండేవారనే వాదనలు మనకు లభ్యమవుతున్న ఆధారాలకు మించినవి.

సమితి కార్యకలాపాలు బహుశా మౌఖిక చర్చలు, ఒప్పించడం, ప్రముఖ సభ్యుల ప్రామాణ్యంపై ఎక్కువగా ఆధారపడి ఉండేవి. వేద సూక్తాల్లోని ఐక్యతా భావనలు ఏకాభిప్రాయానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యాన్ని సూచిస్తాయి; అయితే అవి ఏకగ్రీవ నిర్ణయానికి లేదా మెజారిటీ ఓటింగ్‌కు సంబంధించి అధికారిక నియమం ఉండేదని నిరూపించవు. అదేవిధంగా, నిర్ణీత కాలవ్యవధుల్లో ఎన్నికలు, ప్రాదేశిక నియోజకవర్గాలు, రాజకీయ పార్టీలు లేదా శాశ్వత పార్లమెంటరీ సచివాలయం ఉండేవని చెప్పడానికి కూడా నమ్మదగిన ఆధారాలు లేవు.

  • విస్తృత సమాజంతో అనుబంధం ఉన్నంత మాత్రాన వయోజనులందరూ పాల్గొనేవారని నిర్ధారణ కాదు.
  • స్పష్టత లేని సభ్యత్వ నియమాలను నిర్ధారిత చారిత్రక వాస్తవాలుగా పరిగణించవద్దు.

3. విధులు మరియు రాజన్‌తో సంబంధం

సమితిని సాధారణంగా సమాజాన్ని ప్రభావితం చేసే అంశాలపై చర్చతో అనుసంధానిస్తారు. రాజన్‌కు ప్రజల ఆమోదం, సహకారం పొందవలసిన అవసరం నుంచి దాని రాజకీయ ప్రాధాన్యం ఏర్పడింది. వ్యక్తిగత సంబంధాలు, యుద్ధ నాయకత్వం, వనరుల పంపిణీ, కర్మకాండల ద్వారా లభించే చట్టబద్ధతపై అధికారం ఆధారపడిన సమాజంలో, ఒక సభ గుర్తింపు నాయకుని స్థానాన్ని బలోపేతం చేయగలిగేది. అందువల్ల, ఈ సంస్థ తొలి వేదకాలపు రాజరికంలో సంప్రదింపులకు ఉన్న స్థానాన్ని సూచిస్తుంది.

కొంతమంది చరిత్రకారులు, కొన్ని పాఠ్యపుస్తకాలు పాలకుణ్ని ఎంపిక చేయడం, అతని అధికారాన్ని ధ్రువీకరించడం లేదా తిరిగి అధికారంలో నిలపడం వంటి విషయాల్లో సమితికి పాత్ర ఉన్నట్లు పేర్కొంటాయి. తొలి రాజకీయ వ్యవస్థను అర్థం చేసుకోవడానికి ఇటువంటి వ్యాఖ్యానాలు ఉపయోగకరమైనప్పటికీ, వాటి పరిమితులను గుర్తించాలి. అన్ని సమాజాల్లోనూ, అన్ని కాలాల్లోనూ ఒకే విధమైన ఎన్నిక ఆధారిత రాజరిక వ్యవస్థ ఉండేదని వేద ఆధారాలు నిర్ధారించవు. నాయక వంశంలోనే పాలకుని ఎంపిక, ప్రజల గుర్తింపు, వంశపారంపర్య వారసత్వం ఒకేసారి కొనసాగి ఉండవచ్చు. ఒక సభ ఆమోదం తప్పనిసరిగా ఎలాంటి పరిమితులూ లేకుండా పోటీపడే అభ్యర్థుల మధ్య జరిగే ఎన్నికకు సమానం కాదు.

సంఘర్షణలు లేదా సామూహిక ప్రయోజనాలకు సంబంధించిన అంశాలతో సహా సమష్టి కార్యాచరణ గురించి కూడా సమితి చర్చించి ఉండవచ్చు. అయితే, రాజకీయ, సైనిక, కర్మకాండ సంబంధిత, సామాజిక విధుల మధ్య ఖచ్చితమైన విభజనలను పునర్నిర్మించడం కష్టం. సమితికి ప్రత్యేక శాసనాధికారం ఉండేదని, అది క్రమబద్ధమైన బడ్జెట్‌ను నియంత్రించేదని లేదా నిర్దిష్ట న్యాయ ప్రక్రియ ద్వారా రాజులను పదవీచ్యుతులను చేయగలిగేదని చెప్పే వాదనలకు ఆధారాలు లేవు. తొలి కాలపు సభలు ఆధునిక అధికార విభజన పద్ధతిలో కాకుండా, ఆచారాలు, బంధుత్వం, మతాచరణలు పరస్పరం మిళితమైన పరిధుల్లో పనిచేశాయి.

  • ఈ విధంగా పేర్కొనండి: సంప్రదింపులు, సమాజ ఆమోదం ద్వారా సమితి రాజరికాన్ని ప్రభావితం చేయగలిగేది.
  • ఈ విధంగా పేర్కొనవద్దు: సమితి క్రోడీకరించిన రాజ్యాంగ అధికారాలు కలిగిన సార్వభౌమ శాసనసంస్థ.

4. సమితి, సభ మరియు ఇతర సామూహిక సంస్థలు

సమితిని సభ, విదథలతో కలిపి అధ్యయనం చేయాలి; అయితే, ఈ మూడింటినీ ఒకదాని స్థానంలో మరొకటి ఉపయోగించగల సమానార్థక సంస్థలుగా పరిగణించకూడదు. సభ అనే పదం ఒక సమావేశాన్ని, కొన్ని సందర్భాల్లో సమావేశ స్థలాన్ని కూడా సూచించవచ్చు; దీనిని సాధారణంగా మరింత ఎంపిక చేసిన సభ్యుల భాగస్వామ్యంతోనూ, చర్చాపూర్వక, సామాజిక లేదా న్యాయ సంబంధిత కార్యకలాపాలతోనూ అనుసంధానిస్తారు. ముఖ్యంగా ఋగ్వేదంలో ప్రముఖంగా కనిపించే విదథను, కర్మకాండలు, పంపిణీ, యుద్ధ సంబంధిత అంశాలు పరస్పరం మిళితమైన సమావేశంగా వ్యాఖ్యానిస్తారు. వీటి విధులు తప్పనిసరిగా పరస్పరం వేరుగా ఉండేవని చెప్పలేం.

అథర్వవేదం సభ, సమితులను ప్రజాపతి కుమార్తెలుగా వర్ణించడం, ఈ రెండు సంస్థలనూ ఒక పవిత్రమైన సామాజిక వ్యవస్థతో అనుసంధానిస్తుంది. అవి శాసనవ్యవస్థలోని రెండు సభలని ఇది నిర్ధారించదు. అదేవిధంగా, ఋగ్వేదం 10.191 సభా కార్యకలాపాల సందర్భంలో ఉమ్మడి లక్ష్యం, చర్చ, సామరస్యాలను ఆకాంక్షిస్తుంది. ఇటువంటి వచనాలు సమష్టి అంగీకారానికి ఇచ్చిన విలువను చూపుతాయి; అయితే, అవి ఎన్నికల చట్టాన్నిగానీ, తప్పనిసరిగా అనుసరించవలసిన పార్లమెంటరీ ప్రక్రియనుగానీ వివరించవు.

వేదకాలపు సభలకు, తరువాతి బౌద్ధ, జైన ఆధారాల ద్వారా తెలిసిన గణసంఘాలకు మధ్య మరో భేదాన్ని గుర్తించడం అవసరం. వజ్జి సమాఖ్య, శాక్య సముదాయం వంటి రాజ్యవ్యవస్థలు భిన్నమైన చారిత్రక నేపథ్యానికి చెందినవి. వాటి సామూహిక పాలనా ఏర్పాట్లు అంతకుముందటి సమితికి కూడా వర్తించేవని భావించరాదు. సభల ఆధారంగా చర్చలు జరగడంలో ఉన్న సారూప్యతలు మాత్రమే, ఒక సంస్థ మార్పులేకుండా కొనసాగిందనడానికి లేదా ప్రత్యక్ష సంస్థాగత కొనసాగింపు ఉందనడానికి తగిన ఆధారాలు కావు.

  • సభ–సమితి అనేవి రాజ్యసభ–లోక్‌సభలకు ప్రాచీన సమానరూపాలు కావు.
  • ప్రతి సామూహిక సంస్థకు ఒకే ఒక్క ప్రత్యేక విధిని ఆపాదించవద్దు.

5. చారిత్రక మార్పు మరియు పరీక్షాపరమైన ప్రాముఖ్యత

మలి వేదకాలంలో వ్యవసాయ విస్తరణ, పెరిగిన సామాజిక స్తరీకరణ, విస్తృతమైన రాజకీయ వ్యవస్థలు, మరింత విస్తృతమూ సంక్లిష్టమూ అయిన రాజసంబంధ క్రతువులు సభల నేపథ్యాన్ని మార్చాయి. కురు, పాంచాల శక్తుల ఆవిర్భావం మరింత సంఘటిత రాజకీయ అధికారం వైపు జరిగిన పరిణామాన్ని సూచిస్తుంది. రాజసూయ, అశ్వమేధ వంటి క్రతువులు రాజు ప్రతిష్ఠను పెంచి, ఇతరులపై ఆధిక్యాన్ని ప్రకటించేవి. అయినప్పటికీ, రాజకీయ పరిణామం ప్రాంతాలవారీగా భిన్నంగా ఉండేది; రాచరికం అన్నిచోట్లా ఒకే విధమైన క్రమంలో విస్తరించలేదు.

రాజరికం మరింత వంశపారంపర్యంగా, శక్తిమంతంగా మారిన కొద్దీ ప్రజాసభల ప్రభావం తగ్గిందని సాంప్రదాయిక వివరణ పేర్కొంటుంది. దీనిని ఒక విస్తృత చారిత్రక ధోరణిగా అర్థం చేసుకోవడం సముచితం. దీనర్థం సమితి ఒక నిర్దిష్టమైన, తెలిసిన తేదీన అన్నిచోట్లా అంతరించిపోయిందని గానీ, మలి వేదకాలంలోని ప్రతి ప్రస్తావనకూ ఒకే అర్థం ఉందని గానీ కాదు. మనకు లభ్యమవుతున్న సాహిత్య ఆధారాలు సమాన స్థాయిలో పరిరక్షించబడలేదు; ప్రస్తావనల సంఖ్యను మాత్రమే బట్టి ఒక సంస్థ వాస్తవ రాజకీయ బలాన్ని కొలవలేము.

ప్రిలిమ్స్ కోసం ఆధారాలను గుర్తించడం, సభ–సమితి మధ్య భేదాన్ని తగిన పరిమితులతో అర్థం చేసుకోవడం, సంప్రదింపులకు ఆధునిక ప్రజాస్వామ్యానికి మధ్య ఉన్న తేడాపై దృష్టి పెట్టాలి. మెయిన్స్‌లో సమితి ఒక సూక్ష్మభేదాలతో కూడిన వాదనకు ఆధారమవుతుంది: ప్రాచీన భారత రాజకీయ జీవితంలో నాయకుల లేదా రాజుల అధికారంతోపాటు సామూహిక సంస్థలు కూడా ఉండేవి. కేవలం రాచరికమే ఉండేదనే కథనానికి ప్రాధాన్యమిస్తూ సమితిని విస్మరించకూడదు; అలాగే, అందరికీ ప్రజాస్వామ్య హక్కులు ఉండేవనడానికి రుజువుగా దానిని అతిగా ఆదర్శీకరించకూడదు.

  • పొరపాటుకు ఎక్కువ ఆస్కారమున్న వాదన: వేదకాలపు రాజులందరినీ సమితి ఎన్నుకునేది.
  • మరింత సముచితమైన నిర్ధారణ: పాలకులు అధికారం చెలాయించిన సామాజిక, రాజకీయ వాతావరణంలో సభలు ఒక భాగంగా ఉండేవి.

సమితికి సంబంధించిన ప్రస్తావనను ఎలా అర్థం చేసుకోవాలి

  1. 1. వేద గ్రంథాన్ని, అందులోని సంబంధిత పాఠ్యభాగాన్ని గుర్తించండి.
  2. 2. ఈ పదాన్ని దాని కర్మకాండ, సామాజిక సందర్భాల్లో చదవండి.
  3. 3. స్పష్టమైన ఆధారాలను చారిత్రక పునర్నిర్మాణం నుంచి వేరు చేయండి.
  4. 4. సామూహిక సంస్థలకు సంబంధించిన ఇతర ప్రస్తావనలతో పోల్చండి.
  5. 5. ఆధునిక రాజ్యాంగ వర్గీకరణలను ఆపాదించకుండా, పరిమితులను గుర్తిస్తూ ఒక నిర్ధారణకు రండి.
సామూహిక సంస్థలు: ఉపయోగకరమైన భేదాలు, పాటించాల్సిన జాగ్రత్తలు
సంస్థసాధారణంగా ఆపాదించే సంబంధంజాగ్రత్త
సమితిసమాజంలోని విస్తృత వర్గాలకు చెందిన సమావేశం; సంప్రదింపులు, నాయకత్వానికి గుర్తింపుకచ్చితమైన సభ్యత్వం, ఎన్నికల అధికారాలపై స్పష్టత లేదు
సభమరింత పరిమిత సభ్యులతో కూడిన సమావేశం; చర్చలు, సామాజిక వ్యవహారాలు, కొన్నిసార్లు న్యాయ సంబంధిత అంశాలతో అనుబంధంలాంఛనంగా ఏర్పాటు చేసిన ఎగువ సభ కాదు
విదథకర్మకాండలు, వనరుల పంపిణీ, యుద్ధ సంబంధిత అంశాలతో అనుబంధం ఉన్న సమావేశంఇది కేవలం సమితికి మరో పేరు కాదు
గణ-సంఘ సభలుతరువాతి చారిత్రక రాజకీయ వ్యవస్థల్లో సమష్టి ప్రాతిపదికన ఏర్పడిన రాజకీయ ఏర్పాట్లుసమితి నుంచి నేరుగా కొనసాగినవని భావించరాదు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

కురు అధికార సంఘటనం మరియు సభల మారుతున్న నేపథ్యం

మలి వేదకాలంలోని కురు రాజకీయ వ్యవస్థ, బలపడిన రాజరికాన్ని, ఉన్నత వర్గాల క్రతువుల క్రమబద్ధీకరణను పరిశీలించడానికి చారిత్రక నేపథ్యాన్ని అందిస్తుంది. మారుతున్న రాజకీయ విస్తృతితో, సామాజిక అంతరాల వ్యవస్థతో కలిపి సభలను ఎందుకు అధ్యయనం చేయాలో ఇది వివరిస్తుంది. అయితే, సమితిని రద్దు చేస్తూ ఒక నిర్దిష్ట ఆజ్ఞ జారీ అయిందనడానికి ఇది ఆధారాన్ని అందించదు.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

వైదిక సమితికి సంబంధించి చారిత్రకంగా అత్యంత సముచితమైన వివరణ ఏది?

  • A. నేర న్యాయ వ్యవహారాలకు మాత్రమే బాధ్యత వహించే శాశ్వత న్యాయస్థానం
  • B. సంప్రదింపులు, రాజకీయ గుర్తింపుతో సంబంధం ఉన్న విస్తృత సముదాయ సభ
  • C. అన్ని యజ్ఞాలను పర్యవేక్షించే వంశపారంపర్య పురోహిత సంస్థ
  • D. సార్వత్రిక వయోజన ఓటు హక్కు ద్వారా ఎన్నికయ్యే ప్రాదేశిక శాసనసభ

ప్రశ్న 2

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. అథర్వవేదం సభ, సమితిని ప్రజాపతితో అనుసంధానిస్తుంది. 2. వైదిక గ్రంథాలు సభ, సమితిని రాజ్యాంగబద్ధంగా నిర్వచించిన రెండు శాసన సభలుగా నిర్ధారిస్తాయి. 3. విదథకు కేవలం రాజకీయ కార్యకలాపాలకే పరిమితం కాని విస్తృత సంబంధాలు ఉండేవి. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

వైదిక రాజకీయ సంస్థల గురించి కింది నిర్ధారణల్లో అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాల మద్దతు అత్యల్పంగా ఉన్నది ఏది?

  • A. సామూహిక సంస్థలతోపాటు రాజరికం కూడా ఉనికిలో ఉండేది.
  • B. సముదాయం ఇచ్చే గుర్తింపు పాలకుడి స్థానాన్ని బలోపేతం చేయగలిగేది.
  • C. వైదిక కాలంలో రాజకీయ సంస్థలు మార్పులకు లోనయ్యాయి.
  • D. సమితిలో ప్రతి వయోజనుడికి సమాన ఓటు హక్కు ఉండేది.
మెయిన్స్: సమితి వైదిక రాజరికంలోని సంప్రదింపుల కోణాన్ని వెల్లడిస్తుంది; అయితే దానిని ఆధునిక ప్రజాస్వామ్య సంస్థతో సమానంగా పరిగణించకూడదు. చర్చించండి. 150 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • వేద సాహిత్య ఆధారాల నుంచి పునర్నిర్మించిన అవగాహన ప్రకారం, సమితిని విస్తృత సముదాయ సభగా పరిచయం చేయండి.
  • సంప్రదింపులు, సామూహిక ప్రయోజనాలు, రాజన్‌కు గుర్తింపు ఇవ్వడం గురించి వివరించండి.
  • సభ, విదథల నుంచి సమితిని జాగ్రత్తగా వేరు చేసి వివరించండి.
  • సభ్యత్వంపై స్పష్టత లేకపోవడాన్ని, సార్వత్రిక ఓటు హక్కుకు లేదా క్రోడీకరించిన శాసనాధికారాలకు ఆధారాలు లేకపోవడాన్ని ప్రస్తావించండి.
  • సభలకు, మరింత శక్తిమంతమైన రాజరికానికి మధ్య మారుతున్న అధికార సమతుల్యతను పేర్కొంటూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • R. S. Sharma, India’s Ancient Past, Oxford University Press: Vedic society and political organisation.
  • Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century: chapters on Vedic cultures.
  • NCERT, Themes in Indian History, Part I: Kings, Farmers and Towns, for the later development of states and gana-sanghas.
  • Rigveda, especially Hymn 10.191, in a scholarly translation.
  • Atharvaveda, passages concerning Sabha and Samiti, in a scholarly translation.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp