అటార్నీ జనరల్

1. రాజ్యాంగపరమైన స్థానం మరియు నియామకం

భారత అటార్నీ జనరల్ భారత ప్రభుత్వ ప్రధాన న్యాయ సలహాదారు, అత్యున్నత రాజ్యాంగబద్ధ న్యాయాధికారి. ప్రకరణ 76 కేంద్ర కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థకు సంబంధించిన భాగం V, అధ్యాయం Iలో ఉంది. రాజకీయ కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ తీసుకునే నిర్ణయాలు రాజ్యాంగ, చట్టపరమైన పరిమితులకు లోబడి ఉండాలి; ఇందుకు అవసరమైన న్యాయ నైపుణ్యాన్ని ఈ కార్యాలయం అందిస్తుంది. ఇది న్యాయమూర్తి పదవి గానీ, మంత్రిత్వ శాఖ బాధ్యత గానీ కాదు. ఈ పదవిలో నియమితులైనంత మాత్రాన ఆ వ్యక్తి కేంద్ర మంత్రివర్గ సభ్యుడు కారు.

ప్రకరణ 76(1) ప్రకారం, సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా నియమితులు కావడానికి అర్హత ఉన్న వ్యక్తిని రాష్ట్రపతి అటార్నీ జనరల్‌గా నియమిస్తారు. ఈ నిబంధనను ప్రకరణ 124(3)తో కలిపి చదివితే, ఆ వ్యక్తి భారత పౌరుడై ఉండాలి; కనీసం ఐదు సంవత్సరాలు హైకోర్టు న్యాయమూర్తిగా పనిచేసి ఉండాలి, లేదా కనీసం పది సంవత్సరాలు హైకోర్టు న్యాయవాదిగా పనిచేసి ఉండాలి, లేదా రాష్ట్రపతి అభిప్రాయంలో విశిష్ట న్యాయకోవిదుడై ఉండాలి. న్యాయమూర్తిగా లేదా న్యాయవాదిగా పొందిన ఈ అనుభవం వరుసగా రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ హైకోర్టుల్లో పొందినది కావచ్చు. ఇవి ప్రత్యామ్నాయ అర్హతా మార్గాలే తప్ప, అన్నింటినీ కలిపి నెరవేర్చాల్సిన ఆవశ్యకతలు కావు.

నియామకాన్ని లాంఛనంగా రాష్ట్రపతి చేసినప్పటికీ, అది పార్లమెంటరీ వ్యవస్థలో, ప్రకరణ 74 కింద మంత్రిమండలి సలహాకు సంబంధించిన చట్రంలో జరుగుతుంది. న్యాయ కొలీజియం ద్వారా ఎంపిక చేయాలని గానీ, భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిని సంప్రదించాలని గానీ, పార్లమెంటు ఆమోదం పొందాలని గానీ రాజ్యాంగం నిర్దేశించలేదు. సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా నియమితులు కావడానికి అర్హత ఉన్నంత మాత్రాన అటార్నీ జనరల్ న్యాయమూర్తి కారు; న్యాయమూర్తుల నియామక ప్రక్రియ కూడా ఈ నియామకానికి వర్తించదు.

• అధికారిక రాజ్యాంగ పదవీ నామం: భారత అటార్నీ జనరల్.
• సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిగా నియమితులయ్యేందుకు అర్హత కలిగి ఉండాలంటే, ప్రస్తుతం విధుల్లో ఉన్న లేదా పదవీ విరమణ చేసిన న్యాయమూర్తిని మాత్రమే నియమించాలన్న అర్థం కాదు.
• ఈ పదవిని పార్లమెంటు సభ్యునికి లేదా నిర్దిష్ట న్యాయ సేవకు చెందిన వ్యక్తికి కేటాయించే రాజ్యాంగపరమైన నిబంధన ఏదీ లేదు.

2. విధులు, వ్యాజ్యాలు, వృత్తిపరమైన పాత్ర

ప్రకరణ 76(2) ప్రకారం, రాష్ట్రపతి నివేదించిన న్యాయపరమైన విషయాలపై భారత ప్రభుత్వానికి సలహా ఇవ్వడం, రాష్ట్రపతి అప్పగించిన ఇతర న్యాయపరమైన విధులను నిర్వర్తించడం, రాజ్యాంగం లేదా మరే ఇతర చట్టం అప్పగించిన విధులను నిర్వహించడం అటార్నీ జనరల్ బాధ్యతలు. ఇక్కడ రాష్ట్రపతిని ప్రస్తావించడం కేంద్ర కార్యనిర్వాహక చర్యల రాజ్యాంగబద్ధ స్వరూపాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది; ఆచరణలో ఈ కార్యాలయం కేంద్ర ప్రభుత్వం, దాని మంత్రిత్వ శాఖలతో కలిసి పనిచేస్తుంది.

న్యాయాధికారుల (సేవా నిబంధనలు) నియమాలు, 1987 కేంద్ర న్యాయాధికారుల వృత్తిపరమైన బాధ్యతలను సవివరంగా నిర్దేశిస్తాయి. సుప్రీంకోర్టులో జరిగే ముఖ్యమైన న్యాయ విచారణల్లో, అవసరమైనప్పుడు హైకోర్టుల్లోనూ అటార్నీ జనరల్ కేంద్ర ప్రభుత్వానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తారు. ప్రకరణ 143 కింద రాష్ట్రపతి సలహా కోసం సుప్రీంకోర్టుకు నివేదించే అంశాల్లోనూ ఈ కార్యాలయం భారత ప్రభుత్వానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది. ప్రతిపాదిత శాసనాలు, రాజ్యాంగ అధికారాలు, సమాఖ్య సంబంధిత వివాదాలు, పరిపాలనా చర్యల చట్టబద్ధత వంటి అంశాలపై న్యాయ సలహా ఇవ్వవచ్చు.

అధికరణం 76(3) ప్రకారం, అధికారిక విధులను నిర్వర్తించేటప్పుడు భారతదేశంలోని అన్ని న్యాయస్థానాల్లో హాజరై వాదనలు వినిపించే హక్కు అటార్నీ జనరల్‌కు ఉంటుంది. ఇది న్యాయస్థానంలో హాజరై తన వాదనను వినిపించే హక్కు మాత్రమే; న్యాయ నిర్ణయాలను నిర్దేశించే, న్యాయమూర్తులను పర్యవేక్షించే లేదా న్యాయస్థాన ప్రక్రియను అధిగమించే అధికారం కాదు. ప్రభుత్వానికి ఇచ్చే న్యాయ సలహా న్యాయస్థానాలు తప్పనిసరిగా అనుసరించాల్సిన పూర్వ న్యాయ నిర్ణయం కాదు. అధికరణం 141 కింద సుప్రీంకోర్టు ప్రకటించే న్యాయ సూత్రంలా, ఇది అన్ని న్యాయస్థానాలకు స్వయంచాలకంగా బద్ధత కలిగించదు.

అటార్నీ జనరల్ పూర్తికాల ప్రభుత్వ ఉద్యోగి కాదు; ప్రైవేటుగా వృత్తిపరమైన కార్యకలాపాలు నిర్వహించడంపై సంపూర్ణ నిషేధం లేదు. అయితే, వర్తించే సేవా నియమాలు ప్రయోజనాల సంఘర్షణకు సంబంధించిన పరిమితులను విధిస్తాయి. భారత ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా సలహా ఇవ్వడం లేదా న్యాయస్థానంలో హాజరై వాదించడంపై పరిమితులు, నేర విచారణల్లో నిందితుల తరఫున వాదించడం వంటి నిర్దిష్ట కార్యకలాపాలకు ప్రభుత్వ అనుమతి పొందాలనే నిబంధనలు వీటిలో ఉన్నాయి. అందువల్ల, అటార్నీ జనరల్‌కు ఎటువంటి పరిమితులు లేకుండా ప్రైవేటు న్యాయవాద వృత్తిని నిర్వహించే స్వేచ్ఛ ఉందనే ప్రకటన తప్పు.

• న్యాయ సలహా, న్యాయస్థానాల్లో ప్రాతినిధ్యం, చట్టబద్ధ విధులు ఈ పదవికి సంబంధించిన వేర్వేరు అంశాలు.
• అటార్నీ జనరల్ కేంద్ర న్యాయవ్యవస్థకు పరిపాలనా అధిపతి కాదు.
• భారతదేశంలోని ప్రతి క్రిమినల్ అభియోగ నిర్వహణపై నియంత్రణను ఈ పదవి దానంతట అదే కల్పించదు.

3. పార్లమెంటరీ కార్యకలాపాల్లో భాగస్వామ్యం మరియు విశేషాధికారాలు

అధికరణం 88 అటార్నీ జనరల్‌కు పార్లమెంటులోని ఏ సభ కార్యకలాపాల్లోనైనా, ఉభయ సభల ఏ సంయుక్త సమావేశంలోనైనా, తాను సభ్యుడిగా నియమితులైన ఏ పార్లమెంటరీ కమిటీ కార్యకలాపాల్లోనైనా మాట్లాడటానికి, ఇతర విధాలుగా పాల్గొనడానికి హక్కును కల్పిస్తుంది. ఈ పదవిలో ఉన్న వ్యక్తి ఎన్నికైన లేదా నామినేట్ చేయబడిన పార్లమెంటు సభ్యుడు కావాల్సిన అవసరం లేకపోయినా, పార్లమెంటరీ చర్చల సమయంలో ప్రత్యేక న్యాయ సహాయం అందించడానికి ఈ నిబంధన వీలు కల్పిస్తుంది.

కమిటీ సభ్యత్వానికి సంబంధించిన షరతు ముఖ్యమైనది: అధికరణం 88 ప్రతి పార్లమెంటరీ కమిటీలో పాల్గొనే హక్కును స్వయంచాలకంగా కల్పించదు. అదేవిధంగా, పార్లమెంటరీ కార్యకలాపాల్లో పాల్గొనడం వల్ల ఓటు హక్కు లభించదు. తన నిబంధనల ఆధారంగా అటార్నీ జనరల్‌కు ఓటు వేసే హక్కు లభించదని ఈ అధికరణం స్పష్టంగా పేర్కొంటుంది. పరీక్షల దృష్ట్యా, మాట్లాడే హక్కును ఓటు వేసే హక్కు నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి; అలాగే ఈ రెండు హక్కులను సభ సభ్యత్వం నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.

అధికరణం 105(4), పార్లమెంటరీ కార్యకలాపాల్లో మాట్లాడటానికి, పాల్గొనడానికి రాజ్యాంగపరంగా హక్కు కలిగిన వ్యక్తులకు సంబంధిత పార్లమెంటరీ విశేషాధికారాలు, మినహాయింపులను విస్తరిస్తుంది. అందువల్ల, అటార్నీ జనరల్‌కు తన పార్లమెంటరీ పాత్రకు సంబంధించిన రక్షణ లభిస్తుంది; పార్లమెంటులో చేసిన వ్యాఖ్యలకు సంబంధించి వర్తించే న్యాయపరమైన మినహాయింపు కూడా ఇందులో భాగమే. ఈ విశేషాధికారాలు శాసన సంబంధిత చర్చలను సజావుగా నిర్వహించడానికి కల్పించిన విధిపరమైన రక్షణలే తప్ప, సాధారణ చట్టం లేదా వృత్తిపరమైన బాధ్యత నుంచి ఇచ్చే సాధారణ మినహాయింపు కావు.

• ఏ సభలోనూ సభ్యుడు కాకపోయినా ఉభయ సభల్లో మాట్లాడవచ్చు.
• ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశంలో పాల్గొనవచ్చు.
• పార్లమెంటరీ కమిటీలో సభ్యుడిగా నియమితులైనప్పుడు ఆ కమిటీ కార్యకలాపాల్లో పాల్గొనవచ్చు.
• అధికరణం 88 పాల్గొనడానికి అనుమతిస్తుందనే కారణంతో మాత్రమే ఓటు వేయలేరు.

4. పదవీకాలం, పారితోషికం మరియు సంస్థాగత స్వాతంత్ర్యం

అధికరణ 76(4) ప్రకారం, అటార్నీ జనరల్ రాష్ట్రపతి ప్రసాదపర్యంతం పదవిలో కొనసాగుతారు; రాష్ట్రపతి నిర్ణయించిన పారితోషికాన్ని పొందుతారు. రాజ్యాంగం ఈ పదవికి నిర్దిష్ట పదవీకాలాన్ని గానీ, గరిష్ఠ వయోపరిమితిని గానీ నిర్దేశించలేదు. నియామక అర్హతలు న్యాయమూర్తి పదవికి అవసరమైన అర్హతలతో ముడిపడి ఉన్నాయనే కారణంతోనే సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి పదవీ విరమణ వయస్సు అయిన 65 సంవత్సరాలను ఈ పదవికి వర్తింపజేయలేము.

ఈ పదవి నుంచి తొలగించడానికి రాజ్యాంగపరమైన అభిశంసన ప్రక్రియ గానీ, పార్లమెంటు ఆమోదం పొందాలనే నిబంధన గానీ లేదు. పదవిలో ఉన్న వ్యక్తి రాజీనామా చేయవచ్చు; సంప్రదాయం ప్రకారం రాజీనామా లేఖను రాష్ట్రపతికి సమర్పిస్తారు. నియామక ప్రకటనలో పదవీకాలాన్ని పేర్కొనవచ్చు; అయితే, ఆ పరిపాలనాపరమైన ఏర్పాటును రాజ్యాంగం హామీ ఇచ్చే పదవీకాలంతో వేరుగా చూడాలి. కేంద్ర ప్రభుత్వం మారినంత మాత్రాన అధికరణ 76 కింద జరిగిన నియామకం స్వయంచాలకంగా ముగియదు; అటువంటి సందర్భంలో రాజీనామా చేయడం సంప్రదాయమే తప్ప రాజ్యాంగ ఆదేశం కాదు.

ప్రభుత్వానికి ప్రాతినిధ్యం వహించడం, వృత్తిపరంగా స్వతంత్ర న్యాయ సలహా అందించడం మధ్య సమతుల్యతను పాటించడం ఈ పదవికి అవసరం. కార్యనిర్వాహక వర్గం కోరుకునే ప్రతి అంశాన్ని కేవలం సమర్థించడం కాకుండా, చట్టపరమైన పరిమితులను గుర్తించి తెలియజేయడం అటార్నీ జనరల్ నుంచి ఆశించబడుతుంది. అయినప్పటికీ, రాష్ట్రపతి ప్రసాదపర్యంతం పదవిలో కొనసాగడం, నియామకంపై ప్రభుత్వ నియంత్రణ ఉండటం వంటి అంశాలు ఈ పదవిని రాజ్యాంగపరమైన పదవీకాల రక్షణ కలిగిన సంస్థల నుంచి భిన్నంగా నిలుపుతాయి. అందువల్ల, దీనిని కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్‌తో సమానమైన స్వతంత్ర రాజ్యాంగ పర్యవేక్షక సంస్థగా వర్ణించడం తప్పుదోవ పట్టిస్తుంది.

• పదవీకాలం, పదవీ విరమణ వయస్సు లేదా పారితోషిక మొత్తాన్ని రాజ్యాంగం నిర్దిష్టంగా నిర్ణయించలేదు.
• సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తిని తొలగించే ప్రక్రియను పోలిన తొలగింపు ప్రక్రియ లేదు.
• వృత్తిపరమైన స్వాతంత్ర్యాన్ని కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ ప్రభావం నుంచి సంస్థాగతంగా రక్షణ కలిగి ఉండటంతో సమానంగా భావించకూడదు.

5. సంబంధిత పదవులు, చట్టబద్ధ ప్రాధాన్యం, పునశ్చరణలో పొరబడే అంశాలు

సొలిసిటర్ జనరల్, అదనపు సొలిసిటర్ జనరళ్లు న్యాయ సలహా, వ్యాజ్యాల నిర్వహణలో కేంద్ర ప్రభుత్వానికి సహకరిస్తారు; అయితే, వారి పదవులు రాజ్యాంగం ద్వారా సృష్టించబడలేదు. వారు కేంద్ర ప్రభుత్వ న్యాయాధికారులు అయినంత మాత్రాన అధికరణ 88 కింద సభా కార్యకలాపాల్లో పాల్గొనే హక్కులు పొందరు. కేంద్ర న్యాయ, న్యాయశాఖ మంత్రి పదవి కూడా వీటికి భిన్నమైనది: మంత్రి రాజకీయ కార్యనిర్వాహక వర్గంలో భాగంగా ఉంటారు; అధికరణ 76 కింద పదవిని నిర్వహించడం కాకుండా మంత్రిత్వ బాధ్యతలను నిర్వర్తిస్తారు.

రాష్ట్ర స్థాయిలో అధికరణ 165 అడ్వకేట్ జనరల్ పదవిని ఏర్పాటు చేస్తుంది. హైకోర్టు న్యాయమూర్తులుగా నియమితులయ్యేందుకు అర్హత కలిగిన వ్యక్తుల నుంచి గవర్నర్ అడ్వకేట్ జనరల్‌ను నియమిస్తారు. అధికరణ 177 రాష్ట్ర శాసనసభ కార్యకలాపాల్లో పాల్గొనే అనురూప హక్కులను కల్పిస్తుంది; అయితే, ఆ హక్కుల ఆధారంగా ఓటు హక్కు లభించదు. కేంద్ర, రాష్ట్ర స్థాయుల్లోని ఈ పదవులు సారూప్యమైనవే అయినప్పటికీ, సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తుల అర్హతలు ఒకేలా ఉండవు కాబట్టి ఈ పదవుల అర్హతా ప్రమాణాలు భిన్నంగా ఉంటాయి.

న్యాయస్థానాల ధిక్కార చట్టం, 1971లోని సెక్షన్ 15 ఒక ముఖ్యమైన చట్టబద్ధ విధిని నిర్దేశిస్తుంది. సెక్షన్ 14 పరిధిలోకి వచ్చే, న్యాయస్థానం సమక్షంలో జరిగిన ధిక్కారం మినహా, సుప్రీంకోర్టులో నేరపూరిత కోర్టు ధిక్కారానికి సంబంధించి అటార్నీ జనరల్ దరఖాస్తుపై లేదా నిర్దేశిత లిఖితపూర్వక సమ్మతితో ఒక ప్రైవేటు వ్యక్తి దాఖలు చేసిన దరఖాస్తుపై చర్యలు ప్రారంభించవచ్చు. ఈ నిబంధనకు సంబంధించి, చట్టంలోని నిర్వచనం సొలిసిటర్ జనరల్‌ను కూడా కలుపుకుంటుంది. సుప్రీంకోర్టుకు స్వప్రేరణతో చర్యలు తీసుకునే అధికారం యథాతథంగా ఉంటుంది; అందువల్ల ప్రతి కోర్టు ధిక్కార విచారణలోనూ సమ్మతి తప్పనిసరి కాదు.

• అధికరణ 76: కేంద్ర అటార్నీ జనరల్; అధికరణ 165: రాష్ట్ర అడ్వకేట్ జనరల్.
• అధికరణలు 88, 177 సభా కార్యకలాపాల్లో పాల్గొనడానికి సంబంధించినవి; అవి స్వయంచాలకంగా ఓటు హక్కును కల్పించవు.
• అర్హతలు, పదవీకాలం, పార్లమెంటరీ హక్కులు, చట్టబద్ధ అధికారాలను ఒకదానితో మరొకటి కలిపి గందరగోళానికి గురికావద్దు: ప్రతిదానికీ ప్రత్యేక చట్టపరమైన ఆధారం ఉంది.

సాధన ప్రశ్నలు