New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ప్రాచీన భారతదేశం · మౌర్య, మౌర్యానంతర భారతదేశం

శకులు

శకులు లేదా ఇండో-సిథియన్లు మధ్య ఆసియా మూలాలు కలిగిన జనసమూహాలు. మౌర్యానంతర కాలంలో వీరు వాయవ్య, పశ్చిమ భారతదేశంలో అధికారాన్ని స్థాపించారు. వీరి చరిత్ర వలసలు, ప్రాంతీయ రాజ్య నిర్మాణం, వాణిజ్య విస్తరణ, సాంస్కృతిక సమైక్యతలను వివరిస్తుంది. UPSC దృష్ట్యా అత్యంత ముఖ్యమైన అంశాలు పశ్చిమ క్షత్రపులు, మొదటి రుద్రదాముడి జునాగఢ్ శాసనం, శక–శాతవాహన సంబంధాలు, నాణేలు, శక పాలకులకు శక శకానికి మధ్య ఉన్న తేడా.

కుషాణ యుగపు పునర్నిర్మిత పటం: మధ్య ఆసియా–వాయవ్య భారతదేశ మార్గాలను గుర్తించండి. ఇది అంతకుముందు ఉన్న ఇండో-గ్రీకు లేదా శక రాజ్యాల భూభాగ విస్తృతి కాదు.

Map study

కుషాణ యుగపు పునర్నిర్మిత పటం: మధ్య ఆసియా–వాయవ్య భారతదేశ మార్గాలను గుర్తించండి. ఇది అంతకుముందు ఉన్న ఇండో-గ్రీకు లేదా శక రాజ్యాల భూభాగ విస్తృతి కాదు.

  • మూలాధారపు తేదీని, పటంలోని సంకేతాల వివరణను చదవండి; భూభాగం, ప్రభావం, భౌగోళిక స్థానం మధ్య తేడాలను గుర్తించండి.
  • చారిత్రక సరిహద్దులు, సూచనార్థం పేర్కొన్న సభ్యత్వాలు ప్రస్తుత రాజకీయ లేదా కార్యాచరణ సమాచారాన్ని సూచించవు.

Credit: Natural Earth base map; source contributors credited on linked file page · CC BY-SA 4.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. మూలాలు, వలసలు, రాజకీయ నేపథ్యం

శకులు మధ్య ఆసియాలోని సంచార పశుపోషక సముదాయాలతో కూడిన విస్తృత సక లేదా సిథియన్ ప్రపంచానికి చెందినవారు. వారు నిరంతర వారసత్వ పరంపర కలిగిన ఒకే భారతీయ రాజవంశం కాదు. వేర్వేరు సమూహాలు ఉపఖండంలోకి ప్రవేశించి ప్రాంతీయ పాలక వంశాలను స్థాపించాయి. క్రీ.పూ. రెండవ, మొదటి శతాబ్దాలలో మధ్య ఆసియా అంతటా షియోంగ్ను, యుయెజీ, సక జనసమూహాలు భాగస్వాములైన విస్తృత జనవలసల్లో వీరి కదలికలు ఒక భాగంగా ఉన్నాయి.

ఈ జనవలసల ఒత్తిడి కొన్ని సక సమూహాలను బాక్ట్రియా, ఇరానియన్ సరిహద్దు ప్రాంతాల వైపు, చివరికి ఉపఖండంలోని వాయవ్య ప్రాంతం వైపు నెట్టింది. ఇండో-గ్రీకు రాజ్యాలు బలహీనపడటం, మౌర్య సామ్రాజ్యానంతరం రాజకీయ విచ్ఛిన్నత ఏర్పడటం జరిగిన కాలంలోనే వీరు వచ్చారు. వీరి ప్రవేశం స్పష్టమైన తేదీతో గుర్తించగల ఒకే దండయాత్ర ద్వారా కాకుండా, అనేక మార్గాలు, దశల ద్వారా జరిగింది. గాంధార, దిగువ సింధు ప్రాంతం, వాటికి ఆనుకుని ఉన్న భూభాగాలు వీరి కార్యకలాపాలకు ముఖ్య కేంద్రాలుగా మారాయి.

ఒక శాసనంలో మోగగా పేర్కొనబడిన మౌయెస్, క్రీ.పూ. మొదటి శతాబ్దంలో వాయవ్య ప్రాంతంలో ముఖ్యమైన శక పాలకుడిగా ఎదిగాడు. ఇండో-సిథియన్ అధికారంతో సంబంధం ఉన్న మరో ప్రముఖ పేరు అజెస్. నాణేలు, శాసనాలు వీరి చరిత్రను పునర్నిర్మించడంలో తోడ్పడుతున్నప్పటికీ, ఖచ్చితమైన పాలనాకాల తేదీలు, కొందరు పాలకుల గుర్తింపు విషయంలో వివాదాలు కొనసాగుతున్నాయి. వాయవ్య ప్రాంతంలోని కొన్ని భాగాల్లో శకుల అధికారం కొనసాగుతుండగానే ఇండో-పార్థియన్, కుషాణుల విస్తరణ జరిగింది; చివరికి వారు శకుల స్థానాన్ని ఆక్రమించారు.

  • భూభాగాలు, సాంస్కృతిక ప్రభావాలు కొంతవరకు పరస్పరం కలిసినప్పటికీ, శకులు, ఇండో-పార్థియన్లు, కుషాణులను వేర్వేరు చారిత్రక సమూహాలుగా పరిగణించండి.
  • ఇండో-గ్రీకులు–శకులు–ఇండో-పార్థియన్లు–కుషాణులు అనే క్రమం ఉపయోగకరమైన స్థూల అవగాహనను అందిస్తుంది; అయితే, ప్రతి ప్రాంతంలోనూ ఇదే వరుసలో ఏకరీతిగా పాలనా మార్పులు జరిగాయని భావించకూడదు.

2. ప్రాంతీయ కేంద్రాలు, పశ్చిమ క్షత్రపులు

శకులతో సంబంధం ఉన్న రాజకీయ వ్యవస్థలు వాయవ్య ప్రాంతంలో, మథురలో, పశ్చిమ భారతదేశంలో అభివృద్ధి చెందాయి. మథురలో రాజువుల, శోదాస వంటి పాలకులు క్షత్రప బిరుదులను ఉపయోగించారు. మథుర సింహ శీర్ష శాసనం పాలక కుటుంబం, బౌద్ధ మతానికి అందించిన ఆదరణ గురించి తెలిపే ముఖ్యమైన ఆధారం. అయితే, అత్యంత సుదీర్ఘకాలం కొనసాగిన శక రాజ్యం పశ్చిమ క్షత్రపులది. కాలానుగుణంగా మారిన వారి రాజ్య భూభాగాల్లో గుజరాత్, సౌరాష్ట్ర, మాళ్వా, ఉత్తర మహారాష్ట్రలోని కొన్ని భాగాలు ఉన్నాయి.

క్షత్రప అనే పదం సాధారణంగా సాత్రప్ అని అనువదించే ఒక ఇరానియన్ పదం నుంచి ఉద్భవించింది. మహాక్షత్రప అంటే గొప్ప క్షత్రపుడు. ఈ బిరుదులు అధికారంలో స్థాయిభేదాలను సూచిస్తాయి. అయితే, వీటిని ఒక విదేశీ చక్రవర్తికి సామంతులుగా ఉన్నారనడానికి రుజువుగా యాంత్రికంగా అర్థం చేసుకోకూడదు. రాజకీయ పరిస్థితులను బట్టి వీటి అర్థం మారుతూ ఉండేది; పశ్చిమ క్షత్రప పాలకులు తరచుగా గణనీయమైన స్వతంత్ర అధికారాన్ని చలాయించారు.

రెండు ప్రధాన పాలక వంశాలు క్షహరాతులు, కర్దమకులు. నహపానుడు అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన క్షహరాత పాలకుడు. పశ్చిమ దక్కన్‌లోని ప్రదేశాల్లో ఉన్న అతని అల్లుడు ఉషవదాతుని శాసనాలు మతపరమైన దానాలు, దాతృత్వ కార్యాలను నమోదు చేశాయి. చష్టనుడు కర్దమక వంశాన్ని స్థాపించాడు; అతని మనవడు మొదటి రుద్రదాముడు ఆ వంశంలో అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకుడయ్యాడు. ఉజ్జయిని, గుజరాత్–సౌరాష్ట్ర ప్రాంతం పశ్చిమ క్షత్రపుల అధికారానికి ముఖ్య కేంద్రాలుగా ఉన్నాయి.

పశ్చిమ భారతదేశంపై ఆధిపత్యం కోసం శాతవాహనులతో పోటీ జరిగింది. గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి నహపానుడిని ఓడించాడు. నహపానుడి వెండి నాణేలపై అతడు పునర్ముద్రణ చేయడం ఈ అధికార మార్పునకు భౌతిక ఆధారాన్ని అందిస్తుంది. గౌతమీ బాలశ్రీ నాసిక్ శాసనం, గౌతమీపుత్రుడు క్షహరాత వంశాన్ని నిర్మూలించడాన్ని ప్రశంసిస్తుంది. అయితే, తరువాతి కాలంలో కర్దమకుల విస్తరణను బట్టి ఈ విజయం శకుల అధికారాన్ని శాశ్వతంగా అంతం చేయలేదని తెలుస్తుంది.

  • ప్రధాన ఆధారాల్లో నాణేలు, గుహా దాన శాసనాలు, రాజవంశ వంశావళులు, జునాగఢ్ శాసనం ఉన్నాయి.
  • రాజులు తమ విజయాల గురించి చేసిన ప్రకటనలను నాణెశాస్త్ర, పురావస్తు ఆధారాలతో కలిపి అంచనా వేయాలి.

3. మొదటి రుద్రదాముడు మరియు జునాగఢ్ శాసనం

గుజరాత్‌లోని గిర్నార్ సమీపాన ఉన్న జునాగఢ్‌లో మొదటి రుద్రదాముడు వేయించిన శాసనాన్ని సాధారణంగా క్రీ.శ. 150 నాటిదిగా నిర్ధారిస్తారు. ఇది శక శకం 72వ సంవత్సరానికి సమానం. పరిష్కృత సంస్కృత గద్యంలో విస్తృతంగా రచించిన తొలి రాజశాసనాలలో ఇది ఒకటి. అంతకుముందు శాసనాలలోనూ అప్పుడప్పుడు సంస్కృతాన్ని ఉపయోగించారు. అందువల్ల, ఎలాంటి వివరణ లేకుండా దీనిని తొలి సంస్కృత శాసనంగా పేర్కొనడం తప్పుదారి పట్టిస్తుంది. దీనిలోని రాజకీయ, సాహిత్య అభివ్యక్తి విస్తృతి, పరిణతి దీని ప్రాముఖ్యతకు కారణాలు.

తీవ్రమైన తుపాను వల్ల సుదర్శన సరస్సు కట్ట దెబ్బతిన్న తరువాత చేపట్టిన మరమ్మతులను ఈ శాసనం నమోదు చేస్తుంది. చంద్రగుప్త మౌర్యుడి పాలనలో గవర్నరుగా ఉన్న పుష్యగుప్తుడు ఈ జలాశయాన్ని నిర్మించినట్లు పేర్కొంటూ, అశోకుడి పాలనలో తుషాస్ఫతో సంబంధం ఉన్న పనులను కూడా ప్రస్తావిస్తుంది. రుద్రదాముడు చేపట్టిన పునరుద్ధరణ పనులను ఆనర్త, సురాష్ట్ర ప్రాంతాలకు అతని గవర్నరుగా ఉన్న సువిశాఖుడు పర్యవేక్షించాడు. ఈ విధంగా, అదే ప్రదేశంలో మౌర్యుల మౌలిక సదుపాయాలను తరువాతి ప్రాంతీయ పరిపాలనతో అనుసంధానించే ఆధారాలు భద్రపడి ఉన్నాయి.

ప్రజలపై అదనపు పన్నులు లేదా నిర్బంధ శ్రమ విధించకుండా ఈ మరమ్మతులకు నిధులు సమకూర్చినట్లు శాసనం పేర్కొంటుంది. ఇది రాజప్రశస్తి కావడంతో, ఈ వాదనను విమర్శనాత్మకంగా విశ్లేషించాల్సి ఉంటుంది. అయినప్పటికీ, ప్రజా సంక్షేమం, ఆర్థిక సామర్థ్యం, ఉత్పాదక వనరుల రక్షణ అనే ఆదర్శాల ద్వారా పాలకుడు తన అధికారానికి సముచితతను పొందాలని ప్రయత్నించినట్లు ఇది వెల్లడిస్తుంది. నీటిపారుదల వ్యవసాయానికి తోడ్పడి, తద్వారా రాజ్య ఆదాయ పునాదిని బలోపేతం చేసింది.

దక్కన్ ప్రభువైన ఒక శాతకర్ణిని రెండుసార్లు ఓడించినప్పటికీ, సన్నిహిత బంధుత్వం కారణంగా అతడిని విడిచిపెట్టినట్లు కూడా రుద్రదాముడు పేర్కొన్నాడు. ఈ శాతవాహన పాలకుడు కచ్చితంగా ఎవరనే అంశంపై చర్చ కొనసాగుతోంది. యుద్ధాలు, వైవాహిక పొత్తులు ఒకేసారి కొనసాగగలవని ఈ ప్రకటన తెలియజేస్తుంది. సంస్కృత పాండిత్యం, రాజోచిత సాధనలను అతడు ప్రశంసించడం ద్వారా, మధ్య ఆసియా మూలాలు గల ఒక రాజవంశం దక్షిణాసియాలో అప్పటికే స్థిరపడిన రాజరిక అభివ్యక్తి రూపాలను ఎలా స్వీకరించిందో కూడా తెలుస్తుంది.

  • సంస్కృత శాసన అధ్యయనం, నీటిపారుదల చరిత్ర, ప్రాదేశిక పరిపాలన, శక–శాతవాహన సంబంధాల అధ్యయనానికి జునాగఢ్ ముఖ్యమైనది.
  • గిర్నార్ శాసన సముదాయంలో అశోకుడి శాసనాలతోపాటు తరువాతి కాలానికి చెందిన స్కందగుప్తుడి శాసనం కూడా ఉంది.

4. ఆర్థిక వ్యవస్థ, నాణేల వ్యవస్థ మరియు సాంస్కృతిక సమన్వయం

పశ్చిమ క్షత్రపుల భూభాగాలు అంతర్భాగంలోని ఉత్పత్తి కేంద్రాలను అరేబియా సముద్ర ఓడరేవులతో అనుసంధానించాయి. ఆధునిక భరూచ్‌గా గుర్తించిన భరుకచ్ఛ ఒక ప్రధాన వాణిజ్య కేంద్రం. గ్రీకు–రోమన్ వృత్తాంతాలలో దీనిని బారిగజా అని పిలిచారు. వాణిజ్య మార్గాలు దీనిని మాళ్వా, దక్కన్ ప్రాంతాలతో కలిపాయి. ‘పెరిప్లస్ ఆఫ్ ది ఎరిత్రియన్ సీ’ గ్రంథం పశ్చిమ భారతదేశంలోని ఓడరేవులు, వాణిజ్య పరిస్థితులను వివరిస్తుంది. తద్వారా వస్త్రాలు, విలాస వస్తువులు, దిగుమతి ఉత్పత్తులకు సంబంధించిన వాణిజ్యంపై ఉపయోగకరమైన బాహ్య దృక్కోణాన్ని అందిస్తుంది.

పశ్చిమ క్షత్రపుల అధ్యయనానికి వెండి నాణేలు ప్రత్యేకంగా విలువైన ఆధారాలు. అనేక నాణేల ముందు వైపున పాలకుడి ముఖం ఒక పక్కకు తిరిగి ఉన్న అర్ధాకృతి, వెనుక వైపున ఖగోళ చిహ్నాలతో కూడిన సంప్రదాయ కొండ లేదా చైత్యాన్ని పోలిన చిహ్నం కనిపిస్తాయి. నాణేలపై లేఖనాలు రాజుల పేర్లు, బిరుదులు, తరచుగా వారి తండ్రుల పేర్లను సూచించే నామాలను తెలియజేస్తాయి; తరువాతి కాలంలో జారీ చేసిన అనేక నాణేలపై తేదీలు కూడా ఉన్నాయి. ఇటువంటి వివరాలు కేవలం సాహిత్య సంప్రదాయంపై ఆధారపడటం కంటే పాలకుల వారసత్వ క్రమాన్ని, కాలక్రమాన్ని మరింత నిర్దిష్టంగా నిర్ధారించడానికి తోడ్పడతాయి.

వారి సాంస్కృతిక సమ్మిళితం తక్షణమే జరగలేదు; అన్ని చోట్లా ఒకే విధంగానూ జరగలేదు. నాణేల రూపకల్పనలో హెలెనిస్టిక్, ఇరానియన్ అంశాలు కొనసాగగా, శాసనాల్లో స్థానిక లిపులు, భారతీయ భాషల వినియోగం క్రమంగా పెరిగింది. మతపరమైన ఆదరణ మతాల హద్దులను దాటింది: నహపానుడి కుటుంబానికి సంబంధించిన శాసనాలు బౌద్ధ సంస్థలకు అందించిన సహాయాన్ని, బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిన దానాలను నమోదు చేశాయి. నాసిక్, కార్లే వంటి గుహా కేంద్రాల్లోని దానాలు రాజకీయ ఉన్నత వర్గాలు, వ్యాపారులు, మత సంస్థల మధ్య సంబంధాలను తెలియజేస్తాయి.

విదేశీ మూలాలను శాశ్వత సాంస్కృతిక గుర్తింపుగా పరిగణించకూడదని ఈ ఆధారాలు హెచ్చరిస్తాయి. శక పాలక కుటుంబాలు వైవాహిక సంబంధాల వలయంలో భాగమయ్యాయి, సంస్కృత సంప్రదాయంలోని రాజత్వ ఆదర్శాలను స్వీకరించాయి, ప్రాంతీయ మత జీవితంలో పాలుపంచుకున్నాయి. వారి పాలన ఒక సాంస్కృతిక వ్యవస్థ స్థానంలో మరొకదాన్ని ప్రవేశపెట్టడానికే పరిమితం కాకుండా, పశ్చిమ భారతదేశంలో విభిన్న సంస్కృతులు కలగలిసిన సమాజం ఏర్పడటానికి దోహదపడింది.

5. పతనం, శక శకం, పరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తించాల్సిన తేడాలు

రుద్రదాముని తరువాత కూడా పశ్చిమ క్షత్రపుల పాలన అనేక తరాలపాటు కొనసాగింది. క్రీ.శ. ఐదవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పశ్చిమ భారతదేశంలో రెండవ చంద్రగుప్తుడి రాజ్య విస్తరణతో వారి పాలన అంతమైంది. గుప్తుల వెండి నాణేలు పశ్చిమ క్షత్రపుల నాణేల లక్షణాలను అనుసరించాయి. రాజకీయ ఆక్రమణ తరువాత కూడా ప్రాంతీయ ద్రవ్య పద్ధతులు కొనసాగాయని ఇది తెలియజేస్తుంది. గుజరాత్, మాళ్వాలను స్వాధీనం చేసుకోవడం వల్ల పశ్చిమ వాణిజ్య మార్గాలను వినియోగించుకునే గుప్తుల సామర్థ్యం బలపడింది.

శక శకం క్రీ.శ. 78లో ప్రారంభమవుతుంది. దీనిని అంతకంటే చాలా ముందే జరిగిన శక సమూహాల రాక నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. పాత చారిత్రక వివరణలు తరచుగా ఈ శక స్థాపనను కనిష్కుడితో ముడిపెట్టాయి; అయితే, ఈ అన్వయం వివాదాస్పదం. ఆధునిక పరిశోధనల్లో అధిక భాగం ఆయన సింహాసనారోహణాన్ని సుమారు క్రీ.శ. 127గా నిర్ధారిస్తున్నాయి. తరువాతి పశ్చిమ క్షత్రపులు ఈ శకాన్ని ఉపయోగించినంత మాత్రాన దానిని మొదట ఎవరు స్థాపించారో నిర్ధారణ కాదు. 1957లో ఆమోదించిన భారత జాతీయ పంచాంగం శక శకాన్ని ఉపయోగిస్తుంది.

  • రాజకీయ సమూహాలు, రాజవంశాలు, కాలగణన శకాలను వేర్వేరుగా గుర్తించండి: ఇవి ఒకదాని స్థానంలో మరొకదాన్ని ఉపయోగించగల వర్గాలు కావు.
  • ఈ ముఖ్యమైన జతను గుర్తుంచుకోండి: గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి నహపానుడిని ఓడించాడు; రెండవ చంద్రగుప్తుడు తరువాతి పశ్చిమ క్షత్రప రాజ్యాన్ని అంతం చేశాడు.

కాలరేఖ

  1. Second–first centuries BCE

    మధ్య ఆసియా నుంచి జరిగిన వలసలు శక సమూహాలను భారత ఉపఖండంలోని వాయవ్య ప్రాంతం వైపు తీసుకువచ్చాయి.

  2. First century BCE

    మావెస్, ఇతర ఇండో-సిథియన్ పాలకులు వాయవ్య ప్రాంతంలో అధికారాన్ని స్థాపించారు.

  3. Late first–early second centuries CE

    గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి చేతిలో ఓడిపోవడానికి ముందు నహపానుడి అధికారం పశ్చిమ భారతదేశంలో విస్తరించింది.

  4. 150 CE

    రుద్రదాముని జునాగఢ్ శాసనం సుదర్శన సరస్సు పునరుద్ధరణను నమోదు చేస్తుంది.

  5. Around the beginning of the fifth century CE

    రెండవ చంద్రగుప్తుడి దండయాత్రల్లో సాధించిన విజయాలు పశ్చిమ క్షత్రపుల పాలనను అంతం చేశాయి.

శక రాజ్య నిర్మాణపు స్థూల నమూనా

  1. 1. మధ్య ఆసియా జనసమూహాల వలసలు
  2. 2. భారత ఉపఖండంలోని వాయవ్య ప్రాంతంలోకి ప్రవేశం
  3. 3. ప్రాంతీయ క్షత్రప అధికార వ్యవస్థల స్థాపన
  4. 4. అంతర్భాగ వాణిజ్య మార్గాలు, పశ్చిమ తీర నౌకాశ్రయాల కోసం పోటీ
  5. 5. వివాహ సంబంధాలు, పోషణ, భాష, నాణేల ద్వారా సమైక్యత
పరీక్షాపరంగా ముఖ్యమైన పాలకులు, వారి అనుబంధాలు
పాలకుడురాజకీయ అనుబంధంగుర్తుంచుకోవలసిన అంశం
మావెస్వాయవ్య ప్రాంత ఇండో-సిథియన్లుతొలినాటి ప్రముఖ శక పాలకుడు; మోగా అని కూడా పిలుస్తారు
నహపానుడుక్షహరాత వంశంగౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి చేతిలో ఓటమి
చష్టనుడుకర్దమక వంశంరుద్రదాముడితో సంబంధమున్న పాలక వంశ స్థాపకుడు
మొదటి రుద్రదాముడుకర్దమక వంశంజునాగఢ్ సంస్కృత శాసనం, సుదర్శన సరస్సు మరమ్మతులు
రెండవ చంద్రగుప్తుడుగుప్త వంశంపశ్చిమ క్షత్రప రాజ్యాన్ని జయించడం

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

జోగల్‌థెంబి నాణేల నిధి: రాజ్యవిజయానికి ఆధారం

నాసిక్ సమీపంలోని జోగల్‌థెంబి నాణేల నిధిలో, గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి పునర్ముద్రించిన నహపానుని వెండి నాణేలు అనేకం లభించాయి. ఈ పునర్ముద్రణ రాజకీయ పరాజయాన్ని ధ్రువీకరించడంతోపాటు, అప్పటికే ఉన్న నాణేల నిల్వను తిరిగి వినియోగించినట్లు చూపుతుంది. అయితే, దీని ఆధారంగా మాత్రమే అన్ని ప్రాదేశిక సరిహద్దులను లేదా దండయాత్రలో విజయం సాధించిన ఖచ్చితమైన తేదీని నిర్ధారించలేం.

సుదర్శన సరస్సు: వివిధ రాజవంశాల కాలాల్లో కొనసాగిన మౌలిక సదుపాయం

ఈ జలాశయానికి సంబంధించిన శాసన చరిత్ర మౌర్యుల కాలంలోని నిర్మాణాన్ని, రుద్రదాముని పునరుద్ధరణను, స్కందగుప్తుని పాలనలో జరిగిన మరమ్మతులను అనుసంధానిస్తుంది. వరుసగా అధికారంలోకి వచ్చిన రాజవంశాలు ఉత్పాదక మౌలిక సదుపాయాలను ఎలా వారసత్వంగా పొందాయో, వాటి నిర్వహణ ద్వారా తమ రాజాధికారపు చట్టబద్ధతను, ప్రజా సంక్షేమ దృక్పథాన్ని ఎలా చాటుకున్నాయో ఇది వివరిస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

మొదటి రుద్రదాముని జునాగఢ్ శాసనం గురించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఇది విస్తృతమైన సంస్కృత గద్యంలో రచించబడింది. 2. సుదర్శన సరస్సును మొదట రుద్రదాముడే నిర్మించినట్లు ఇది పేర్కొంటుంది. 3. ఒక శాతకర్ణిపై అతడు సాధించిన విజయాలను ఇది ప్రస్తావిస్తుంది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది జతల్లో ఏది తప్పుగా జతపరచబడింది?

  • A. నహపానుడు — క్షహరాత వంశం
  • B. చష్టనుడు — కర్దమక వంశం
  • C. గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి — నహపానుని నాణేల పునర్ముద్రణ
  • D. చంద్రగుప్త మౌర్యుడు — పశ్చిమ క్షత్రపుల పాలనకు ముగింపు

ప్రశ్న 3

శక శకానికి సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. దీని ప్రారంభ సంవత్సరం క్రీ.శ. 78. 2. దీనిని కనిష్కుడు ప్రారంభించాడనేది వివాదరహిత చారిత్రక వాస్తవం. 3. భారత జాతీయ పంచాంగం ఈ శకాన్ని ఉపయోగిస్తుంది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: ప్రాచీన భారతదేశంలో శకుల రాజకీయ అధికారం, సాంస్కృతిక సమన్వయం గురించి శాసనాలు, నాణేలు ఎలా వెలుగులోకి తెస్తాయి? 250 పదాల్లో చర్చించండి.
  • ప్రాంతీయ శక రాజ్యాలను, ముఖ్యంగా పశ్చిమ క్షత్రపులను పరిచయం చేయండి.
  • రాజాధికారం, సంస్కృత భాష, నీటిపారుదల, పరిపాలన అంశాలను వివరించడానికి జునాగఢ్ శాసనాన్ని ఉపయోగించండి.
  • గుహల దానాలు, వివిధ మతాలకు అందించిన ఆదరణ గురించి చర్చించండి.
  • రాజకీయ కాలక్రమాన్ని నిర్ధారించడానికి నాణేలపై లేఖనాలు, తేదీలు, తండ్రి పేరును సూచించే నామాలను ఉపయోగించండి.
  • నహపానుని పునర్ముద్రిత నాణేలు రాజ్యవిజయానికి, ద్రవ్య వ్యవస్థ కొనసాగింపునకు ఎలా ఆధారాలుగా నిలుస్తాయో వివరించండి.
  • ప్రశస్తుల్లోని పక్షపాతాన్ని, కాలక్రమ సంబంధిత అనిశ్చితులను గుర్తిస్తూ, సాంస్కృతిక పరస్పర ప్రభావాలను ప్రస్తావించి ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • R. S. Sharma, Ancient India, old NCERT: chapters on Central Asian contacts and the Satavahanas.
  • Upinder Singh, A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century.
  • D. C. Sircar, Select Inscriptions Bearing on Indian History and Civilization, Volume I.
  • Archaeological Survey of India: Epigraphia Indica and resources on Junagadh inscriptions.
  • India Meteorological Department, Positional Astronomy Centre: Rashtriya Panchang and the Indian national calendar.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp