రాష్ట్రపతి

1. రాజ్యాంగ స్థానం, అర్హతలు

అధికరణ 52 రాష్ట్రపతి పదవిని ఏర్పాటు చేస్తుంది. అధికరణ 53 కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారాన్ని రాష్ట్రపతికి అప్పగిస్తుంది. ఈ అధికారాన్ని రాజ్యాంగానికి అనుగుణంగా నేరుగా లేదా తన అధీనంలోని అధికారుల ద్వారా వినియోగించవచ్చు. రక్షణ దళాల సర్వసైన్యాధిపత్యం కూడా రాష్ట్రపతికే ఉంటుంది; అయితే దాని వినియోగం చట్టం ద్వారా నియంత్రించబడుతుంది. ఈ నిబంధనలు రాజ్యాంగ అధిపతి స్థానాన్ని కల్పిస్తాయే తప్ప, అధ్యక్ష తరహా ప్రభుత్వ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయవు.

అధికరణ 58 ప్రకారం అభ్యర్థి భారత పౌరుడై ఉండాలి, 35 సంవత్సరాల వయస్సు పూర్తిచేసి ఉండాలి, లోక్‌సభకు ఎన్నిక కావడానికి అర్హత కలిగి ఉండాలి. అభ్యర్థి కేంద్ర ప్రభుత్వం, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం లేదా నిర్దేశిత ప్రభుత్వ ప్రాధికార సంస్థల పరిధిలో లాభదాయక పదవిని నిర్వహించకూడదు. రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి, గవర్నర్ లేదా కేంద్ర లేదా రాష్ట్ర మంత్రిగా పదవిలో ఉండటం ఈ కారణంతో అభ్యర్థిని అనర్హుడిని చేయదు.

అధికరణం 59 ప్రకారం రాష్ట్రపతి ఏకకాలంలో పార్లమెంటులో లేదా రాష్ట్ర శాసనమండలిలో సభ్యుడిగా ఉండటం లేదా మరొక లాభదాయక పదవిని నిర్వహించడం నిషిద్ధం. చట్టసభ సభ్యుడు రాష్ట్రపతిగా ఎన్నికైతే, రాష్ట్రపతి పదవిని చేపట్టిన వెంటనే తన చట్టసభ సభ్యత్వ స్థానాన్ని ఖాళీ చేస్తారు. పదవీకాలంలో రాష్ట్రపతి వేతనం, భత్యాలను తగ్గించరాదు. అధికరణం 60 ప్రకారం భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి లేదా ఆయన గైర్హాజరీలో అందుబాటులో ఉన్న సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తులలో అత్యంత సీనియర్ న్యాయమూర్తి, రాజ్యాంగాన్ని, చట్టాన్ని పరిరక్షించి, కాపాడి, సమర్థిస్తానని రాష్ట్రపతితో ప్రమాణం చేయిస్తారు.

2. ఎన్నిక, పదవీకాలం మరియు ఖాళీలు

అధికరణాలు 54–55 ప్రకారం ఎన్నికల గణంలో పార్లమెంటు ఉభయ సభల ఎన్నికైన సభ్యులు, ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరి శాసనసభలతో సహా రాష్ట్ర శాసనసభల ఎన్నికైన సభ్యులు ఉంటారు. నామినేటెడ్ MPs, MLAs, శాసనమండలి సభ్యులు, స్థానిక సంస్థల ప్రతినిధులు ఓటు వేయరు. ఈ ప్రయోజనం కోసం 70వ సవరణ ద్వారా ఢిల్లీ, పుదుచ్చేరిలను చేర్చారు.

ఓటు విలువలు రాష్ట్రాల మధ్య, అలాగే రాష్ట్రాలన్నింటికీ సమష్టిగా మరియు పార్లమెంటుకు మధ్య ప్రాతినిధ్య సమతుల్యతను కల్పిస్తాయి. ఒక MLA ఓటు విలువను లెక్కించడానికి రాష్ట్ర జనాభాను ఆ రాష్ట్రంలోని ఎన్నికైన MLAs సంఖ్యతో భాగించి, ఆ ఫలితాన్ని 1,000తో భాగిస్తారు; ఈ లెక్కింపులో రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన సమీప పూర్ణసంఖ్యకు సవరించే నియమాలను వర్తింపజేస్తారు. శాసనసభ సభ్యుల ఓట్ల మొత్తం విలువను ఎన్నికైన MPs మొత్తం సంఖ్యతో భాగించి, నిర్దేశిత పూర్ణసంఖ్య సవరణ నియమాలను వర్తింపజేయడం ద్వారా ఎన్నికైన MP ఓటు విలువను నిర్ణయిస్తారు.

2026 తర్వాత నిర్వహించే మొదటి జనగణనకు సంబంధించిన గణాంకాలు ప్రచురితమయ్యే వరకు 1971 జనగణనలోని జనాభానే ప్రాతిపదికగా కొనసాగుతుంది. అందువల్ల, 2026 సంవత్సరం వచ్చినంత మాత్రాన ఓటు విలువలు స్వయంచాలకంగా మారవు. ఓటింగ్‌లో ప్రాధాన్యతా క్రమాన్ని సూచించే విధానం, రహస్య బ్యాలెట్ పద్ధతిని ఉపయోగిస్తారు; ఈ ఎన్నికకు రాజకీయ పార్టీలు తప్పనిసరిగా పాటించాల్సిన విప్‌ను జారీ చేయలేవు. నామినేషన్‌కు ఎన్నికల గణం నుంచి కనీసం 50 మంది ప్రతిపాదకులు, 50 మంది బలపరిచేవారు అవసరం; అలాగే ₹15,000 భద్రతా డిపాజిట్ చెల్లించాలి.

అధికరణం 56 ప్రకారం పదవీకాలం ఐదు సంవత్సరాలు; అయితే వారసుడు పదవిని చేపట్టే వరకు రాష్ట్రపతి పదవిలో కొనసాగుతారు. రాజీనామాను ఉపరాష్ట్రపతికి సమర్పించాలి; ఉపరాష్ట్రపతి దానిని లోక్‌సభ స్పీకర్‌కు తెలియజేస్తారు. సాధారణ ఎన్నికను పదవీకాలం ముగిసేలోపు పూర్తి చేయాలి. ఆకస్మికంగా ఏర్పడిన ఖాళీని వీలైనంత త్వరగా, ఆరు నెలల్లోపు భర్తీ చేయాలి; కొత్త రాష్ట్రపతికి పూర్తి ఐదు సంవత్సరాల పదవీకాలం లభిస్తుంది. పదవి ఖాళీగా ఉన్న సమయంలో ఉపరాష్ట్రపతి తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా వ్యవహరిస్తారు.

3. కార్యనిర్వాహక అధికారాలు మరియు మంత్రిమండలి సలహా

రాష్ట్రపతి ప్రధాన మంత్రిని, ప్రధాన మంత్రి సలహా మేరకు ఇతర మంత్రులను నియమిస్తారు. వర్తించే రాజ్యాంగ, చట్టబద్ధ విధానాలకు లోబడి గవర్నర్లు, సుప్రీంకోర్టు, హైకోర్టు న్యాయమూర్తులు, కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్, యూనియన్ పబ్లిక్ సర్వీస్ కమిషన్ సభ్యుల నియామకాలు కూడా రాష్ట్రపతి చేసే రాజ్యాంగ నియామకాలలో భాగమే. అధికరణం 77 ప్రకారం కేంద్ర ప్రభుత్వ కార్యనిర్వాహక చర్యలను రాష్ట్రపతి పేరిట వ్యక్తీకరించాలి.

అధికరణం 74 ప్రకారం రాష్ట్రపతి మంత్రిమండలి సలహా మేరకు వ్యవహరించాలి. 42వ సవరణ ఈ బాధ్యతను స్పష్టంగా నిర్దేశించింది; 44వ సవరణ ఆ సలహాను ఒకసారి పునఃపరిశీలించాలని కోరే అధికారాన్ని రాష్ట్రపతికి కల్పించింది. పునఃపరిశీలన అనంతరం ఇచ్చిన సలహాను తప్పనిసరిగా అనుసరించాలి. మంత్రులు సలహా ఇచ్చారా, ఇచ్చినట్లయితే ఏ సలహా ఇచ్చారు అనే విషయాలను న్యాయస్థానాలు విచారించకుండా అధికరణం 74(2) నిరోధిస్తుంది.

షంషేర్ సింగ్ వర్సెస్ పంజాబ్ రాష్ట్రం (1974) కేసులో, రాష్ట్రపతి, గవర్నర్ రాజ్యాంగబద్ధ అధినేతలుగా వ్యవహరిస్తారని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది. లోక్‌సభలో ఏ పార్టీకి స్పష్టమైన మెజారిటీ లేనప్పుడు ప్రధానమంత్రిని ఎంపిక చేయడంలో లేదా ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసేందుకు వచ్చే పోటీ దావాలను అంచనా వేయడంలో సందర్భానుసారంగా పరిమిత విచక్షణను వినియోగించాల్సి రావచ్చు. ఇటువంటి విచక్షణ పార్లమెంటు విశ్వాసాన్ని ప్రతిబింబించేలా ఉండాలి తప్ప, స్వతంత్రంగా విధానాలను రూపొందించేందుకు ఉపయోగపడకూడదు. అధికరణం 78 ప్రకారం, రాష్ట్రపతి ప్రధానమంత్రి నుంచి సమాచారాన్ని కోరవచ్చు; ఒక మంత్రి వ్యక్తిగతంగా తీసుకున్న నిర్ణయాన్ని మంత్రిమండలి పరిశీలనకు ఉంచాలని కోరవచ్చు.

4. శాసన, ఆర్థిక మరియు అత్యవసర విధులు

రాష్ట్రపతి సాధారణంగా మంత్రిమండలి సలహా మేరకు పార్లమెంటును సమావేశపరుస్తారు, సమావేశాలను ప్రోరోగ్ చేస్తారు, లోక్‌సభను రద్దు చేస్తారు. ప్రతి సార్వత్రిక ఎన్నికల అనంతరం, ప్రతి సంవత్సరం తొలి సమావేశంలో రాష్ట్రపతి ఉభయ సభలను ఉద్దేశించి సంయుక్తంగా ప్రసంగిస్తారు. సాహిత్యం, విజ్ఞానశాస్త్రం, కళలు, సామాజిక సేవ రంగాలలో ప్రత్యేక పరిజ్ఞానం లేదా ఆచరణాత్మక అనుభవం కలిగిన 12 మందిని రాజ్యసభ సభ్యులుగా నామినేట్ చేస్తారు.

అధికరణం 111 ప్రకారం, రాష్ట్రపతి ఒక బిల్లుకు ఆమోదం ఇవ్వవచ్చు లేదా ఆమోదాన్ని నిరాకరించవచ్చు. ద్రవ్య బిల్లు కాని బిల్లును పునఃపరిశీలన కోసం ఒకసారి వెనక్కి పంపవచ్చు; పార్లమెంటు దానిని సవరణలతో లేదా సవరణలు లేకుండా మళ్లీ ఆమోదించిన తరువాత రాష్ట్రపతి ఆమోదాన్ని నిరాకరించలేరు. ద్రవ్య బిల్లును వెనక్కి పంపలేరు. అధికరణం 368 ప్రకారం సక్రమంగా ఆమోదించిన రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లుకు రాష్ట్రపతి తప్పనిసరిగా ఆమోదం ఇవ్వాలి. నిర్ణయం తీసుకోవడానికి అధికరణం 111 ఎటువంటి గడువునూ నిర్దేశించలేదు. దీనివల్ల సాధారణంగా ‘పాకెట్ వీటో’ అని పిలిచే అవకాశానికి వీలు కలుగుతుంది.

ఉభయ సభలు ఒకేసారి సమావేశంలో లేనప్పుడు, తక్షణ చర్య అవసరమయ్యే పరిస్థితులు ఉన్నప్పుడు ఆర్డినెన్సులను జారీ చేయడానికి అధికరణం 123 అనుమతిస్తుంది. ఆర్డినెన్సుకు చట్టంతో సమానమైన బలం ఉంటుంది. అయితే, దానిని ఉభయ సభల ముందు ఉంచాలి. అంతకుముందే ఆమోదం పొందకపోతే లేదా ఇతర విధంగా ముగింపునకు రాకపోతే, పార్లమెంటు తిరిగి సమావేశమైన ఆరు వారాల తరువాత అది అమలులో ఉండదు. సభలు వేర్వేరు తేదీలలో తిరిగి సమావేశమైతే, తరువాతి తేదీ నుంచి ఈ గడువు ప్రారంభమవుతుంది. కృష్ణ కుమార్ సింగ్ వర్సెస్ బిహార్ రాష్ట్రం (2017) కేసులో, ఆర్డినెన్సులను పరిపాటిగా పునఃజారీ చేయడం రాజ్యాంగపరంగా అనుమతించదగినది కాదని సుప్రీంకోర్టు తిరస్కరించింది.

ద్రవ్య బిల్లులను ప్రవేశపెట్టడానికి రాష్ట్రపతి సిఫారసు అవసరం. రాష్ట్రపతి వార్షిక ఆర్థిక నివేదికను పార్లమెంటు ముందు ఉంచేలా చేస్తారు; అధికరణం 280 ప్రకారం ఆర్థిక సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేస్తారు. రాజ్యాంగపరమైన రక్షణలకు లోబడి అధికరణాలు 352, 356 మరియు 360 కింద అత్యవసర పరిస్థితి ప్రకటనలు అమలులోకి వస్తాయి. జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితిని ప్రకటించడానికి కేంద్ర మంత్రివర్గం లిఖితపూర్వక నిర్ణయం అవసరం; కేవలం ప్రధానమంత్రి వ్యక్తిగత సలహా సరిపోదు.

5. క్షమాభిక్ష, జవాబుదారీతనం మరియు పదవి నుంచి తొలగింపు

సైనిక న్యాయస్థానం విచారించిన కేసులు, కేంద్ర కార్యనిర్వాహక అధికారం పరిధిలోని అంశాలకు సంబంధించిన నేరాలు, మరణశిక్ష విధించిన అన్ని కేసులలో క్షమాభిక్ష (pardon), శిక్ష అమలు వాయిదా (reprieve), ప్రత్యేక పరిస్థితుల దృష్ట్యా శిక్షలో ఉపశమనం (respite), శిక్షాకాలం తగ్గింపు (remission), అలాగే శిక్షలను నిలిపివేయడం, తగ్గించడం లేదా తేలికైన శిక్షగా మార్చడం (commutation) వంటి అధికారాలను అధికరణం 72 కల్పిస్తుంది. క్షమాభిక్ష శిక్షను, దోష నిర్ధారణతో ముడిపడిన అనర్హతలను తొలగిస్తుంది; శిక్ష మార్పిడి తీవ్రమైన శిక్ష స్థానంలో తేలికైన శిక్షను విధిస్తుంది; శిక్షాకాలం తగ్గింపు శిక్ష స్వభావాన్ని మార్చకుండా దాని వ్యవధిని తగ్గిస్తుంది. శిక్ష అమలు వాయిదా శిక్ష అమలును తాత్కాలికంగా నిలిపివేస్తుంది; ప్రత్యేక పరిస్థితుల దృష్ట్యా శిక్షలో ఉపశమనం సాధారణంగా విధించదగిన శిక్ష కంటే తక్కువ శిక్షను విధించేందుకు వీలు కల్పిస్తుంది.

క్షమాభిక్ష అధికారాన్ని మంత్రిమండలి సలహా మేరకు వినియోగిస్తారు; రాష్ట్రపతి వ్యక్తిగత విచక్షణ మేరకు కాదు. కేహర్ సింగ్ వర్సెస్ యూనియన్ ఆఫ్ ఇండియా (1989) కేసులో, క్షమాభిక్షను పరిశీలించేటప్పుడు రాష్ట్రపతి కేసు గుణదోషాలను పరిశీలించవచ్చని గుర్తించారు. ఏపూరు సుధాకర్ వర్సెస్ ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం (2006) కేసులో, దురుద్దేశం, ఏకపక్షత, అసంబద్ధ అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవడం వంటి కారణాలపై క్షమాభిక్ష నిర్ణయాలు పరిమిత న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటాయని నిర్ధారించారు. అధికరణం 143 ప్రకారం, రాష్ట్రపతి సుప్రీంకోర్టు సలహాపూర్వక అభిప్రాయాన్ని కూడా కోరవచ్చు.

రాజ్యాంగ ఉల్లంఘన కారణంగా రాష్ట్రపతిని మహాభియోగం ద్వారా తొలగించేందుకు అధికరణం 61 అనుమతిస్తుంది; అయితే ‘రాజ్యాంగ ఉల్లంఘన’ అనే పదబంధానికి నిర్దిష్ట నిర్వచనం లేదు. ఏ సభ అయినా తన మొత్తం సభ్యుల సంఖ్యలో కనీసం నాలుగో వంతు మంది సంతకాలు చేసిన నోటీసును కనీసం 14 రోజుల ముందుగా ఇచ్చిన తరువాత ఈ ప్రక్రియను ప్రారంభించవచ్చు. ప్రక్రియను ప్రారంభించే తీర్మానానికి ఆ సభ మొత్తం సభ్యుల సంఖ్యలో కనీసం మూడింట రెండు వంతుల మద్దతు అవసరం. మరో సభ ఆరోపణలపై విచారణ జరుపుతుంది; ఇందులో రాష్ట్రపతికి తన వాదనను వినిపించుకునే లేదా ప్రతినిధి ద్వారా వినిపించే అవకాశం ఉంటుంది. రాష్ట్రపతిని తొలగించడానికి ఆ సభలోనూ మొత్తం సభ్యుల సంఖ్యలో అదే మెజారిటీ అవసరం.

నామినేటెడ్ MPs మహాభియోగ ప్రక్రియలో పాల్గొంటారు; కానీ రాష్ట్ర శాసనసభ్యులు పాల్గొనరు. అధికారిక విధుల నిర్వహణలో చేసిన చర్యలకు సంబంధించి రాష్ట్రపతి న్యాయస్థానానికి జవాబుదారీ కాకుండా అధికరణం 361 రక్షణ కల్పిస్తుంది; పదవీకాలంలో ఆయనపై క్రిమినల్ విచారణ చర్యలను నిషేధిస్తుంది. వ్యక్తిగత చర్యలకు సంబంధించిన సివిల్ విచారణ చర్యలకు రెండు నెలల ముందస్తు నోటీసు అవసరం. ఈ రక్షణలు ప్రభుత్వ చర్యల రాజ్యాంగబద్ధతను న్యాయ సమీక్ష పరిధి నుంచి మినహాయించవు.

సాధన ప్రశ్నలు