New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ప్రాచీన భారతదేశం · గుప్తుల కాలం, తొలి మధ్యయుగ పునాదులు

విజ్ఞానశాస్త్రం

గుప్తుల కాలం, తొలి మధ్యయుగ భారతదేశంలో గణితాధారిత ఖగోళశాస్త్రం, అంకగణితం, బీజగణితం, వైద్యశాస్త్ర అధ్యయనం, లోహశాస్త్రం, ఆచరణాత్మక సాంకేతికతల ద్వారా విజ్ఞానశాస్త్రం అభివృద్ధి చెందింది. సుమారు క్రీ.శ. నాలుగవ శతాబ్దం నుంచి పన్నెండవ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో పండితులు మధ్యధరా ప్రాంతం, పశ్చిమ ఆసియా, చైనాలతో జ్ఞాన వినిమయంలో పాల్గొంటూనే పూర్వ భారతీయ సంప్రదాయాలను మెరుగుపరిచారు. UPSC దృష్ట్యా, శాస్త్రవేత్తలను వారి గ్రంథాలు, కృషితో అనుసంధానించడంతోపాటు, కాలనిర్ధారణకు విశ్వసనీయ ఆధారాలున్న విజయాలను వివాదాస్పద వాదనల నుంచి వేరుగా గుర్తించడం ప్రధానమైన అంశం.

1. చారిత్రక నేపథ్యం, ఆధారాలు

సుమారు క్రీ.శ. నాలుగవ శతాబ్దం నుంచి ఆరవ శతాబ్దం వరకు ఉన్న గుప్తుల కాలంలోనూ, ఆ తరువాతి తొలి మధ్యయుగ శతాబ్దాలలోనూ క్రమబద్ధమైన శాస్త్రీయ రచనలో ముఖ్యమైన పురోగతి సాధించబడింది. ఈ విజయాలకు శుల్బసూత్రాల జ్యామితి, కాలగణనకు సంబంధించిన ఖగోళశాస్త్రం, ఆయుర్వేద వైద్యం, చిరకాలంగా కొనసాగుతున్న వృత్తికళా పరిజ్ఞానం వంటి పూర్వ పునాదులు ఆధారమయ్యాయి. గుప్తుల యుగాన్ని స్వర్ణయుగంగా వర్ణించే సంప్రదాయ అభిప్రాయాన్ని బట్టి, విజ్ఞానశాస్త్రం గుప్తులతోనే ప్రారంభమైందని లేదా వారి తరువాత అన్ని రంగాల్లో ఒకే విధంగా క్షీణించిందని భావించకూడదు. బ్రహ్మగుప్తుడు, మహావీరుడు, రెండవ భాస్కరుడు చేసిన ప్రధాన కృషి గుప్తుల అనంతర శతాబ్దాలకు చెందుతుంది.

ఉపాధ్యాయులు, రాజాస్థానాల ఆదరణ పొందిన పండితులు, మత సంస్థలు, వైద్యులు, వంశపారంపర్య వృత్తికారుల పరస్పర అనుసంధాన వ్యవస్థల ద్వారా శాస్త్రీయ విజ్ఞానం అభివృద్ధి చెందింది. పాండిత్యపూర్వక శాస్త్ర గ్రంథాలకు సంస్కృతం ప్రధాన భాషగా మారినప్పటికీ, ఆచరణాత్మక జ్ఞానం ఇతర భాషలు, మౌఖిక బోధన ద్వారా వ్యాప్తి చెందింది. ప్రస్తుత పాట్నాతో సంబంధం ఉన్న కుసుమపురం ఆర్యభటుడితో అనుబంధం కలిగి ఉండగా, ఉజ్జయిని గణిత ఖగోళశాస్త్రానికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం గల కేంద్రంగా మారింది. నలంద బౌద్ధ విద్యకు ప్రధాన కేంద్రంగా ఉండేది; దాని పాఠ్యప్రణాళికలో వైద్యం వంటి విషయాలు కూడా ఉండేవి.

శాస్త్ర గ్రంథాలు, వ్యాఖ్యానాలు, శాసనాలు, పరికరాలు, నేటికీ మిగిలి ఉన్న భౌతిక వస్తువుల నుంచి ఆధారాలు లభిస్తాయి. ఒక గ్రంథం రచించబడిన కాలమే అందులో వివరించిన ప్రతి ఆచరణ పద్ధతి ఆవిర్భవించిన కాలం కావలసిన అవసరం లేదు. అదేవిధంగా, తరువాతి కాలపు లిఖిత ప్రతులు ఎంతో పూర్వపు రచనలను భద్రపరచి ఉండవచ్చు. పరీక్షల దృష్ట్యా, నిరూపించగల గణిత పద్ధతులు, సాంకేతిక విజయాలను, ప్రాచీన రచయితలు నేటి ప్రతి శాస్త్రీయ ఆవిష్కరణనూ ముందే ఊహించారనే ఆధునిక వాదనల నుంచి వేరు చేసి చూడాలి.

2. గణితశాస్త్రం: సంఖ్యా నిరూపణ, గణన, బీజగణితం

క్రీ.శ. 499లో రచించబడిన ఆర్యభటుడి ఆర్యభటీయం అంకగణితం, క్షేత్రమితి, శ్రేఢులు, ఖగోళ గణనలకు సంబంధించిన నియమాలను కలిగి ఉంది. ఇది పై విలువకు 3.1416కు సమానమైన సన్నిహిత విలువను ఇస్తుంది; సైన్ భేదాల పట్టికను కూడా అందిస్తుంది. భారతీయ త్రికోణమితిలో సైన్‌కు అనుగుణమైన అర్ధజ్యా వినియోగం తరువాతి ఇస్లామీయ, ఐరోపా గణితశాస్త్రాలలో ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది. కొన్ని ప్రత్యేక రేఖీయ అనిర్ధారిత సమీకరణాలను సాధించడానికి ఆర్యభటుడు కుట్టక లేదా చూర్ణీకరణ పద్ధతిని కూడా వివరించాడు. ఆయన స్వయంగా ఉపయోగించిన సంఖ్యా నిరూపణలో నేటి దశాంశ అంకెలకు బదులుగా అక్షర సంకేతాలు ఉండేవి.

దశాంశ స్థాన విలువ పద్ధతి, శూన్యం సుదీర్ఘ చారిత్రక ప్రక్రియలో అభివృద్ధి చెందాయి. సంఖ్యా నిరూపణలో ఖాళీ స్థానాన్ని సూచించే గుర్తు, శూన్యానికి లిఖిత చిహ్నం, అంకగణిత నియమాలు వర్తించే సంఖ్యగా శూన్యాన్ని పరిగణించడం అనేవి పరస్పర సంబంధం ఉన్నప్పటికీ వేర్వేరు పరిణామాలు. క్రీ.శ. 628 నాటి బ్రహ్మగుప్తుడి బ్రహ్మస్ఫుటసిద్ధాంతం ఆస్తులు, అప్పులు వంటి భావనలను ఉపయోగిస్తూ శూన్యం, ధన రాశులు, ఋణ రాశులతో చేసే గణిత క్రియలను స్పష్టంగా చర్చిస్తుంది. అయితే, శూన్యం ప్రమేయం ఉన్న భాగహారాన్ని ఆయన వివరించిన విధానం ఆధునిక గణితశాస్త్రంతో పూర్తిగా పొసగలేదు; ఆయన సాధించిన విజయాన్ని శూన్యానికి సంబంధించిన సంపూర్ణ ఆధునిక సిద్ధాంతంగా వర్ణించకూడదు.

భాస్కరుడు I క్రీ.శ. 629లో ఆర్యభటీయంపై ప్రభావవంతమైన వ్యాఖ్యానాన్ని రచించాడు; సైన్ ప్రమేయానికి ఉపయోగకరమైన అకరణీయ సన్నిహితీకరణ పద్ధతితో ఆయనకు అనుబంధం ఉంది. తొమ్మిదవ శతాబ్దానికి చెందిన మహావీరుడి గణితసారసంగ్రహం అంకగణితం, క్షేత్రమితిని క్రమబద్ధంగా వివరించింది. క్రీ.శ. 1150లో రచించబడిన భాస్కరుడు II సిద్ధాంతశిరోమణిలో ఖగోళశాస్త్ర విభాగాలతోపాటు అంకగణితంపై లీలావతి, బీజగణితంపై బీజగణితం ఉన్నాయి. ఈ రచనలు శాస్త్రీయ వికాసం ఒకే స్వల్పకాలిక దశకు పరిమితం కాలేదని, గుప్తుల రాజకీయ పాలన ముగిసిన తరువాత కూడా కొనసాగిందని చూపిస్తున్నాయి.

3. ఖగోళశాస్త్రం, కాలగణన పద్ధతులు, మేధోపరమైన ఆదానప్రదానాలు

ఖగోళశాస్త్రం పంచాంగాల తయారీ, కర్మకాండల తేదీల నిర్ధారణ, ఋతువుల గమనాన్ని గుర్తించడం, ఖగోళ వస్తువుల స్థానాలను గణించడం వంటి ఆచరణాత్మక అవసరాలకు ఉపయోగపడింది. సంబంధిత గ్రంథాల సందర్భాల్లో సాధారణంగా ‘గణిత’ అని పిలిచే గణిత ఖగోళశాస్త్రం, విస్తృతమైన జ్యోతిష రంగంలో ఫలిత జ్యోతిషం, శకునాల వ్యాఖ్యానంతో పాటు కొనసాగింది. వాటి చారిత్రక అనుబంధాన్ని గుర్తించాలి; అయితే భవిష్యత్తును అంచనా వేసే ఫలిత జ్యోతిషాన్ని పరిశీలనాత్మక లేదా గణిత ఆధారిత విజ్ఞానశాస్త్రంతో సమానంగా పరిగణించకూడదు.

భూమి తూర్పు దిశగా భ్రమించడం వల్లనే నక్షత్రాలు ప్రతిరోజూ పశ్చిమ దిశగా కదులుతున్నట్లు కనిపిస్తాయని ఆర్యభటుడు వివరించాడు. కదులుతున్న పడవలోని వ్యక్తి అనుభవాన్ని ఉదాహరణగా చూపుతూ సాపేక్ష చలనాన్ని విశదీకరించాడు. ఒక రాక్షసుడు ఖగోళ జ్యోతిని భౌతికంగా మింగడం వల్ల గ్రహణం ఏర్పడుతుందనే భావన అవసరం లేకుండానే, సూర్యుడు, చంద్రుడు, భూమి ఒకే వరుసలోకి రావడం, నీడలు ఏర్పడటం ఆధారంగా సూర్య, చంద్ర గ్రహణాలను కూడా వివరించాడు. అయితే, భూభ్రమణాన్ని అంగీకరించినంత మాత్రాన ఆయన ప్రతిపాదించిన వ్యవస్థ ఆధునిక సూర్యకేంద్ర నమూనా కాదు: అక్షం చుట్టూ భ్రమించడం, సూర్యుని చుట్టూ పరిభ్రమించడం వేర్వేరు ప్రతిపాదనలు.

ఆరవ శతాబ్దంలో కృషి చేసిన వరాహమిహిరుడు పైతామహ, వాసిష్ఠ, రోమక, పౌలిశ, సౌర ఖగోళ సంప్రదాయాలను సంక్షిప్తంగా వివరిస్తూ పంచసిద్ధాంతికను సంకలనం చేశాడు. రోమక, పౌలిశ సంప్రదాయాలు పాశ్చాత్య ఖగోళ విజ్ఞానంతో సంబంధాలను సూచిస్తున్నాయి; అయితే ఆ విజ్ఞానం ప్రసారమైన నిర్దిష్ట మార్గాలపై చర్చ కొనసాగుతోంది. ఆయన బృహత్సంహిత విజ్ఞానసర్వస్వ స్వభావం గల గ్రంథం. ఇందులో జ్యోతిషం, శకునాలతో పాటు వాతావరణ సూచనలు, వాస్తుశిల్పం, రత్నాలు, మొక్కలు, భూగర్భజలాల ఉనికిని తెలిపే సూచికలు వంటి అంశాలు ఉన్నాయి.

భారతీయ ఖగోళ, గణిత గ్రంథాలు తరువాత అబ్బాసీద్ ప్రపంచానికి చేరాయి. బ్రహ్మగుప్తుని సంప్రదాయంతో సంబంధం ఉన్న సంస్కృత ఖగోళ విజ్ఞాన సమాచారం, ఎనిమిదవ శతాబ్దం నుంచి ‘సింధింద్’ పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందిన అరబిక్ గ్రంథాల రూపకల్పనకు తోడ్పడింది. విజ్ఞాన ప్రసారం కేవలం ఏకపక్ష స్వీకరణ ద్వారా కాకుండా అనువాదం, అనుసరణ, విమర్శల ద్వారా జరిగింది. ఈ పరస్పర వినిమయం భారతీయ సంఖ్యా పద్ధతి, గణన పద్ధతుల ప్రభావం విస్తరించడానికి దోహదపడింది.

4. వైద్యం మరియు ఆరోగ్య విజ్ఞాన వ్యవస్థీకరణ

గుప్తయుగం, తొలి మధ్యయుగంలోని వైద్యం చరక, సుశ్రుత సంప్రదాయాలను వారసత్వంగా పొందింది. చరక సంహిత ప్రధానంగా కాయచికిత్సకు ప్రాధాన్యమివ్వగా, సుశ్రుత సంహితకు ముఖ్యంగా శల్యచికిత్స, శస్త్రచికిత్స పరికరాలు, శస్త్రచికిత్సా విధానాలతో సంబంధం ఉంది. ఈ రెండు గ్రంథాలూ సుదీర్ఘకాలం పాటు రచన, పునఃసవరణల ద్వారా అనేక దశల్లో రూపుదిద్దుకున్నాయి; వీటిలో ఏ గ్రంథాన్నైనా పూర్తిగా గుప్తయుగానికి చెందినదిగా పేర్కొనడం తప్పుదారి పట్టిస్తుంది. వైద్య తర్కం వ్యాధి లక్షణాల పరిశీలన, ఆహారం, ఔషధాలు, చికిత్సా విధానాలను వాత, పిత్త, కఫ అనే త్రిదోషాల వంటి సిద్ధాంతాలతో సమన్వయం చేసింది.

సాధారణంగా ఆరవ నుంచి ఏడవ శతాబ్దాల మధ్య కాలానికి చెందినవాడిగా భావించే వాగ్భటునికి అష్టాంగహృదయం, అష్టాంగసంగ్రహం గ్రంథాలతో సంబంధం ఉంది; అయితే ఈ గ్రంథాల కర్తృత్వ సంబంధంపై చర్చ కొనసాగుతోంది. ఈ గ్రంథాలు పూర్వపు ఆయుర్వేద విజ్ఞానాన్ని సులభంగా అర్థమయ్యే సమగ్ర సంకలనాలుగా వ్యవస్థీకరించాయి. సాధారణంగా ఏడవ నుంచి ఎనిమిదవ శతాబ్దాల మధ్య కాలానికి చెందినదిగా భావించే మాధవకరుని మాధవనిదానం, వ్యాధుల వర్గీకరణలో, రోగనిర్ధారణలో ప్రభావవంతమైన గ్రంథంగా నిలిచింది. ఆయుర్వేదంలోని ఎనిమిది శాఖల వ్యవస్థలో కాయచికిత్స, శల్యచికిత్స, బాలచికిత్స, విషవైద్యం తదితర శాఖలు ఉన్నాయి.

ఐదవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో భారతదేశాన్ని సందర్శించిన చైనా యాత్రికుడు ఫాహియాన్, పాటలీపుత్రంలో రోగులకు ధార్మిక సేవగా అందించిన వైద్య సంరక్షణను వర్ణించాడు. ఇటువంటి వృత్తాంతాలు కొన్ని నిర్దిష్ట ప్రాంతాల్లో వ్యవస్థీకృత వైద్య సంరక్షణ ఉన్నట్లు సూచిస్తాయి; అయితే, సర్వత్రా ప్రభుత్వం నిర్వహించే ఆసుపత్రుల వ్యవస్థ ఉన్నట్లు నిరూపించవు. అదేవిధంగా, వైద్య గ్రంథాల్లోని కంటిశుక్లం శస్త్రచికిత్సలు లేదా పునర్నిర్మాణ శస్త్రచికిత్సల వర్ణనలు పరిణత వైద్య సంప్రదాయాలను వెల్లడిస్తాయి; కానీ ప్రతి శస్త్రచికిత్సను ప్రతిచోటా సాధారణంగా లేదా విజయవంతంగా నిర్వహించారని నిరూపించవు.

5. లోహశాస్త్రం మరియు శాస్త్రీయ విజయాల మదింపు

ప్రస్తుతం మెహ్రౌలీలోని కుతుబ్ ప్రాంగణంలో ఉన్న ఢిల్లీ ఇనుప స్తంభం, గుప్తుల కాలపు సాంకేతిక పరిజ్ఞానానికి అత్యంత బలమైన భౌతిక ఆధారాల్లో ఒకటి. దానిపై ఉన్న శాసనం చంద్ర అనే రాజును ప్రశంసిస్తుంది; ఈ రాజును సాధారణంగా రెండవ చంద్రగుప్తుడిగా గుర్తిస్తారు. సుమారు ఏడు మీటర్ల ఎత్తున్న ఈ స్తంభాన్ని అధునాతన కొలిమి అతుకు (forge-welding) పద్ధతులతో తయారు చేశారు. దీనికి ఉన్న తుప్పు నిరోధకత ఇనుములోని మూలకాల కూర్పు, ఉపరితలంపై రక్షిత పొర ఏర్పడటం, పర్యావరణ పరిస్థితుల ఫలితమే తప్ప, వివరించలేని విధంగా ఆక్సీకరణ జరగకపోవడం వల్ల కాదు.

లోహశాస్త్ర నైపుణ్యం నాణేల తయారీకి, రాగి మిశ్రలోహాల పోతపనికి కూడా తోడ్పడింది. సాధారణంగా సుమారు ఆరవ లేదా ఏడవ శతాబ్దానికి చెందినదిగా భావించే సుల్తాన్‌గంజ్ బుద్ధ విగ్రహం ప్రస్తుతం బర్మింగ్‌హామ్‌లో ఉంది. ఇది భారీ రాగి శిల్పాల తయారీలోని సాంకేతిక పరిణతిని వెల్లడిస్తుంది. పేర్లు అరుదుగా మాత్రమే చరిత్రలో నిలిచిన చేతివృత్తులవారి నైపుణ్యం కూడా శాస్త్ర, సాంకేతిక చరిత్రలో భాగమేనని ఇటువంటి వస్తువులు అభ్యర్థులకు గుర్తుచేస్తాయి.

సమతుల్యమైన మదింపు, వేర్వేరు శతాబ్దాల పరిణామాలన్నింటినీ గుప్తుల కాలంలో కలిపివేయకుండా విజయాలను గుర్తిస్తుంది. ఉదాహరణకు, జావర్‌లో పరిణతి చెందిన జింక్ స్వేదన సాంకేతికత తదనంతర కాలపు సాంకేతిక చరిత్రకు చెందినది; దానిని గుప్తుల ఆవిష్కరణగా యథాలాపంగా పేర్కొనకూడదు. అత్యుత్తమ పరీక్షా సమాధానాలు గ్రంథాల్లోని వాదనలను పురావస్తు ఆధారాల నుంచి వేరు చేస్తాయి; కొనసాగింపును, భిన్న సంస్కృతుల మధ్య పరస్పర వినిమయాన్ని గుర్తిస్తాయి; చారిత్రకంగా ముఖ్యమైన సిద్ధాంతాలను ఆధునిక శాస్త్రం సమర్థించే నిర్ధారణల నుంచి వేరు చేస్తాయి.

కాలరేఖ

  1. Early fifth century CE

    ఫాహియాన్ భారతదేశాన్ని సందర్శించి, పాటలీపుత్రంలో ధార్మిక సేవగా అందించిన వైద్య సంరక్షణను నమోదు చేశాడు.

  2. 499 CE

    ఆర్యభటుడు ఆర్యభటీయం రచించాడు.

  3. Sixth century CE

    వరాహమిహిరుడు పంచసిద్ధాంతిక, బృహత్సంహిత గ్రంథాలను రచించాడు.

  4. 628–629 CE

    బ్రహ్మగుప్తుడు బ్రహ్మస్ఫుటసిద్ధాంతం రచించాడు; మొదటి భాస్కరుడు ఆర్యభటీయంపై తన వ్యాఖ్యానాన్ని రచించాడు.

  5. Eighth–ninth centuries CE

    భారతీయ ఖగోళశాస్త్రం అరబిక్ సింధ్‌హింద్ సాహిత్యాన్ని ప్రభావితం చేసింది; మహావీరుడు తొమ్మిదవ శతాబ్దంలో గణితసారసంగ్రహం రచించాడు.

  6. 1150 CE

    రెండవ భాస్కరుడు సిద్ధాంతశిరోమణి రచించాడు.

శాస్త్రీయ జ్ఞాన వ్యాప్తి, అభివృద్ధి

  1. 1. పూర్వకాల గణిత, వైద్య, వృత్తికళా సంప్రదాయాలు
  2. 2. సంస్కృత శాస్త్రగ్రంథాలలో క్రమబద్ధీకరణ
  3. 3. బోధన, వ్యాఖ్యానం, దోష సవరణ
  4. 4. కాలగణన, వైద్యం, ఉత్పత్తిలో అనువర్తనం
  5. 5. వివిధ ప్రాంతాలలో అనువాదం, స్థానిక అవసరాలకు అనుగుణంగా అనుసరణ
పరీక్షల దృష్ట్యా ముఖ్యమైన శాస్త్రవేత్తలు–గ్రంథాల జతలు
పండితుడుగ్రంథంప్రధానంగా సంబంధిత అంశం
ఆర్యభటుడుఆర్యభటీయంగణితం, త్రికోణమితి, భూభ్రమణం, గ్రహణ గణనలు
వరాహమిహిరుడుపంచసిద్ధాంతికఐదు ఖగోళశాస్త్ర సంప్రదాయాల సమన్వయం
బ్రహ్మగుప్తుడుబ్రహ్మస్ఫుటసిద్ధాంతంఖగోళశాస్త్రం; శూన్యం, ఋణ సంఖ్యలకు సంబంధించిన అంకగణితం
వాగ్భటుడుఅష్టాంగహృదయంఆయుర్వేద వైద్యశాస్త్ర క్రమబద్ధీకరణ
మహావీరుడుగణితసారసంగ్రహంఅంకగణితం, క్షేత్రమితి
రెండవ భాస్కరుడుసిద్ధాంతశిరోమణిఅంకగణితం, బీజగణితం, ఖగోళశాస్త్రం

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

ఢిల్లీ ఇనుప స్తంభం: నేటికీ నిలిచి ఉన్న వస్తువు అందించే ఆధారాలు

ఈ స్తంభంలో శాసనంతోపాటు ప్రత్యక్షంగా పరీక్షించగల లోహశాస్త్ర ఆధారాలు కూడా ఉన్నాయి. దీని తయారీ భారీ స్థాయిలో ఇనుప పనులు చేయగల నైపుణ్యాన్ని వెల్లడిస్తుంది; తుప్పు పట్టడం వల్ల ఏర్పడిన రక్షిత పొర దీని మన్నికకు కారణాన్ని వివరిస్తుంది. అందువల్ల, నిగూఢమైన లేదా కాలక్రమంలో కనుమరుగైన తుప్పు పట్టని ఉక్కు సాంకేతికత గురించిన వాదనలకు ప్రాతిపదికగా కంటే, నైపుణ్యంతో కూడిన పదార్థాల సంవిధానానికి ఆధారంగా ఇది మరింత ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది.

గ్వాలియర్ శూన్య శాసనం

గ్వాలియర్‌లోని ఒక ఆలయంలో క్రీ.శ. 876 నాటి శాసనంలో భారతీయ దశాంశ సంఖ్యా పద్ధతిలో వృత్తాకార శూన్యాన్ని ఉపయోగించిన తొలి ఆధారాలలో ఒకటి కనిపిస్తుంది; దీని కాలనిర్ధారణ విశ్వసనీయమైనది. ఇది శూన్యానికి వాస్తవ లిఖిత వినియోగం ఉన్నట్లు చూపుతుంది; అయితే శూన్యాన్ని ఎప్పుడు కనుగొన్నారో నిర్ధారించదు. అంతకుముందు బ్రహ్మగుప్తుడు రూపొందించిన అంకగణిత నియమాలు, తరువాతి కాలానికి చెందిన లభ్య శాసనాలు వేర్వేరు చారిత్రక ప్రశ్నలకు సమాధానాలు ఇస్తాయి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. ఆర్యభటుడు — ఆర్యభటీయం; 2. వరాహమిహిరుడు — గణితసారసంగ్రహం; 3. బ్రహ్మగుప్తుడు — బ్రహ్మస్ఫుటసిద్ధాంతం. ఏ జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

ఆర్యభటునికి సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. నక్షత్రాల దైనందిన దృశ్యమాన చలనాన్ని భూమి భ్రమణం ద్వారా ఆయన వివరించాడు. 2. భూమి భ్రమణాన్ని ఆయన గుర్తించడం, ఆధునిక సూర్యకేంద్రక గ్రహ వ్యవస్థను ఆయన ప్రతిపాదించాడని నిర్ధారిస్తుంది. ఏ ప్రకటన లేదా ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 2 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 2 రెండూ
  • D. 1 గానీ 2 గానీ కాదు

ప్రశ్న 3

ఢిల్లీ ఇనుప స్తంభానికి సంబంధించిన ఏ ప్రకటన సరైనది?

  • A. ఇది ఆధునిక తుప్పు పట్టని ఉక్కు పారిశ్రామిక తయారీని నిరూపిస్తుంది.
  • B. దీనిపై ఉన్న శాసనాన్ని సాధారణంగా రెండవ చంద్రగుప్తునితో అనుసంధానిస్తారు.
  • C. ద్రవ ఇనుమును ఒకే ముద్దగా పోత పోయడం ద్వారా దీనిని తయారు చేశారు.
  • D. దీని తుప్పు నిరోధకత, దీని ఉపరితలం ఎన్నడూ ఆక్సీకరణం చెందలేదని నిరూపిస్తుంది.
మెయిన్స్: గుప్తుల కాలంలోనూ, తొలి మధ్యయుగ భారతదేశంలోనూ శాస్త్రీయ విజయాలు దేశీయ సంప్రదాయాల కొనసాగింపుతోపాటు భిన్న సంస్కృతుల మధ్య జ్ఞాన మార్పిడిని కూడా ప్రతిబింబించాయి. ఉదాహరణలతో చర్చించండి. 250 పదాలలో సమాధానం రాయండి.
  • జ్యామితి, పంచాంగ సంబంధిత ఖగోళశాస్త్రం, ఆయుర్వేదం, లోహశాస్త్రాలలో అంతకుముందు ఏర్పడిన పునాదులను గుర్తించండి.
  • ఆర్యభటుని గణిత ఖగోళశాస్త్రాన్ని, బ్రహ్మగుప్తుని అంకగణిత నియమాలను వివరించండి.
  • జ్ఞాన మార్పిడిని వివరించడానికి వరాహమిహిరుని ఖగోళ జ్ఞాన సమన్వయాన్ని, అరబిక్ సింధ్‌హింద్ సాహిత్యాన్ని ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.
  • వైద్య గ్రంథాల సంకలనాన్ని, ఇనుప స్తంభం వంటి భౌతిక ఆధారాలను చర్చించండి.
  • లిఖిత ఆధారాలతో నిర్ధారితమైన విజయాలను, ఆయా కాలాలకు అనుచితంగా ఆపాదించిన వాదనలను వేరు చేస్తూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • R. S. Sharma, Ancient India, old NCERT textbook.
  • Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India.
  • Kim Plofker, Mathematics in India.
  • Archaeological Survey of India: Qutb Minar and its Monuments, including the Iron Pillar.
  • Indian National Science Academy: Indian Journal of History of Science.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp