వ్యయ ప్రేరిత ద్రవ్యోల్బణం

1. అర్థం మరియు ఆర్థిక కార్యవిధానం

వ్యయ ప్రేరిత ద్రవ్యోల్బణం అనేది వ్యయాల పెరుగుదల లేదా వస్తువులు, సేవలను సరఫరా చేసే ఆర్థిక వ్యవస్థ సామర్థ్యం తగ్గడం వల్ల ఉత్పన్నమయ్యే విస్తృత ధరల పెరుగుదల. ఇంధనం, శ్రమ, రవాణా లేదా మధ్యంతర వస్తువులపై అధిక వ్యయాన్ని ఎదుర్కొంటున్న ఉత్పత్తిదారులు తమ లాభాల మార్జిన్‌లను కాపాడుకోవడానికి అమ్మకపు ధరలను పెంచవచ్చు. మరోవైపు, ఏదైనా అంతరాయం వల్ల ప్రస్తుత ధరల వద్ద అందుబాటులో ఉండే పరిమాణం తగ్గవచ్చు. ఈ ఒత్తిళ్లు కేవలం ఒక ఉత్పత్తి సాపేక్ష ధరను మార్చడానికే పరిమితం కాకుండా, తగినంత విస్తృత స్థాయిలో వస్తువులు, సేవలను ప్రభావితం చేసినప్పుడు ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడుతుంది.

సమిష్టి డిమాండ్–సమిష్టి సరఫరా విశ్లేషణా చట్రంలో, ప్రతికూల సరఫరా ఆఘాతం స్వల్పకాలిక సమిష్టి సరఫరా వక్రరేఖను ఎడమవైపునకు లేదా పైవైపునకు స్థానాంతరం చేస్తుంది. సమిష్టి డిమాండ్ మారకుండా ఉన్నప్పుడు, ఆర్థిక వ్యవస్థ అధిక ధరల స్థాయి, తక్కువ వాస్తవ ఉత్పత్తి వైపు కదులుతుంది. ఇది సాధారణ డిమాండ్ ప్రేరిత ద్రవ్యోల్బణ పరిస్థితికి భిన్నమైనది; ఆ పరిస్థితిలో అధిక వ్యయం ధరలను పెంచడంతోపాటు ప్రారంభంలో ఉత్పత్తిని కూడా పెంచుతుంది. అధిక ద్రవ్యోల్బణంతోపాటు ఆర్థిక కార్యకలాపాల్లో స్తబ్ధత, నిరుద్యోగం కలిసి ఉండటాన్ని స్తబ్ధ ద్రవ్యోల్బణం (stagflation) అంటారు; ప్రతికూల సరఫరా ఆఘాతం ఈ పరిస్థితిని సృష్టించగలదు.

అధిక ధరల స్థాయికి, ధరలు నిరంతరంగా పెరుగుతుండటానికి మధ్య కీలకమైన తేడా ఉంది. ఇంధన ధరలు ఒకసారి పెరిగి, ఆ తరువాత స్థిరపడితే, అవి ప్రారంభంలో కొలిచే ద్రవ్యోల్బణాన్ని పెంచుతాయి. పెరిగిన ధరలు పోలికకు ఉపయోగించే ఆధారంలోకి చేరిన తరువాత, గత ఏడాది ఇదే కాలంతో పోల్చి లెక్కించే ద్రవ్యోల్బణానికి అవి అందించే ప్రత్యక్ష తోడ్పాటు తగ్గిపోవచ్చు. ద్రవ్యోల్బణం నిరంతరంగా కొనసాగాలంటే మరిన్ని ఆఘాతాలు, ఇతర ధరల్లో నిరంతర సర్దుబాట్లు లేదా వేతనాలు, అంచనాలు పరస్పరం ప్రభావితం చేసుకునే ప్రక్రియ అవసరం.

• ఒక నిర్దిష్ట పంట ధర పెరిగినంత మాత్రాన అది ఆర్థిక వ్యవస్థవ్యాప్త ద్రవ్యోల్బణం కాదు.
• ద్రవ్యోల్బణ మందగమనం (Disinflation) అంటే ద్రవ్యోల్బణ రేటు తగ్గడం; ధరలు తప్పనిసరిగా తగ్గుతున్నాయని కాదు.
• సరఫరా ఆఘాతం దేశీయంగా లేదా విదేశాల్లో ఉద్భవించవచ్చు.

2. వ్యయ ఒత్తిడికి ప్రధాన మూలాలు

పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, సహజ వాయువు, విద్యుత్ ఆర్థిక వ్యవస్థ అంతటా ఉత్పత్తికి, రవాణాకు ఆధారంగా ఉంటాయి కాబట్టి ఇంధన ఆఘాతాలు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కలిగి ఉంటాయి. అంతర్జాతీయ ముడి చమురు ధరల పెరుగుదల ఇంధన బిల్లులను, సరకు రవాణా ఛార్జీలను, పెట్రోరసాయన ఉత్పాదకాల వ్యయాన్ని పెంచగలదు. భారతదేశం తన ముడి చమురు అవసరాల్లో ఐదింట నాలుగు వంతులకు పైగా దిగుమతి చేసుకుంటుంది. అందువల్ల అంతర్జాతీయ ధరలు, రూపాయి మారకపు రేటు దేశీయ వ్యయాలను ప్రభావితం చేసే ముఖ్యమైన అంశాలుగా ఉంటాయి. అయితే, పన్నులు, సబ్సిడీలు, ప్రభుత్వ నియంత్రిత ధరలు, సంస్థల ధరల నిర్ణయాలు ఈ ప్రభావం దేశీయ వ్యయాలకు ఎప్పుడు, ఎంత మేరకు బదిలీ అవుతుందనే దానిని ప్రభావితం చేస్తాయి.

కరవులు, వరదలు, వడగాలులు, చీడపీడల దాడులు, మార్కెట్లకు వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల రాకలో అంతరాయాల వల్ల వ్యవసాయ సరఫరా ఆఘాతాలు ఉత్పన్నమవుతాయి. ఇవి వినియోగదారులు చెల్లించే ఆహార ధరలను ప్రత్యక్షంగా పెంచుతాయి; ఆహార శుద్ధి, జౌళి, ఇతర పరిశ్రమలకు ముడి పదార్థాల వ్యయాలను కూడా పెంచవచ్చు. నిల్వ పరిమితులు, తగినన్ని శీతల సరఫరా గొలుసులు లేకపోవడం, రవాణా అవరోధాలు, వాణిజ్య ఆంక్షలు ప్రారంభంలో ఏర్పడిన కొరతను మరింత తీవ్రతరం చేయగలవు. అందువల్ల ఆహార సరఫరా ఆఘాతం అనేది ప్రత్యక్షంగా వినియోగదారు ధరల ఆఘాతంగానూ, కొన్ని పరిశ్రమల్లో ఉత్పాదక వ్యయ ఆఘాతంగానూ ఉంటుంది.

ఇతర కారణాలలో సెమీకండక్టర్లు, లోహాలు, పారిశ్రామిక రసాయనాల కొరతలు; పెరిగిన సరకు రవాణా, బీమా చార్జీలు; ముఖ్యమైన ఉత్పాదకాలపై అధిక పరోక్ష పన్నులు ఉన్నాయి. ఉత్పత్తి యూనిట్‌కు చెల్లించే వేతన వ్యయం పెరిగినప్పుడు, ముఖ్యంగా ఉత్పాదకత కంటే వేతనాలు వేగంగా పెరిగిన సందర్భాల్లో, వేతన పెరుగుదల వ్యయ ఒత్తిడిగా మారుతుంది. వేతనాలు పెరగడం ఒక్కటే వేతనాధారిత ద్రవ్యోల్బణాన్ని నిర్ధారించదు: మెరుగైన ఉత్పాదకత, తగ్గిన లాభ మార్జిన్లు లేదా బలహీనమైన డిమాండ్ ఆ పెరుగుదల ప్రభావాన్ని ఇముడ్చుకోగలవు.

విదేశీ కరెన్సీలో ధరలు పెరగకపోయినా దిగుమతి ద్రవ్యోల్బణం తలెత్తవచ్చు. రూపాయి విలువ క్షీణిస్తే, డాలర్లలో ధర మారకపోయినా రూపాయల్లో దిగుమతి వ్యయం పెరుగుతుంది. ఈ ప్రభావం ఇన్‌వాయిస్ జారీ చేసే కరెన్సీ, నష్టభయ నివారణ ఏర్పాట్లు (హెడ్జింగ్), దిగుమతులపై ఆధారపడే స్థాయి, పోటీ పరిస్థితులపై ఆధారపడి ఉంటుంది. కాబట్టి రూపాయి విలువ క్షీణత ద్రవ్యోల్బణాన్ని పెంచగల ప్రభావం మాత్రమే; దిగుమతి చేసుకున్న అన్ని వస్తువుల ధరలూ ఒకే స్థాయిలో పెరుగుతాయని హామీ కాదు.

• యూనిట్ శ్రమ వ్యయం అనేది శ్రమకు చెల్లించే ప్రతిఫలాన్ని ప్రతి కార్మికుడి ఉత్పత్తితో అనుసంధానిస్తుంది.
• సరఫరా గొలుసులో అంతరాయం ఉత్పాదకాల ధరలను, సరకు చేరవేత వ్యయాలను రెండింటినీ పెంచగలదు.
• పన్నుల పెంపు శాశ్వతంగా అధిక ద్రవ్యోల్బణాన్ని కలిగించడానికి బదులుగా, ఒకసారి మాత్రమే ధరల సర్దుబాటుకు దారితీయవచ్చు.

3. ప్రసరణ, కొనసాగుదల మరియు కొలత

పెట్రోలు లేదా కూరగాయలు ఖరీదవడం వంటి ఆకస్మిక పరిణామం ధరలపై చూపే తక్షణ ప్రభావమే మొదటి విడత ప్రభావం. పెరిగిన ఉత్పాదకాల వ్యయాలు ఇతర ఉత్పత్తులకు వ్యాపించినప్పుడు పరోక్ష ప్రభావాలు ఏర్పడతాయి: డీజిల్ ఖరీదవడం వల్ల సరకు రవాణా చార్జీలు, చివరికి చిల్లర ధరలు పెరగవచ్చు. కోల్పోయిన కొనుగోలు శక్తికి పరిహారంగా కార్మికులు వేతన పెంపును కోరినప్పుడు, భవిష్యత్తులో వ్యయాలు పెరుగుతాయనే అంచనాతో సంస్థలు ధరలను పదేపదే సవరించినప్పుడు రెండో విడత ప్రభావాలు తలెత్తుతాయి. వేతనాలు–ధరలు పరస్పరం పెంచుకునే చక్రం ఏర్పడవచ్చు, కానీ అది అనివార్యం కాదు.

ఉత్పత్తి–సరఫరా గొలుసులోని ముందు దశలో పెరిగిన వ్యయం తరువాతి దశల ధరల్లో ఎంతవరకు ప్రతిఫలిస్తుందనే దానిని వ్యయ బదిలీ (పాస్-త్రూ) అంటారు. సంస్థలకు ధరలను నిర్ణయించే శక్తి ఉన్నప్పుడు, డిమాండ్ దృఢంగా కొనసాగినప్పుడు లేదా ప్రత్యామ్నాయాలు పరిమితంగా ఉన్నప్పుడు ఇది బలంగా ఉంటుంది. పోటీ తీవ్రంగా ఉన్నప్పుడు, నిల్వలు కొరత ప్రభావాన్ని తగ్గించినప్పుడు లేదా వ్యాపార సంస్థలు తక్కువ లాభ మార్జిన్లను అంగీకరించినప్పుడు ఇది బలహీనంగా ఉండవచ్చు. అందువల్ల, ఒక ఉత్పాదకం ధరలో 10 శాతం పెరుగుదల తుది ఉత్పత్తి ధరలో 10 శాతం పెరుగుదలను సూచించదు.

భారతదేశ వినియోగదారుల ధరల సూచిక కుటుంబాలు చెల్లించే చిల్లర ధరలలో మార్పులను కొలుస్తుంది; ఇందులో సేవలు కూడా ఉంటాయి. టోకు ధరల సూచిక ప్రధానంగా టోకు స్థాయిలో వస్తువుల ధరలను పరిశీలిస్తుంది; సేవలను మినహాయిస్తుంది. ఇంధనం, తయారీ ఉత్పత్తులు, ప్రాథమిక వస్తువుల ధరల్లోని ఒత్తిళ్లను WPI వెల్లడించగలదు, కానీ అది CPI ద్రవ్యోల్బణాన్ని యాంత్రికంగా అంచనా వేయదు. గణనలో చేర్చే వస్తు–సేవల సమూహాలు, భారితాలు, ధరల నిర్ణయ దశలు, మార్జిన్లలో తేడాలు ఈ రెండు సూచికలు భిన్నంగా కదలడానికి కారణమవుతాయి.

మొత్తం CPI ద్రవ్యోల్బణంలో ఆహారం, ఇంధనం ఉంటాయి. మూల ద్రవ్యోల్బణం సాధారణంగా అధిక ఒడిదుడుకులకు లోనయ్యే ఈ అంశాలను మినహాయిస్తుంది; అంతర్లీనంగా ద్రవ్యోల్బణం కొనసాగే ధోరణిని అంచనా వేయడానికి తోడ్పడుతుంది. అయితే, దీనికి ప్రత్యామ్నాయ నిర్వచనాలు కూడా ఉన్నాయి. ఇంధనాన్ని మినహాయించినంత మాత్రాన శక్తి వ్యయాల ప్రభావాలన్నీ తొలగిపోవు: పెరిగిన రవాణా లేదా విద్యుత్ వ్యయాలు ఇప్పటికే ఇతర ధరల్లో ఇమిడి ఉండవచ్చు. అధిక మూల ద్రవ్యోల్బణం గానీ, CPI–WPI మధ్య అంతరం గానీ, విడిగా తీసుకున్నప్పుడు, ద్రవ్యోల్బణం పూర్తిగా డిమాండ్ కారణంగానే లేదా సరఫరా కారణంగానే ఏర్పడిందని నిరూపించవు.

• ప్రస్తుత నెలవారీ ధరల్లో స్వల్ప మార్పు మాత్రమే ఉన్నప్పటికీ, ఆధార ప్రభావాలు (బేస్ ఎఫెక్ట్స్) గత ఏడాది ఇదే కాలంతో పోల్చిన ద్రవ్యోల్బణ రేటును మార్చగలవు.
• ద్రవ్యోల్బణ అంచనాలు వేతన బేరసారాలు, వ్యయంపై జోడించే ధర మార్జిన్లు, ధరల నిర్ణయ ప్రవర్తనను ప్రభావితం చేస్తాయి.

4. విధానపరమైన ప్రతిస్పందనలు, వాటిలోని ప్రయోజన–ప్రతికూలతల సమతులనం

ద్రవ్య విధానం నేరుగా ముడిచమురును ఉత్పత్తి చేయలేదు, విఫలమైన పంటను పునరుద్ధరించలేదు లేదా దిగ్బంధానికి గురైన నౌకాయాన మార్గాన్ని తెరిపించలేదు. అయినప్పటికీ, విధాన వడ్డీ రేట్ల పెంపు రుణ విస్తరణను, సమిష్టి డిమాండ్‌ను నియంత్రిస్తుంది; పెరిగిన వ్యయాలను వినియోగదారులపై మోపగల సంస్థల సామర్థ్యాన్ని పరిమితం చేస్తుంది; ద్రవ్యోల్బణ అంచనాలను స్థిరంగా ఉంచడంలో సహాయపడుతుంది. ఇది మారకపు రేటుపై ఒత్తిళ్లను కూడా ప్రభావితం చేయవచ్చు. అయితే, సరఫరా ఆఘాతం వల్ల ఇప్పటికే ఏర్పడిన ఉత్పత్తి నష్టాన్ని కఠినతరమైన ద్రవ్య విధానం మరింత పెంచవచ్చనేదే సమస్య.

భారతదేశ సౌలభ్య ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్య నిర్ధారణ వ్యవస్థలో, RBI వినియోగదారుల ధరల సూచీ (CPI) ఆధారిత ద్రవ్యోల్బణాన్ని తన నామమాత్రపు ఆధార ప్రమాణంగా ఉపయోగిస్తుంది. భారతీయ రిజర్వు బ్యాంకు చట్టం, 1934కు 2016లో చేసిన సవరణల ద్వారా ఈ వ్యవస్థకు చట్టబద్ధత లభించింది. ప్రకటించిన ఏప్రిల్ 2021–మార్చి 2026 కాలానికి ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యం 4 శాతంగా, అనుమతించదగిన హెచ్చుతగ్గుల పరిధి 2–6 శాతంగా ఉంది. ప్రతి తాత్కాలిక ధరల పెరుగుదలకు ఒకే విధమైన ప్రతిస్పందన అవసరమని భావించకుండా, ఆఘాతాలు కొనసాగే అవకాశం ఉన్న కాలవ్యవధిని, వాటి విస్తృతిని, రెండో దశ ప్రభావాలను విధాన నిర్ణేతలు అంచనా వేస్తారు.

తగిన బఫర్ నిల్వలను విడుదల చేయడం, దిగుమతులను సులభతరం చేయడం, రవాణా–సరఫరా వ్యవస్థలోని అడ్డంకులను తొలగించడం, మార్కెట్ సమాచారాన్ని మెరుగుపరచడం, నీటిపారుదల, నిల్వ సదుపాయాలు, ఇంధన వనరుల వైవిధ్యీకరణలో పెట్టుబడులు పెట్టడం వంటివి సరఫరా వైపు ప్రతిస్పందనల్లో భాగం. ఇంధన పన్నులను తగ్గించడం వల్ల ధరల పెరుగుదల ప్రభావం తక్షణమే ఇతర రంగాలకు వ్యాపించడాన్ని కొంత తగ్గించవచ్చు; అయితే, దీనివల్ల ప్రభుత్వ ఆదాయం తగ్గుతుంది. లక్షిత నగదు బదిలీలు కొలిచే ధరల సూచీని తప్పనిసరిగా తగ్గించకపోయినా, దుర్బల కుటుంబాలకు రక్షణ కల్పిస్తాయి. విస్తృత సబ్సిడీలు లేదా కఠినమైన గరిష్ఠ ధర పరిమితులు కొరతను మరుగుపరచవచ్చు, బడ్జెట్లపై భారం మోపవచ్చు, సరఫరాను నిరుత్సాహపరచవచ్చు; అందువల్ల వాటి రూపకల్పన, అమలు కాలవ్యవధి ముఖ్యమైనవి.

• పరస్పరం తోడ్పడే విధానాల మేళవింపు సరఫరా పరిమితులను పరిష్కరిస్తూనే, ద్రవ్యోల్బణ అంచనాలు స్థిరమైన ఆధారాన్ని కోల్పోకుండా నిరోధిస్తుంది.
• ఎగుమతి ఆంక్షలు దేశీయ ధరలను తాత్కాలికంగా తగ్గించవచ్చు; అయితే, అవి ఉత్పత్తిదారుల ప్రోత్సాహకాలను బలహీనపరచి, అంతర్జాతీయ మార్కెట్లను ప్రభావితం చేయవచ్చు.

5. పంపిణీపరమైన ప్రభావాలు, పరీక్షా దృక్పథం

వ్యయ ప్రేరిత ద్రవ్యోల్బణం కొనుగోలు శక్తిని అసమానంగా పునఃపంపిణీ చేస్తుంది. పేద కుటుంబాల వ్యయంలో నిత్యావసరాల వాటా ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల ఆహార ద్రవ్యోల్బణం వాటిపై ప్రత్యేకంగా అధిక ప్రభావం చూపుతుంది. స్థిరమైన నామమాత్ర ఆదాయాలు పొందే కార్మికులు, నగదు పొదుపులపై ఆధారపడే వ్యక్తులు తమ వాస్తవ కొనుగోలు శక్తిని కోల్పోతారు. దిగుమతి చేసుకున్న ఉత్పాదకాలతో పనిచేసే సంస్థల లాభ మార్జిన్లు తగ్గవచ్చు; అదే సమయంలో, కొరత ఉన్న సరకులను ఉత్పత్తి చేసే కొందరు దేశీయ ఉత్పత్తిదారులు లాభపడవచ్చు. ప్రతి వర్గంపై పడే ప్రభావం ఆ వర్గం వినియోగ వస్తుసేవల సముదాయం, ఆదాయంలో సర్దుబాటు, మార్కెట్‌లో స్థితిపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

ప్రిలిమ్స్ కోసం, ఒక ప్రకటన బలపడిన డిమాండ్‌ను వివరిస్తోందా లేదా దెబ్బతిన్న సరఫరాను వివరిస్తోందా అనేది ముందుగా గుర్తించాలి. తరువాత ప్రారంభ ఆఘాతాన్ని, దాని అనంతర వ్యాప్తిని వేరు చేసి చూడాలి. అంతర్జాతీయ ముడిచమురు ధరల పెరుగుదల, కరువు, ఖరీదైన దిగుమతి ఉత్పాదకాలు సాధారణంగా సరఫరా వైపు ప్రేరకాలు; వేగవంతమైన రుణ విస్తరణ, అధిక వ్యయం సాధారణంగా డిమాండ్ వైపు ప్రేరకాలు. అయితే, వాస్తవ పరిస్థితుల్లో తరచుగా ఈ రెండూ కలిసి ఉంటాయి. చివరగా, ధరలను తగ్గించే విధానాలు, కుటుంబాల ఆదాయాలను రక్షించే చర్యలు, ద్రవ్యోల్బణం నిరంతరంగా కొనసాగకుండా నిరోధించే చర్యల మధ్య తేడాను గుర్తించాలి.

• పరీక్షలో పొరపాటుకు దారితీసే అంశం: అధిక వడ్డీ రేట్లు వాస్తవ వస్తు సరఫరా కొరతను నేరుగా తొలగించవు.
• పరీక్షలో పొరపాటుకు దారితీసే అంశం: ద్రవ్యోల్బణం తగ్గడం వల్ల ధరలు తప్పనిసరిగా మునుపటి స్థాయికి తిరిగి రావు.
• పరీక్షలో పొరపాటుకు దారితీసే అంశం: అన్ని వేతన పెరుగుదలలూ ద్రవ్యోల్బణానికి దారితీయవు; ఉత్పాదకత ముఖ్యమైనది.

సాధన ప్రశ్నలు