New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ప్రాచీన భారతదేశం · సింధు లోయ నాగరికత

లిపి

హరప్పా నాగరికతకు చెందిన ముద్రలు, ముద్రాంకిత వస్తువులు, మృణ్మయ పాత్రలు, ఇతర వస్తువులపై కనిపించే చిన్న చిహ్న క్రమాలకు సంప్రదాయంగా ఇచ్చిన పేరు సింధు లిపి. దీని వినియోగానికి అత్యంత దృఢమైన ఆధారాలు పరిపక్వ హరప్పా దశకు, అంటే సుమారు క్రీ.పూ. 2600–1900 కాలానికి చెందినవి. లిపి చెక్కబడిన వేలాది వస్తువులు లభించినప్పటికీ, ఈ లిపి వ్యవస్థ ఇంకా పరిష్కరించబడలేదు: దీనికి ఆధారమైన భాష గానీ, ఇందులోని చిహ్నాల విలువలు గానీ నిర్దిష్టంగా గుర్తించబడలేదు. UPSC దృష్ట్యా, ప్రత్యక్షంగా పరిశీలించగల పురావస్తు ఆధారాలకు, భాష, అక్షరాస్యత, రాజకీయ వ్యవస్థలకు సంబంధించి వివాదాస్పదంగా ఉన్న వ్యాఖ్యానాలకు మధ్య తేడాను గుర్తించడం అత్యంత ముఖ్యం.

క్రీ.పూ. 2600-1700లో సూసాకు దిగుమతి చేయబడిన, హరప్పా లిపితో పాటు పొడవైన దేహం గల గేదె బొమ్మ ఉన్న సింధు స్థూపాకార ముద్ర — లూవ్ర్ Sb 2425

క్రీ.పూ. 2600-1700లో సూసాకు దిగుమతి చేయబడిన, హరప్పా లిపితో పాటు పొడవైన దేహం గల గేదె బొమ్మ ఉన్న సింధు స్థూపాకార ముద్ర — లూవ్ర్ Sb 2425

Credit: ALFGRN · CC BY-SA 2.0 · source

ద్రోణ పర్వంలోని అస్త్రాల గాథ

ద్రోణ పర్వంలోని అస్త్రాల గాథ

Credit: Nishith S. Parikh · CC BY-SA 4.0 · source

1. పురావస్తు నేపథ్యం మరియు ఆవిష్కరణ

సింధు లేదా హరప్పా నాగరికత ప్రస్తుత పాకిస్తాన్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలతోపాటు భారతదేశంలోని వాయవ్య, పశ్చిమ ప్రాంతాల్లో విస్తరించి ఉండేది. హరప్పా, మొహెంజొదారో, ధోలవీరా వంటి ప్రధాన పట్టణ కేంద్రాలతోపాటు చిన్న జనావాసాల్లోనూ దాని సంకేత వ్యవస్థకు ఆధారాలు లభించాయి. పరస్పర సంబంధమున్న సంకేతాలు విస్తృతంగా కనిపించడం వల్ల, ప్రమాణీకరించిన తూనికలు, విలక్షణమైన ముద్రలు, హస్తకళా సంప్రదాయాలతోపాటు ఈ లిపి కూడా హరప్పా ప్రపంచంలోని ఉమ్మడి భౌతిక సంస్కృతిలో భాగమని తెలుస్తుంది.

అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్‌హామ్ 1875లో హరప్పా నుంచి లభించిన లిపి చెక్కిన ఒక ముద్రను ప్రచురించారు. అప్పటికి దాని ప్రాచీనత, అది ఏ నాగరికతకు చెందినదనే నేపథ్యం ఇంకా తెలియలేదు. 1921 నుంచి దయా రామ్ సాహ్ని ఆధ్వర్యంలో హరప్పాలో, 1922 నుంచి రాఖల్ దాస్ బెనర్జీ ఆధ్వర్యంలో మొహెంజొదారోలో జరిగిన తవ్వకాలు, ఈ వస్తువులు అంతకుముందు గుర్తించని ఒక ప్రాచీన నాగరికతకు చెందినవని నిర్ధారించేందుకు దోహదపడ్డాయి. జాన్ మార్షల్ 1924లో ఈ నాగరికత ఆవిష్కరణను ప్రకటించారు.

తొలి దశలకు చెందిన పురావస్తు పొరల్లో లభించిన మట్టిపాత్రలపై ఉన్న గుర్తులు, వస్తువులపై గుర్తులు వేయడం అనే పూర్వపు ఆచారాలకు ఆధారాలను అందిస్తున్నాయి. అయితే, విడివిడిగా కనిపించే కుమ్మరుల గుర్తులను పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందిన లేఖన వ్యవస్థకు ఉదాహరణలుగా నేరుగా పరిగణించకూడదు. సంప్రదాయబద్ధమైన సింధు లిపికి అత్యంత స్పష్టమైన, విస్తృతమైన ఆధారాలు పరిపక్వ హరప్పా దశ నుంచి లభిస్తున్నాయి. సుమారు క్రీ.పూ. 1900 తరువాత పట్టణ నాగరికతలో చోటుచేసుకున్న పరివర్తనతో ఈ లిపి క్రమబద్ధమైన వినియోగం తగ్గిపోయింది; తరువాతి భారతీయ లిపుల్లోకి దీని కొనసాగింపు ఉన్నట్లు నిరూపించబడలేదు.

  • లిపి ఆధారాలు లభించిన ముఖ్యమైన స్థలాల్లో హరప్పా, మొహెంజోదారో, ధోలవీరా, లోథల్, కాలీబంగన్ ఉన్నాయి.
  • పురావస్తు సందర్భం ముఖ్యం: కుండపై గీసిన ఒక చిహ్నం, అధికారిక ముద్రలా కనిపించే ముద్రపై చెక్కిన చిహ్న క్రమం ఒకే ప్రయోజనానికి ఉపయోగపడి ఉండాల్సిన అవసరం లేదు.

2. పదార్థాలు, సంకేత రూపాలు మరియు దిశ

చతురస్రాకారంలోని స్టియటైట్‌ (సబ్బురాయి) ముద్రలు లిపి చెక్కిన వస్తువుల్లో అత్యంత సులభంగా గుర్తించదగినవి. వీటిలో అనేక ముద్రలపై చిన్న సంకేతాల వరుసతోపాటు ఒక జంతు ఆకృతి, ముఖ్యంగా ‘యూనికార్న్’ అని పిలిచే ఏకశృంగి ఆకృతి ఉంటుంది; వెనుకవైపు ఉబ్బెత్తైన బుడిపె ఉంటుంది. ఇతర జంతు ఆకృతుల్లో ఎద్దులు, ఏనుగులు, ఖడ్గమృగాలు ఉన్నాయి. జంతు చిత్రం, లిపి లేఖనం అనేవి రూపకల్పనలో వేర్వేరు భాగాలు; జంతు ఆకృతిని నేరుగా లిపి సంకేతంగా లెక్కించకూడదు.

మట్టిపై ముద్రాంకనాలు, చిన్న పలకలు, మట్టిపాత్రలు, రాగి పనిముట్లు లేదా పలకలతోపాటు పరిమిత రకాల ఇతర వస్తువులపైనా సంకేతాలు కనిపిస్తాయి. మృదువైన పదార్థంపై ముద్రను ఒత్తడం ద్వారా ఏర్పడే ముద్రణలే ముద్రాంకనాలు. కొన్ని ముద్రాంకనాల వెనుకవైపు తాళ్ల లేదా వస్తువులను చుట్టిన పదార్థాల ఆనవాళ్లు నిలిచి ఉన్నాయి. సరుకులను భద్రపరచడానికి లేదా గుర్తించడానికి వాటిని ఎలా ఉపయోగించారో పునర్నిర్మించేందుకు ఇవి పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలకు తోడ్పడుతున్నాయి. ముద్ర అచ్చు తలక్రిందులైన ప్రతిబింబాన్ని ఉత్పత్తి చేస్తుంది కాబట్టి, చదివే దిశను నిర్ణయించేటప్పుడు పరిశీలిస్తున్నది ఏ ఉపరితలమన్నది ముఖ్యమైనది.

సంకేతాల సమాహారంలో జ్యామితీయ రూపాలతోపాటు చేపలు, కుండలు, మొక్కలు లేదా మానవ ఆకృతులను పోలిన సంకేతాలు ఉన్నాయి. ఒక సంకేతాన్ని చేప ఆకారంలో ఉందని పేర్కొనడం దాని రూపాన్ని వివరిస్తుందే తప్ప దాని అర్థాన్ని కాదు. ప్రాథమిక సంకేతాలు సాధారణంగా సుమారు 400 ఉంటాయని అంచనా వేస్తారు. అయితే, దగ్గరి పోలికలు ఉన్న రూపాలు వేర్వేరు సంకేతాలా, లేఖకులు రాయడంలో ఏర్పడిన రూపాంతరాలా, లేక సంయుక్త నిర్మాణాలా అనే విషయంలో పండితుల మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.

చాలావరకు లిఖితాలు అత్యంత సంక్షిప్తంగా ఉంటాయి; సాధారణంగా సుమారు ఐదు సంకేతాలను కలిగి ఉంటాయి. అత్యంత పొడవైనవిగా సాధారణంగా పేర్కొనే సంకేత క్రమాల్లో కూడా దాదాపు రెండు డజన్ల సంకేతాలు మాత్రమే ఉంటాయి. అనేక లిఖితాలను బహుశా కుడి నుంచి ఎడమకు చదివి ఉండవచ్చు: కొన్ని లిఖితాల ఎడమ చివరలో సంకేతాలు కిక్కిరిసి ఉండటం, చెక్కే వ్యక్తికి స్థలం సరిపోకపోయిందని సూచిస్తుంది. ఇతర అమరికలు కూడా కనిపిస్తాయి. కొన్ని బహుళ పంక్తుల లిఖితాలను, పంక్తి నుంచి పంక్తికి దిశ మారే బౌస్ట్రోఫెడాన్ (boustrophedon) పద్ధతిలో ఉన్నవిగా వ్యాఖ్యానించారు. కుడి నుంచి ఎడమకు చదివే పద్ధతినిగానీ, బౌస్ట్రోఫెడాన్ పద్ధతినిగానీ అన్నింటికీ వర్తించేవిగా పరిగణించకూడదు.

  • ముద్ర (Seal): ముద్రణను ఏర్పరచడానికి ఉపయోగించే, చెక్కిన ఆకృతులు గల వస్తువు.
  • ముద్రాంకనం (Sealing): మట్టిపై లేదా మరొక మృదువైన పదార్థంపై ఏర్పడిన ముద్రణ.
  • చిత్రరూపంలో కనిపించినంత మాత్రాన ప్రతి సంకేతం ఒక సంపూర్ణ వస్తువును లేదా భావాన్ని సూచిస్తుందని నిరూపితం కాదు.

3. హరప్పా సమాజంలో విధులు, వాటి అంతరార్థాలు

ముద్రలు, ప్రామాణీకృత తూకపు రాళ్లు, చేతివృత్తి ఉత్పత్తి కేంద్రాలు, వినిమయ నెట్‌వర్క్‌లతో లిఖితాలకు ఉన్న అనుబంధం, వాటిని గుర్తింపు, పరిపాలన, ఆర్థిక లావాదేవీల కోసం ఉపయోగించి ఉండవచ్చని సూచిస్తుంది. ముద్రలు వ్యక్తులను, సమూహాలను, సంస్థలను లేదా రవాణా చేసే సరకు సముదాయాలను గుర్తించడానికి ఉపయోగపడి ఉండవచ్చు. సంక్షిప్త లిఖితాలకు మతపరమైన లేదా ఆచారపరమైన విధులు కూడా ఉండి ఉండవచ్చు. ఇవి వ్యాఖ్యానాలే తప్ప అనువాదాలు కావు: ఇప్పటివరకు ఏ ముద్రనూ ఒక నిర్దిష్ట వ్యాపారి పేరుగా, పన్ను నమోదుగా లేదా రాజ బిరుదుగా నిశ్చయంగా చదవలేకపోయారు.

సుదూర ఆవాసాల్లోనూ ఉమ్మడి సంకేత రూపాలు, పునరావృతమయ్యే సంకేత క్రమాలు కనిపించడం, ఒకే నగరానికి పరిమితం కాని సంప్రదాయాలు ఉన్నాయని సూచిస్తుంది. ఇది సమాచార ప్రసార నెట్‌వర్క్‌లు, శిక్షణతో కూడిన లిఖిత పద్ధతులు ఉనికిలో ఉన్నాయనే భావనకు మద్దతునిస్తుంది. అయితే, ఉమ్మడి సంప్రదాయాలు ఉన్నంత మాత్రాన ఒకే సామ్రాజ్యం, ఒకే భాష లేదా సార్వత్రిక అక్షరాస్యత ఉన్నట్లు నిర్ధారించలేం. ఈ సంకేతాలను రాయగలిగిన లేదా అర్థం చేసుకోగలిగిన వ్యక్తుల సంఖ్య తెలియదు.

సింధు ప్రాంతం వెలుపల లభించిన హరప్పా ముద్రలు, సంబంధిత వస్తువులు ఈ లిపికి సుదూర ప్రాంతాలతో పరస్పర సంబంధాలు ఉన్నట్లు సూచిస్తాయి. మెసొపొటేమియా గ్రంథాలు మెలుహ్హాను ప్రస్తావిస్తాయి. మెలుహ్హాను సాధారణంగా సింధు ప్రాంతంతో అనుసంధానిస్తారు; ఈ ప్రస్తావనలు వాణిజ్యానికి బాహ్య ఆధారాలను అందిస్తాయి. అయితే, ఇటువంటి ప్రస్తావనలు సింధు లిఖితాలకు అనువాదాన్ని అందించవు; హరప్పా భాషను కూడా నిశ్చయంగా గుర్తించవు.

  • ఉపయోగకరమైన అనుమితి: లిఖితాలు సంక్లిష్టమైన పట్టణ భౌతిక సంస్కృతిలో భాగంగా ఉండేవి.
  • ఆధారరహిత నిర్ధారణ: ప్రామాణీకృత సంకేతాలు ఒక నిర్దిష్ట పేరుగల రాజు, రాజవంశం లేదా కేంద్రీకృత సామ్రాజ్య అధికార యంత్రాంగం ఉనికిని నిరూపిస్తాయి.

4. లిపి ఛేదన ఇంకా ఎందుకు పరిష్కారం కాలేదు

లిపి ఛేదన అంటే సంకేతాలు భాషను ఎలా ప్రతిబింబిస్తాయో నిర్ధారించడం, పరస్పరం స్వతంత్రంగా ఉన్న లిఖితాలన్నింటికీ స్థిరంగా వర్తించే పఠనాలను చూపించడం. లిఖితాల సంక్షిప్తత, వాటికి ఆధారమైన భాషపై అనిశ్చితి, సంకేతాల జాబితాపై భిన్నాభిప్రాయాలు, నిశ్చయంగా గుర్తించిన ద్విభాషా లిఖితం లేకపోవడం ప్రధాన అవరోధాలు. ఈజిప్టు చిత్రలిపి ఛేదనకు తోడ్పడిన రోసెట్టా శిలకు సమానమైన ఆధారమేదీ లభించలేదు.

పదాలను సూచించే చిహ్నాలను, అక్షరాలను (syllables) సూచించే చిహ్నాలతో కలిపి ఉపయోగించే పద–అక్షరాత్మక (logosyllabic) వ్యవస్థగా దీనిని తరచుగా ఊహిస్తారు. ఇందులో చిహ్నాల సంఖ్య సాపేక్షంగా ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల, దీనిని సరళమైన వర్ణమాలా వ్యవస్థగా భావించే అవకాశం తక్కువ. అయినప్పటికీ, చిహ్నాలకు, మాట్లాడే భాషకు మధ్య ఉన్న కచ్చితమైన సంబంధం ఇంకా నిరూపితం కాలేదు. అందువల్ల, ఈ వ్యవస్థ ఎలా పనిచేసిందో వివరించడానికి దీనిని చిత్రలిపిగా పేర్కొనడం మాత్రమే సరిపోదు.

శాసనాల క్రమబద్ధమైన అధ్యయనంతోనూ, ద్రావిడ భాషలతో సంబంధం ఉన్న పరికల్పనలతోనూ ఐరావతం మహాదేవన్, అస్కో పర్పోలా ప్రత్యేకంగా ముడిపడి ఉన్నారు. ఇతర ప్రతిపాదనలు ఇండో-ఆర్యన్, ముండా లేదా గుర్తించని భాషలతో సంబంధాన్ని సూచిస్తాయి. ఈ అధ్యయన రంగమంతటా ఆమోదం పొందిన లిపి పఠనాన్ని వీటిలో ఏదీ అందించలేదు. ఆధునిక కాలంలో భాషల భౌగోళిక వ్యాప్తి ఆధారంగా మాత్రమే క్రీ.పూ. మూడవ సహస్రాబ్దిలోని హరప్పా నగరాల్లో ఏ భాష మాట్లాడేవారో నిర్ధారించలేం.

కొంతమంది పరిశోధకులు, ముఖ్యంగా స్టీవ్ ఫార్మర్, రిచర్డ్ స్ప్రోట్, మైఖేల్ విట్జెల్, ఈ చిహ్నాలు సంపూర్ణ లిపి కాకుండా భాషేతర ప్రతీకల వ్యవస్థగా ఉండేవని వాదించారు. ఇతర పండితులు, ఇవి భాషను సంకేతీకరించాయనే వాదనకు మద్దతుగా చిహ్నాల అమరిక క్రమంపై పరిమితులు, పునరావృతమయ్యే చిహ్న సమ్మేళనాలు, తెలిసిన లిపులతో పోలికలను పేర్కొంటారు. గణాంక, కంప్యూటేషనల్ అధ్యయనాలు నమూనాలను గుర్తించగలవు; అయితే నమూనాలను గుర్తించడం ద్వారా మాత్రమే ఉచ్చారణను, అర్థాన్ని లేదా భాషను నిర్ధారించలేం.

  • నమ్మదగిన పఠనం అనేది కొన్ని అనుకూలమైన ఉదాహరణలను మాత్రమే ఎంచుకోవడం కాకుండా, పునరావృతమయ్యే సంకేతాలను, సంకేత క్రమాలను స్థిరమైన పద్ధతిలో వివరించగలగాలి.
  • సింధు సంకేతాలకు, బ్రాహ్మీకి మధ్య సంబంధం ఉందనే వాదన నిర్ధారిత వాస్తవం కాదు; నిశ్చయంగా లిపి ఛేదన జరిగిన అశోకుని బ్రాహ్మీ క్రీ.పూ. మూడవ శతాబ్దానికి చెందినది.

5. పరీక్షా దృక్పథం మరియు సాక్ష్యాధారిత వ్యాఖ్యానం

ప్రిలిమ్స్ కోసం హరప్పా స్థలాలతో సంబంధం, ముద్రలు మరియు ఇతర సులభంగా తీసుకెళ్లగల వస్తువుల వినియోగం, సంక్షిప్త శాసనాలు, అనేక ఉదాహరణల్లో బహుశా కుడి నుంచి ఎడమకు ఉండే రాత దిశ, ఆమోదం పొందిన లిపి పఠనం లేకపోవడం వంటి అంశాలకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వండి. ఈ ఆధారాలను, తరువాతి కాలానికి చెందిన, పఠనం సాధ్యమైన బ్రాహ్మీ, ఖరోష్ఠి వంటి లిపుల నుంచి వేరుగా గుర్తించండి. సింధు శాసనాల భాషను సంస్కృతం, తమిళం లేదా తెలిసిన మరే ఇతర భాషగానైనా ప్రస్తుతం నిశ్చయంగా గుర్తించలేం.

విశ్లేషణాత్మక సమాధానాల్లో, ఈ లిపి హరప్పా పట్టణ సంస్కృతి సాధించిన ఉన్నత స్థాయినీ, పురావస్తు ఆధారాలతో గతాన్ని పునర్నిర్మించడంలో ఉన్న పరిమితులనూ తెలియజేస్తుంది. శాసనాలు ఇప్పటికీ చదవదగిన చారిత్రక వివరాలను అందించలేకపోతున్నందున, వాస్తుశిల్పం, జనావాస నమూనాలు, మానవ నిర్మిత వస్తువులు, పర్యావరణ ఆధారాలు అత్యవసరంగా ఉంటాయి. పఠనం సాధ్యమైన లిఖిత దస్తావేజులు కలిగిన సమాజాల మాదిరిగా కాకుండా, హరప్పా పాలకులు, సంస్థలు, విశ్వాసాల గురించి వారి స్వీయ లిఖిత ప్రకటనల నుంచి నేరుగా పునర్నిర్మించలేం.

లిపిని చదవగలిగామనే వార్తా కథనాలను జాగ్రత్తగా పరిశీలించండి. బలమైన వాదనలకు సమగ్రంగా నమోదు చేసిన వస్తువులు, పారదర్శకమైన చిహ్న వర్గీకరణ, పునరుత్పాదించగల పద్ధతులు, ఇంతకుముందు ఉపయోగించని శాసనాలతో పరీక్షించిన పఠనాలు అవసరం. పురావస్తు ఆవిష్కరణలు, డిజిటల్ శాసన సంకలనాలు సాక్ష్యాధారాల పునాదిని మెరుగుపరచవచ్చు; అయితే ఆకర్షణీయమైన వ్యాఖ్యానం, నిరూపితమైన పరిష్కారానికి సమానం కాదు.

  • లిపిని ఇంకా చదవలేకపోతున్నామనే విషయాన్ని, హరప్పా ప్రజలకు సమాచార వినిమయ లేదా రికార్డుల నిర్వహణ వ్యవస్థలు లేవనడానికి రుజువుగా పొరబడవద్దు.
  • జంతు చిత్రాలు, మతపరమైనవిగా ప్రతిపాదించిన చిహ్నాలు లేదా ఆధునిక భాషలతో పోలికలు—వీటిలో ఏ ఒక్కదానినీ లిపిని చదవగలిగామనడానికి స్వతంత్రంగా సరిపోయే సాక్ష్యంగా భావించవద్దు.

కాలరేఖ

  1. Approximately 2600–1900 BCE

    పరిపక్వ హరప్పా దశలో సింధు లిపి వినియోగానికి అత్యంత బలమైన ఆధారాలు ఉన్నాయి.

  2. 1875

    అలెగ్జాండర్ కన్నింగ్‌హామ్ హరప్పా నుంచి లభించిన, లిపి చెక్కిన ఒక ముద్రను ప్రచురిస్తారు.

  3. 1921–1924

    హరప్పా, మొహెంజొదారోలలో జరిగిన తవ్వకాలు ఈ నాగరికతను గుర్తించడానికి, దాని ఉనికిని ప్రకటించడానికి దారితీశాయి.

  4. 1977

    ఐరావతం మహాదేవన్ ‘సింధు లిపి: పాఠాలు, పదసూచిక మరియు పట్టికలు’ (The Indus Script: Texts, Concordance and Tables) గ్రంథాన్ని ప్రచురించారు.

  5. 1987 onward

    ‘సింధు ముద్రలు, లిఖితాల సమగ్ర సంకలనం’ (Corpus of Indus Seals and Inscriptions) సంపుటాలు క్రమబద్ధమైన ఛాయాచిత్ర ఆధారిత నమోదు పరిధిని విస్తరించాయి.

సింధు లిపిని పరిష్కరించామనే వాదనను పరీక్షించడం

  1. 1. వస్తువు ప్రామాణికతను, పురావస్తు సందర్భాన్ని, కాలనిర్ణయాన్ని నిర్ధారించాలి.
  2. 2. చిహ్నాలు, దెబ్బతిన్న భాగాలు, రూపాంతరాలు, చదివే దిశకు సంబంధించిన అవకాశాలను నమోదు చేయాలి.
  3. 3. లభ్యమైన సమస్త లిపి లేఖనాల్లోని చిహ్న క్రమాలను పోల్చాలి.
  4. 4. స్పష్టమైన, స్థిరంగా వర్తించే చిహ్న విలువలను, భాషా నియమాలను ప్రతిపాదించాలి.
  5. 5. ప్రతిపాదన ఆధారంగా చేసిన అంచనాలను స్వతంత్ర లిపి లేఖనాలపై పరీక్షించాలి.
  6. 6. ఫలితాలను ఇతర పరిశోధకులు పునరుత్పాదించగలగాలి; వాటిని పండితుల విమర్శనాత్మక మూల్యాంకనానికి లోను చేయాలి.
సింధు లిపి: ఆధారాలు — వ్యాఖ్యానాలు
అంశంనిర్ధారిత పరిశీలననిర్ధారణకు గల పరిమితి
చిహ్నాల సమాహారంపునరావృతమయ్యే వందలాది చిహ్న రూపాలు నమోదు చేయబడ్డాయి.చిహ్నాల ఖచ్చితమైన జాబితా, వాటి ధ్వని విలువలు ఇంకా నిర్ధారణ కాలేదు.
చదివే దిశఅనేక లిపి లేఖనాల్లో కుడి నుంచి ఎడమకు చదివేవారని సూచించే ఆధారాలు ఉన్నాయి.ఇది ప్రతి వస్తువుకూ వర్తించే సార్వత్రిక నియమం కాదు.
ఆర్థిక సందర్భంవస్తు మార్పిడి, చేతివృత్తుల వ్యవస్థల్లో ముద్రలు, ముద్రాంకిత వస్తువులు కనిపిస్తాయి.విడివిడిగా ఉన్న లిపి లేఖనాలను లెక్కల పత్రాలుగా లేదా యాజమాన్యాన్ని సూచించే గుర్తులుగా అనువదించడం సాధ్యం కాదు.
భాషచిహ్న క్రమాల్లో పునరావృతమయ్యే నమూనాలు కనిపిస్తాయి.ఈ లిపికి ఆధారమైన భాష ఏదీ నిర్దిష్టంగా గుర్తించబడలేదు.
తరువాతి కాలపు లిపులుబ్రాహ్మీ, ఖరోష్ఠి పరిష్కరించబడిన చారిత్రక లిపులు.అవి సింధు లిపి వ్యవస్థ నుంచి ఉద్భవించాయని నిర్ధారణ కాలేదు.

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

ధోలవీరా: ప్రజల కోసం ఏర్పాటు చేసి ఉండవచ్చని భావిస్తున్న సూచిక పలక

గుజరాత్‌లోని కచ్ ప్రాంతంలో ఉన్న ధోలవీరాలో, కోట ప్రాంగణపు ఉత్తర ద్వారం సమీపంలో తెల్లని జిప్సం ముక్కలతో రూపొందించిన పది పెద్ద లిపి చిహ్నాలను తవ్వకాలు నిర్వహించినవారు కనుగొన్నారు. వీటిని ఒక చెక్క పలకపై అమర్చి ఉండేవారని సాధారణంగా పునర్నిర్మించి చూపుతారు. వీటి పరిమాణం దూరం నుంచి కనిపించేలా ప్రదర్శించడానికి ఉద్దేశించినట్లు సూచిస్తుంది. దీనివల్ల లిపి వినియోగానికి సంబంధించిన ఆధారాలు సులభంగా తీసుకెళ్లగల చిన్న ముద్రలకే పరిమితం కావని తెలుస్తుంది. ఆ లిఖితం ఒక ప్రదేశం పేరునో, సంస్థ పేరునో లేదా మరేదైనా విషయాన్నో సూచించిందా అనేది తెలియదు.

మెసొపొటేమియాలోని ఉర్‌లో హరప్పా ముద్రలు

ప్రస్తుత ఇరాక్‌లోని ఉర్‌లో హరప్పా ముద్రలు లభించడం, సింధు నాగరికతకు సంబంధించిన వస్తువులు మెసొపొటేమియా వినిమయ వ్యవస్థల్లోకి చేరినట్లు చూపుతుంది. మెసొపొటేమియా ఆధారాల్లోని మెలుహ్హా ప్రస్తావనలతో కలిపి చూస్తే, ఇవి సుదూర పరస్పర సంబంధాలను బలపరుస్తాయి. అయితే, ఇవి ద్విభాషా లిఖితాలు కావు: చదవగలిగిన కీలాక్షర లిపి ఆధారాలకు సమీపంలో లభించినంత మాత్రాన వాటికి సరిపోలే అనువాదాలు స్వయంచాలకంగా లభించినట్లు కాదు.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

సింధు లిపికి సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. దీని వినియోగానికి అత్యంత స్పష్టమైన ఆధారాలు పరిపక్వ హరప్పా దశకు చెందినవి. 2. ఒక ద్విభాషా శాసనం దీని భాష ద్రావిడ భాష అని నిశ్చయంగా నిర్ధారించింది. 3. స్టియాటైట్ కాకుండా ఇతర పదార్థాలపై కూడా లిఖితాలు కనిపిస్తాయి. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

సాధారణంగా సూచిక పలకగా భావించే పది పెద్ద జిప్సం చిహ్నాల ఆవిష్కరణ ఏ హరప్పా స్థలానికి సంబంధించినది?

  • A. కాలీబంగన్
  • B. లోథల్
  • C. ధోలవీరా
  • D. రాఖీగఢీ

ప్రశ్న 3

సింధు లిపి గురించి ప్రస్తుతం ఉన్న అవగాహన స్థితిని కింది ప్రకటనలలో ఏది అత్యుత్తమంగా వివరిస్తుంది?

  • A. దీని చిహ్నాల ధ్వని విలువలు నిశ్చయంగా నిర్ధారించబడ్డాయి, కానీ దీని వ్యాకరణం ఇప్పటికీ తెలియదు.
  • B. ఇది భాషాపరమైన విషయం లేని పూర్తిగా చిత్రరూప వ్యవస్థ అని సార్వత్రికంగా అంగీకరించబడింది.
  • C. ఇది నేరుగా బ్రాహ్మీ లిపిగా పరిణామం చెందిందని పురావస్తు ఆధారాల ద్వారా నిరూపించబడింది.
  • D. పునరావృతమయ్యే సంకేత క్రమాలు నమోదు చేయబడ్డాయి, అయితే వాటిని చదివి అర్థం చేసుకోవడానికి చేసిన ఏ ప్రయత్నానికీ పండితుల నుంచి విస్తృత ఆమోదం లభించలేదు.
మెయిన్స్: సింధు లిపికి సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు హరప్పా సమాజం గురించి ఏమి వెల్లడిస్తున్నాయి? ఈ లిపిని చదివి అర్థం చేసుకునే సమస్య ఇప్పటికీ ఎందుకు పరిష్కారం కాలేదో వివరించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • ఈ లిపిని, పరిపక్వ హరప్పా దశలో దాని ప్రధాన వినియోగాన్ని పరిచయం చేయండి.
  • ముద్రలు, ముద్రాంకిత ముద్దలు, ఫలకాలు, మృణ్మయ పాత్రలు, ధోలవీరా సూచిక పలక గురించి చర్చించండి.
  • ఉమ్మడి లిపి చిహ్నాల వినియోగ పద్ధతులను పరిపాలన, గుర్తింపు, వినిమయం, ప్రత్యేక పరిజ్ఞానంతో జాగ్రత్తగా అనుసంధానించండి.
  • లిఖితాలు సంక్షిప్తంగా ఉండటం, భాష తెలియకపోవడం, చిహ్నాల ధ్వని విలువలు అనిశ్చితంగా ఉండటం, ద్విభాషా శాసనం లేకపోవడం గురించి వివరించండి.
  • ద్రావిడ భాషా పరికల్పనను, ఇతర భాషా పరికల్పనలను ఆమోదం పొందిన లిపి పఠన నిర్ధారణ నుంచి వేరు చేసి చూపండి.
  • ఈ లిఖితాలు పురావస్తు ఆధారాల వ్యాఖ్యానాన్ని సమృద్ధం చేస్తున్నప్పటికీ, నేరుగా చదవగలిగే చరిత్రలను ఇంకా అందించడం లేదని ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Themes in Indian History, Part I: Bricks, Beads and Bones — The Harappan Civilisation.
  • Archaeological Survey of India: publications and excavation accounts on Dholavira and Harappan sites.
  • Iravatham Mahadevan, The Indus Script: Texts, Concordance and Tables, 1977.
  • Asko Parpola, Deciphering the Indus Script, Cambridge University Press, 1994; read its decipherment proposals as hypotheses.
  • Corpus of Indus Seals and Inscriptions, edited across volumes by Jagat Pati Joshi, Asko Parpola and collaborators.
  • UNESCO World Heritage Centre: Dholavira: a Harappan City.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp