1. రాజ్యాంగబద్ధ స్థానం — కార్యనిర్వాహక అధికారాలు
అధికరణాలు 52, 53 రాష్ట్రపతి పదవిని ఏర్పాటు చేసి, కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారాన్ని ఆ పదవికి సంక్రమింపజేస్తాయి. అయినప్పటికీ, భారతదేశం పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వ విధానాన్ని అనుసరిస్తుంది; అధ్యక్ష తరహా కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థను కాదు. అధికరణాలు 74, 75 ప్రకారం, ప్రధానమంత్రి నేతృత్వంలోని మంత్రిమండలి రాష్ట్రపతికి సలహా ఇస్తుంది; లోక్‌సభకు సమష్టిగా బాధ్యత వహిస్తుంది. షంషేర్ సింగ్ వర్సెస్ పంజాబ్ రాష్ట్రం (1974) కేసులో, రాష్ట్రపతి, గవర్నర్లు సాధారణంగా మంత్రిమండలి సలహా మేరకు వ్యవహరించే రాజ్యాంగబద్ధ అధిపతులుగా పనిచేస్తారని సుప్రీంకోర్టు ధ్రువీకరించింది.
42వ రాజ్యాంగ సవరణ రాష్ట్రపతి చర్యలు మంత్రిమండలి సలహాకు లోబడి ఉండాలని స్పష్టంగా నిర్దేశించింది. 44వ రాజ్యాంగ సవరణ ఆ సలహాను సాధారణంగా గానీ, ఇతర విధంగా గానీ పునఃపరిశీలించాలని కోరే అధికారాన్ని రాష్ట్రపతికి కల్పించింది. అయితే, పునఃపరిశీలన అనంతరం ఇచ్చిన సలహాను రాష్ట్రపతి తప్పనిసరిగా అనుసరించాలి. మంత్రిమండలి సలహా ఇచ్చిందా, ఇస్తే ఏ సలహా ఇచ్చింది అనే విషయాలను న్యాయస్థానాలు విచారించకుండా అధికరణం 74(2) నిరోధిస్తుంది; అయితే, ఆ సలహా ఫలితంగా తీసుకున్న ప్రతి కార్యనిర్వాహక చర్యకు న్యాయ సమీక్ష నుంచి మినహాయింపు ఇవ్వదు.
రాష్ట్రపతి ప్రధానమంత్రిని, ప్రధానమంత్రి సలహా మేరకు ఇతర మంత్రులను నియమిస్తారు. గవర్నర్లు, అటార్నీ జనరల్, కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్, సుప్రీంకోర్టు మరియు హైకోర్టు న్యాయమూర్తులు, యూనియన్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ సభ్యుల నియామకాలు కూడా రాష్ట్రపతి చేపట్టే ఇతర నియామకాలలో ఉన్నాయి. ఈ అధికారాలు రాజ్యాంగ నిబంధనలు, వర్తించే చట్టాలు, న్యాయస్థానాలు నిర్ధారించిన విధానాలకు లోబడి అమలవుతాయి. అందువల్ల, రాష్ట్రపతి నియామకం అంటే ఎలాంటి పరిమితులు లేకుండా వ్యక్తిగతంగా ఎంపిక చేయడం అని అర్థం కాదు.
అధికరణం 77 ప్రకారం, కేంద్ర ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహక చర్యలు రాష్ట్రపతి పేరిట వ్యక్తీకరించబడతాయి. ప్రభుత్వ కార్యకలాపాలను సౌకర్యవంతంగా నిర్వహించేందుకు, వాటిని కేటాయించేందుకు రాష్ట్రపతి నియమాలను రూపొందిస్తారు. అధికరణం 78 రాష్ట్రపతికి ప్రధానమంత్రి నుంచి సమాచారాన్ని పొందే హక్కును కల్పిస్తుంది. అలాగే, ఒక మంత్రి వ్యక్తిగతంగా నిర్ణయించిన అంశాన్ని మంత్రిమండలి ముందు ఉంచాలని కోరేందుకు అనుమతిస్తుంది.
- అధికరణం 73 సాధారణంగా కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారాన్ని, రాజ్యాంగ పరిమితులకు లోబడి, పార్లమెంటు శాసనాధికార పరిధితో అనుసంధానిస్తుంది.
- మంత్రుల పదవీకాలాన్ని నియంత్రించే రాజ్యాంగబద్ధ ప్రసాదపర్యంత సిద్ధాంతం బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వ వ్యవస్థ పరిధిలో పనిచేస్తుంది; అది ఏకపక్షంగా పదవి నుంచి తొలగించే అధికారం కాదు.
2. శాసన అధికారాలు, ఆమోదం మరియు ఆర్డినెన్స్‌లు
అధికరణం 79 ప్రకారం, పార్లమెంటులో రాష్ట్రపతి మరియు రెండు సభలు ఉంటాయి. అధికరణం 85 ప్రకారం, రాష్ట్రపతి సాధారణంగా మంత్రిమండలి సలహా మేరకు పార్లమెంటును సమావేశపరుస్తారు, సమావేశాలను ప్రోరోగ్ చేస్తారు, లోక్‌సభను రద్దు చేస్తారు. రాష్ట్రపతి పార్లమెంటును ఉద్దేశించి ప్రసంగిస్తారు, ఉభయ సభలలో ఏ సభకైనా సందేశాలను పంపుతారు. అధికరణం 87 ప్రకారం, ప్రతి సాధారణ ఎన్నికల అనంతరం, ప్రతి సంవత్సరం మొదటి సమావేశంలో ప్రత్యేక ప్రసంగం చేస్తారు. సాహిత్యం, విజ్ఞానశాస్త్రం, కళలు మరియు సామాజిక సేవ రంగాలలో ప్రత్యేక పరిజ్ఞానం లేదా ఆచరణాత్మక అనుభవం కలిగిన పన్నెండు మందిని రాజ్యసభ సభ్యులుగా నామినేట్ చేస్తారు.
పార్లమెంటు ఆమోదించిన బిల్లుకు ఆమోదం తెలపడానికి లేదా ఆమోదాన్ని నిరాకరించడానికి అధికరణం 111 రాష్ట్రపతికి అవకాశం కల్పిస్తుంది. ద్రవ్య బిల్లు కాని బిల్లును ఒకసారి పునఃపరిశీలన కోసం వెనక్కి పంపవచ్చు. పార్లమెంటు దానిని సవరణలతో గానీ, సవరణలు లేకుండా గానీ మళ్లీ ఆమోదిస్తే, రాష్ట్రపతి ఆమోదాన్ని నిరాకరించలేరు. ద్రవ్య బిల్లును వెనక్కి పంపలేరు. అధికరణం 368 ప్రకారం, నిర్దేశిత విధానాన్ని అనుసరించి సక్రమంగా ఆమోదించిన రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుకు రాష్ట్రపతి తప్పనిసరిగా ఆమోదం తెలపాలి.
పాఠ్యపుస్తకాలు ఆమోదాన్ని నిరాకరించడాన్ని సంపూర్ణ వీటోగా, బిల్లును వెనక్కి పంపడాన్ని తాత్కాలిక నిలుపుదల వీటోగా వివరిస్తాయి. అధికరణం 111 నిర్ణయం తీసుకోవడానికి స్పష్టమైన గడువును నిర్దేశించనందున, బిల్లును పెండింగ్‌లో ఉంచడాన్ని పాకెట్ వీటో అంటారు; ఇది రాజ్యాంగంలో ప్రత్యేక పేరుతో పేర్కొన్న అధికారం కాదు. రాష్ట్రపతికి బిల్లులోని విడి అంశాలపై వీటో అధికారం లేదు. అధికరణం 108 ప్రకారం, నిర్దిష్ట శాసన సంబంధిత ప్రతిష్టంభనలను పరిష్కరించేందుకు రాష్ట్రపతి ఉభయ సభల సంయుక్త సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేయవచ్చు. అయితే, ద్రవ్య బిల్లులు లేదా రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుల విషయంలో సంయుక్త సమావేశాన్ని ఏర్పాటు చేయలేరు.
రాజ్యాంగంలోని 123వ అధికరణం ప్రకారం, ఉభయ సభలు ఏకకాలంలో సమావేశాల్లో లేనప్పుడు, తక్షణ చర్య అవసరమైన సందర్భంలో ఆర్డినెన్స్ జారీ చేయవచ్చు. దీనికి చట్టంతో సమానమైన బలం ఉంటుంది. అయితే, ఇది పార్లమెంటు శాసనాధికార పరిధిని మించకూడదు; రాజ్యాంగాన్ని సవరించకూడదు. దీనిని ఉభయ సభల ముందు ఉంచాలి. సాధారణంగా పార్లమెంటు తిరిగి సమావేశమైన ఆరు వారాల తర్వాత ఇది చెల్లుబాటు కోల్పోతుంది. ఉభయ సభలు వేర్వేరు తేదీల్లో తిరిగి సమావేశమైతే, తరువాతి తేదీని లెక్కలోకి తీసుకుంటారు. శాసన వ్యవస్థను పక్కనపెట్టేందుకు ఆర్డినెన్స్‌లను పదేపదే పునర్జారీ చేయడాన్ని డి.సి. వాధ్వా (1987), కృష్ణ కుమార్ సింగ్ (2017) కేసుల్లో ఖండించారు.
- రాష్ట్రపతి పరిశీలన కోసం రిజర్వు చేసిన రాష్ట్ర బిల్లులకు ఆమోదం తెలిపే అంశాన్ని అధికరణం 201 ప్రత్యేకంగా నియంత్రిస్తుంది.
- పార్లమెంటు నిరాకరణ వల్ల కూడా ఆర్డినెన్స్ అమలు నిలిచిపోవచ్చు లేదా దానిని గడువుకు ముందే ఉపసంహరించుకోవచ్చు.
3. ఆర్థిక, దౌత్య మరియు సైనిక అధికారాలు
112వ అధికరణం ప్రకారం, రాష్ట్రపతి వార్షిక ఆర్థిక నివేదికను ఉభయ సభల ముందు ఉంచేలా చూస్తారు. ద్రవ్య బిల్లు, నిర్దిష్ట ఆర్థిక బిల్లులను ప్రవేశపెట్టడానికి రాష్ట్రపతి ముందస్తు సిఫారసు అవసరమని 117వ అధికరణం నిర్దేశిస్తుంది. సంచిత నిధి నుంచి వ్యయంతో ముడిపడిన బిల్లును పరిశీలనకు తీసుకోవాలని రాష్ట్రపతి సిఫారసు చేస్తే తప్ప దానిని ఆమోదించరాదు. 113వ అధికరణం ప్రకారం, రాష్ట్రపతి సిఫారసు లేకుండా ఏ గ్రాంటు డిమాండునూ సమర్పించరాదు.
280వ అధికరణం ప్రకారం రాష్ట్రపతి ప్రతి ఐదు సంవత్సరాలకు ఒకసారి లేదా అవసరమైతే అంతకుముందే ఆర్థిక సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేస్తారు. ఊహించని వ్యయాలకు పార్లమెంటు అనుమతి లభించేలోపు ముందస్తు చెల్లింపులు చేయడానికి వీలుగా, 267వ అధికరణం ప్రకారం భారత ఆగంతుక నిధిని రాష్ట్రపతి ఆధీనంలో ఉంచుతారు. దీనివల్ల పన్నుల విధింపు, గ్రాంట్లు, వినియోగంపై పార్లమెంటుకు ఉన్న అధికారం తొలగిపోదు.
రాష్ట్రపతి అంతర్జాతీయ స్థాయిలో భారతదేశానికి అధికారికంగా ప్రాతినిధ్యం వహిస్తారు; భారత దౌత్య ప్రతినిధులకు అధికారిక గుర్తింపు ఇస్తారు; విదేశీ దౌత్య ప్రతినిధులను స్వీకరిస్తారు. సంధులను కుదుర్చుకోవడం కార్యనిర్వాహక విధి. అయితే, వాటి అమలుకు దేశీయ చట్టంలో మార్పులు అవసరమైతే శాసనం చేయాల్సి రావచ్చు. అమలుకు అవసరమైన చట్టాలను రూపొందించే అధికారాన్ని 253వ అధికరణం పార్లమెంటుకు కల్పిస్తుంది. 53వ అధికరణం ప్రకారం రక్షణ దళాల సర్వోన్నత సైన్యాధిపత్యం రాష్ట్రపతికి సంక్రమిస్తుంది. అయితే, ఈ అధికార వినియోగం చట్టం, బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వ వ్యవస్థకు లోబడి ఉంటుంది.
- రాష్ట్రపతి వ్యక్తిగతంగా బడ్జెట్‌ను రూపొందించరు; స్వతంత్రంగా సైనిక కార్యకలాపాలకు ఆదేశాలు ఇవ్వరు.
- రాజ్యాంగం ప్రకారం ప్రతి అంతర్జాతీయ ఒప్పందానికీ ముందస్తుగా పార్లమెంటు ఆమోదముద్ర అవసరం లేదు.
4. క్షమాభిక్ష మరియు సలహా అధికార పరిధి
72వ అధికరణం రాష్ట్రపతికి సంపూర్ణ క్షమాభిక్ష (pardon), శిక్ష అమలు తాత్కాలిక వాయిదా (reprieve), ప్రత్యేక పరిస్థితుల కారణంగా శిక్షలో ఉపశమనం (respite), శిక్షాకాలం తగ్గింపు (remission) మంజూరు చేసే అధికారాన్ని లేదా శిక్షలను నిలిపివేసే, తగ్గించే, తక్కువ తీవ్రతగల శిక్షలుగా మార్చే అధికారాన్ని కల్పిస్తుంది. సైనిక న్యాయస్థానం విధించిన శిక్షలు, కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికార పరిధిలోని అంశాలకు సంబంధించిన చట్టాల ఉల్లంఘన వల్ల జరిగే నేరాలు, మరణశిక్ష విధించిన ప్రతి కేసు దీని పరిధిలోకి వస్తాయి. 161వ అధికరణం గవర్నర్లకు రాష్ట్ర కార్యనిర్వాహక అధికారంతో ముడిపడిన భిన్నమైన క్షమాభిక్ష అధికార పరిధిని కల్పిస్తుంది.
సంపూర్ణ క్షమాభిక్ష (pardon) శిక్షను, దానితో ముడిపడిన చట్టపరమైన పరిణామాలను తొలగిస్తుంది. శిక్షా పరివర్తన (commutation) అనేది విధించిన శిక్ష స్థానంలో తక్కువ తీవ్రతగల శిక్షను విధించడం. శిక్షాకాలం తగ్గింపు (remission) శిక్ష స్వభావాన్ని మార్చకుండా దాని కాలవ్యవధిని తగ్గిస్తుంది. శిక్ష అమలు తాత్కాలిక వాయిదా (reprieve) శిక్ష అమలును తాత్కాలికంగా వాయిదా వేస్తుంది. ప్రత్యేక పరిస్థితుల కారణంగా శిక్షలో ఉపశమనం (respite) తక్కువ శిక్షను మంజూరు చేస్తుంది. ఈ వ్యత్యాసాలపై ప్రిలిమ్స్‌లో తరచుగా ప్రశ్నలు అడుగుతారు.
మారు రామ్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1980) కేసులో, రాజ్యాంగపరమైన క్షమాభిక్ష అధికారం మంత్రిమండలి సలహా మేరకు అమలవుతుందని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది. కేహర్ సింగ్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1989) కేసులో, క్షమాభిక్ష అభ్యర్థనను పరిశీలించేటప్పుడు రాష్ట్రపతి ఆ కేసులోని గుణదోషాలను పరిశీలించవచ్చని గుర్తించింది. ఎపూరు సుధాకర్ (2006) కేసులో దురుద్దేశం, అసంబద్ధ అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవడం, తగిన విచక్షణతో పరిశీలించకపోవడం వంటి లోపాల విషయంలో పరిమిత న్యాయ సమీక్షకు అవకాశం ఉందని స్పష్టం చేసింది. అందువల్ల క్షమాభిక్ష అనేది వ్యక్తిగత అనుగ్రహం కాదు; అలాగే అది పూర్తిగా న్యాయ పరిశీలనకు అతీతమైనదీ కాదు.
అధికరణం 143 ప్రకారం, చట్టం లేదా వాస్తవాలకు సంబంధించిన ప్రజా ప్రాముఖ్యత గల ప్రశ్నలపై సలహాపూర్వక అభిప్రాయాన్ని కోరుతూ రాష్ట్రపతి వాటిని సుప్రీంకోర్టుకు నివేదించవచ్చు. ఇది అప్పీళ్ల విచారణాధికారానికి, రాష్ట్రపతి క్షమాభిక్ష అధికారానికి భిన్నమైనది.
- మరణశిక్షను నిలిపివేయడానికి, తగ్గించడానికి లేదా తక్కువ తీవ్రతగల శిక్షగా మార్చడానికి గవర్నర్‌కు చట్టపరంగా ఉన్న అధికారాన్ని 72(3)వ అధికరణం పరిరక్షిస్తుంది.
- క్షమాభిక్ష పిటిషన్‌ను దోష నిర్ధారణకు వ్యతిరేకంగా దాఖలు చేసే న్యాయపరమైన అప్పీలుతో సమానంగా పరిగణించవద్దు.
5. అత్యవసర అధికారాలు, పరిమిత రాజ్యాంగపరమైన విచక్షణ
అధికరణం 352 ప్రకారం యుద్ధం, విదేశీ దురాక్రమణ లేదా సాయుధ తిరుగుబాటు కారణంగా, వాటి ముప్పు ఆసన్నమైన సందర్భాలతో సహా, జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితిని ప్రకటించవచ్చు. రాష్ట్రపతి తప్పనిసరిగా కేంద్ర కేబినెట్ లిఖితపూర్వక నిర్ణయాన్ని అందుకోవాలి. ఒక నెలలోపు పార్లమెంటు ఆమోదం అవసరం; దాని కొనసాగింపునకు ప్రత్యేక మెజారిటీతో ఆమోదం పొందాలి. అధికరణం 356 ఒక రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగ యంత్రాంగ వైఫల్యానికి సంబంధించినది; గవర్నర్ నివేదిక ఆధారంగా లేదా ఇతరత్రా రాష్ట్రపతి చర్య తీసుకోవచ్చు. ఎస్.ఆర్. బొమ్మై వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1994) కేసు న్యాయ సమీక్ష ద్వారా ముఖ్యమైన పరిమితులను నిర్దేశించింది; శాసనసభలో మెజారిటీపై వివాదాలు తలెత్తినప్పుడు సభలో బలపరీక్ష నిర్వహించాల్సిన అవసరాన్ని నొక్కిచెప్పింది.
భారతదేశ ఆర్థిక స్థిరత్వానికి లేదా పరపతికి, లేదా దాని భూభాగంలోని ఏదైనా భాగపు ఆర్థిక స్థిరత్వానికి లేదా పరపతికి ముప్పు ఏర్పడినప్పుడు అధికరణం 360 ప్రకారం ఆర్థిక అత్యవసర పరిస్థితిని ప్రకటించవచ్చు. దీనిని ఇప్పటివరకు ఎన్నడూ ప్రకటించలేదు. అత్యవసర అధికారాలు రాజ్యాంగబద్ధ కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ పరిధిలోనివి; అవి రాష్ట్రపతి వ్యక్తిగత పాలనకు అనుమతించవు. అధికరణం 359 కింద ప్రాథమిక హక్కుల అమలు కోసం న్యాయస్థానాలను ఆశ్రయించే హక్కును నిలిపివేసినప్పటికీ, అధికరణాలు 20, 21 కింద హక్కుల అమలు కోసం న్యాయస్థానాలను ఆశ్రయించే హక్కుకు రక్షణ కొనసాగుతుంది.
ఏ పార్టీకి లేదా కూటమికి లోక్‌సభలో స్పష్టమైన మెజారిటీ లేనప్పుడు, ప్రధానమంత్రిని నియమించాల్సిన సందర్భంలో పరిమిత రాజ్యాంగపరమైన విచక్షణకు అవకాశం ఏర్పడవచ్చు. సభ విశ్వాసాన్ని పొందగల ప్రభుత్వాన్ని గుర్తించడమే దీని లక్ష్యం; తనకు నచ్చిన రాజకీయ కార్యక్రమాన్ని ఎంచుకోవడం కాదు. మెజారిటీపై వాస్తవమైన వివాదాలను పరిష్కరించడానికి సభలో బలపరీక్ష తగిన మార్గం. సభ విశ్వాసాన్ని కోల్పోయిన ప్రభుత్వం సభ రద్దుకు సలహా ఇచ్చినప్పుడు కూడా, ప్రత్యామ్నాయ ప్రభుత్వ ఏర్పాటు సాధ్యమేనా అని అంచనా వేయాల్సి రావచ్చు.
- అసాధారణ పరిస్థితుల్లో రాజ్యాంగపరంగా విచక్షణతో నిర్ణయం తీసుకోవడాన్ని, మంత్రిమండలిని పట్టించుకోకుండా వ్యవహరించే సాధారణ విచక్షణాధికారం నుంచి వేరుగా గుర్తించండి.
- ప్రిలిమ్స్ కోసం, అధికరణాలు 352, 356, 360లను వాటి ప్రత్యేక ప్రాతిపదికలు, విధానాలు, పర్యవసానాలతో అనుసంధానించి అధ్యయనం చేయండి.
మంత్రిమండలి సలహా — రాష్ట్రపతి కోరే పునఃపరిశీలన
- 1. మంత్రిమండలి రాష్ట్రపతికి సలహా ఇస్తుంది.
- 2. రాష్ట్రపతి ఆ సలహా మేరకు వ్యవహరిస్తారు లేదా దానిని పునఃపరిశీలించాలని కోరుతారు.
- 3. మంత్రిమండలి పునఃపరిశీలించి మళ్లీ సలహా ఇస్తుంది.
- 4. పునఃపరిశీలన అనంతరం ఇచ్చిన సలహా ప్రకారమే రాష్ట్రపతి వ్యవహరించాలి.
| శాసన సాధనం | సంబంధిత అధికరణం | ప్రధాన నియమం |
|---|---|---|
| సాధారణ పార్లమెంటరీ బిల్లు | 111 | ఒకసారి వెనక్కి పంపవచ్చు; మళ్లీ ఆమోదించిన తర్వాత ఆమోదముద్రను నిరాకరించలేరు. |
| ద్రవ్య బిల్లు | 111 | పునఃపరిశీలన కోసం వెనక్కి పంపలేరు. |
| రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లు | 368 | నిర్దేశిత విధానంలో ఆమోదం పొందిన తర్వాత ఆమోదముద్ర వేయడం తప్పనిసరి. |
| రాష్ట్రపతి పరిశీలనకు రిజర్వు చేసిన రాష్ట్ర బిల్లు | 201 | ప్రత్యేక ఆమోద ప్రక్రియ ఉంటుంది; ద్రవ్య బిల్లు కాని బిల్లును గవర్నర్ ద్వారా వెనక్కి పంపవచ్చు. |
| ఆర్డినెన్స్ | 123 | పార్లమెంటరీ నియంత్రణకు, రాజ్యాంగ పరిమితులకు లోబడి ఉండే తాత్కాలిక శాసనం. |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
తపాలా బిల్లు, పాకెట్ వీటో
రాష్ట్రపతి జ్ఞానీ జైల్ సింగ్ భారత తపాలా కార్యాలయ (సవరణ) బిల్లు, 1986కు ఆమోదం తెలపకుండా పెండింగ్‌లో ఉంచారు. సాధారణంగా పాకెట్ వీటోకు ఉదాహరణగా పేర్కొనే ఈ ఘటన, అధికరణం 111లో నిర్ణయం తీసుకోవడానికి స్పష్టమైన గడువు లేదనే విషయాన్ని వివరిస్తుంది. దీనిని బిల్లును పునఃపరిశీలన కోసం లాంఛనంగా తిప్పి పంపడంతో గందరగోళపరచకూడదు.
లాభదాయక పదవుల బిల్లు, 2006ను తిరిగి పంపడం
రాష్ట్రపతి A.P.J. అబ్దుల్ కలాం పార్లమెంటు (అనర్హత నివారణ) సవరణ బిల్లు, 2006ను పునఃపరిశీలన కోసం తిరిగి పంపారు. పార్లమెంటు దానిని మళ్లీ ఆమోదించగా, అనంతరం ఆయన ఆమోదముద్ర వేశారు. అధికరణం 111 కింద బిల్లును తిరిగి పంపే అధికారం తాత్కాలికంగా నిలుపుదల చేసేదే తప్ప తుది నిరాకరణ కాదని ఈ ఉదంతం చూపుతుంది.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
రాష్ట్రపతి ఆమోదానికి సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ద్రవ్య బిల్లును పునఃపరిశీలన కోసం ఒకసారి తిరిగి పంపవచ్చు. 2. నిర్ణీత విధానం ప్రకారం ఆమోదించబడిన రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుకు రాష్ట్రపతి తప్పనిసరిగా ఆమోదం తెలపాలి. 3. రాష్ట్రపతి పునఃపరిశీలనకు పంపిన అనంతరం మళ్లీ ఆమోదించబడిన సాధారణ బిల్లుకు ఆమోదాన్ని నిరాకరించలేరు. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
రాష్ట్రపతి ఆర్డినెన్స్ జారీ చేసే అధికారానికి సంబంధించి ఏ ప్రకటన సరైనది?
- A. ఉభయ సభల్లో ఏ సభా సమావేశాల్లో లేనప్పుడు మాత్రమే ఈ అధికారాన్ని వినియోగించవచ్చు.
- B. ఆర్డినెన్స్ ద్వారా రాజ్యాంగాన్ని తాత్కాలికంగా సవరించవచ్చు.
- C. సభలు వేర్వేరు తేదీల్లో తిరిగి సమావేశమైతే, ఆరు వారాల కాలాన్ని తరువాతి తేదీ నుంచి లెక్కిస్తారు.
- D. పార్లమెంటు తిరిగి సమావేశమయ్యే వరకు ఆర్డినెన్స్‌కు న్యాయ సమీక్ష నుంచి మినహాయింపు ఉంటుంది.
ప్రశ్న 3
అధికరణం 72 గురించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఇది సైనిక న్యాయస్థానం విధించిన శిక్షకు కూడా వర్తిస్తుంది. 2. క్షమాభిక్ష అధికారాన్ని మంత్రిమండలి సలహాతో సంబంధం లేకుండా స్వతంత్రంగా వినియోగిస్తారు. 3. క్షమాభిక్ష నిర్ణయాలు పరిమిత న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉండవచ్చు. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మాత్రమే
- B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: భారత రాష్ట్రపతి స్వతంత్ర కార్యనిర్వాహక అధికారి కాదు; కేవలం లాంఛనప్రాయమైన పదవీధారి కూడా కాదు. మంత్రిమండలి సలహా, శాసన అధికారాలు, పార్లమెంటరీ మెజారిటీ అనిశ్చితంగా ఉన్న పరిస్థితులను ప్రస్తావిస్తూ పరిశీలించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- అధికరణాలు 53, 74, 75 మరియు పార్లమెంటరీ కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థతో ప్రారంభించండి.
- 42వ, 44వ సవరణలను, పునఃపరిశీలన అనంతరం ఇచ్చిన సలహాను తప్పనిసరిగా అనుసరించాల్సిన స్వభావాన్ని వివరించండి.
- అధికరణం 78 కింద సమాచారం పొందే హక్కులను, అధికరణం 111 కింద పునఃపరిశీలనను చర్చించండి.
- సాధారణ బిల్లులు, ద్రవ్య బిల్లులు, రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుల మధ్య తేడాలను వివరించండి.
- ఏ పార్టీకీ స్పష్టమైన మెజారిటీ లేని లోక్‌సభలో ప్రధానమంత్రి నియామకాన్ని, సభలో బలనిరూపణకు గల కీలక ప్రాధాన్యాన్ని వివరించండి.
- రాజ్యాంగబద్ధమైన సంయమనం, బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వం, న్యాయ సమీక్షలను ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- Constitution of India, Legislative Department: Articles 52–78, 79, 85–87, 108–123, 143, 201, 280, 352–360 and 368.
- NCERT, Indian Constitution at Work: chapter on the Executive.
- President of India official website: constitutional role and presidential functions.
- Supreme Court judgments: Shamsher Singh, Maru Ram, S.R. Bommai, Epuru Sudhakar and Krishna Kumar Singh.
- M. Laxmikanth, Indian Polity: chapters on the President and Emergency Provisions.