డిమాండ్ ప్రేరిత ద్రవ్యోల్బణం

1. అర్థం, ఆర్థిక క్రియావిధానం

ప్రస్తుత ధరల వద్ద ఆర్థిక వ్యవస్థ వాస్తవ ఉత్పత్తిని విస్తరించగల వేగం కంటే మొత్తం ప్రణాళికాబద్ధ వ్యయం వేగంగా పెరిగినప్పుడు డిమాండ్-ప్రేరిత ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడుతుంది. ఆర్డర్లు పెరిగినప్పుడు సంస్థలు తొలుత నిరుపయోగంగా ఉన్న యంత్రాలను వినియోగించడం, పని గంటలను పెంచడం, కార్మికులను నియమించుకోవడం ద్వారా స్పందిస్తాయి. వినియోగించని ఉత్పత్తి సామర్థ్యం తగ్గుతున్న కొద్దీ, కార్మికులు, పరికరాలు, రవాణా లేదా మధ్యంతర వస్తువుల కొరత కారణంగా అదనపు ఉత్పత్తి కష్టతరమవుతుంది. అప్పుడు కొనుగోలుదారులు సాపేక్షంగా కొరతగా ఉన్న ఉత్పత్తుల కోసం పోటీపడతారు. దీనివల్ల సంస్థలు ధరలను పెంచగలుగుతాయి.

సమిష్టి డిమాండ్–సమిష్టి సరఫరా విశ్లేషణ చట్రంలో, సమిష్టి డిమాండ్ కుడివైపునకు స్థానాంతరం చెందినప్పుడు, పైకి వాలుగా ఉండే స్వల్పకాలిక సమిష్టి సరఫరా వక్రరేఖ వెంబడి ఉత్పత్తి, ధరల స్థాయి రెండూ పెరుగుతాయి. గణనీయమైన వనరులు వినియోగంలో లేనప్పుడు, సాధారణంగా ఉత్పత్తిలో పెరుగుదల ఎక్కువగా, ధరల పెరుగుదల తక్కువగా ఉంటుంది. పూర్తి సామర్థ్యానికి చేరువగా ఉన్నప్పుడు, అదనపు డిమాండ్ ధరలను మరింత ఎక్కువగా పెంచుతుంది. ద్రవ్యోల్బణ ఒత్తిడి అంతకంతకూ పెరగకుండా స్థిరంగా కొనసాగించగల ఉత్పత్తి స్థాయినే సంభావ్య ఉత్పత్తి అంటారు; దీనిని ప్రత్యక్షంగా పరిశీలించడం కాకుండా అంచనా వేస్తారు.

ద్రవ్యోల్బణం అనేది సాధారణ ధరల స్థాయికి సంబంధించినది; కేవలం ఒక ఉత్పత్తి ధర పెరగడానికి మాత్రమే సంబంధించినది కాదు. పండుగ సందర్భంగా హోటల్ ఛార్జీలు పెరగడం అనేది ఆర్థిక వ్యవస్థ అంతటా డిమాండ్-ప్రేరిత ద్రవ్యోల్బణం ఉందని నిర్ధారించడానికి తగిన ఆధారం కాదు. అలాగే, డిమాండ్ ఒక్కసారి విస్తరించడం వల్ల ధరల స్థాయి తాత్కాలికంగా పెరగవచ్చు; నిరంతర ద్రవ్యోల్బణానికి సాధారణంగా పదేపదే ఏర్పడే అధిక డిమాండ్, దానికి అనుకూలంగా ఉండే విత్త పరిస్థితులు లేదా ద్రవ్యోల్బణాన్ని మరింత బలపరిచే అంచనాలు అవసరమవుతాయి.

• డిమాండ్ ఒత్తిడి సాపేక్షమైనది: ఉత్పాదక సామర్థ్యం బలహీనపడితే, వ్యయంలో మితమైన వృద్ధి కూడా ద్రవ్యోల్బణానికి దారితీయవచ్చు.
• ధనాత్మక ఉత్పత్తి అంతరం పరిస్థితిని నిర్ధారించేందుకు ఉపయోగపడే భావన. అయితే, దాని అంచనాల్లో అనిశ్చితి ఉన్నందున దానిని యాంత్రిక నిర్ధారణ పరీక్షగా ఉపయోగించలేము.

2. అధిక సమిష్టి డిమాండ్‌కు మూలాలు

కుటుంబాల ఆదాయాలు పెరగడం, ఉపాధి మెరుగుపడటం, పన్నులు తగ్గడం లేదా బదిలీ చెల్లింపులు పెరిగి వ్యయార్హ ఆదాయం అధికమవడం వల్ల వినియోగం వేగంగా పెరగవచ్చు. భవిష్యత్తు ఆదాయాలపై ఆశావహ దృక్పథం ముందుజాగ్రత్త పొదుపును తగ్గించవచ్చు. స్థిరాస్తి, విత్త ఆస్తుల విలువలు పెరగడం సంపద ప్రభావం ద్వారా వ్యయాన్ని ప్రోత్సహించవచ్చు. అయితే, ఈ ప్రభావ తీవ్రత ఆస్తుల యాజమాన్యం, రుణాలు పొందే అవకాశం మీద ఆధారపడి ఉంటుంది. అదనపు డిమాండ్‌ను ఉత్పత్తిదారులు ఎంత త్వరగా తీర్చగలరనే దానిపై ద్రవ్యోల్బణ పరంగా ఏర్పడే ఫలితం ఆధారపడి ఉంటుంది.

అమ్మకాలు మరింత పెరుగుతాయని వ్యాపార సంస్థలు ఆశించినప్పుడు, రుణ వ్యయాలు తగ్గినప్పుడు లేదా బ్యాంకులు మరింత సులభంగా రుణాలు అందించినప్పుడు పెట్టుబడి డిమాండ్ పెరగవచ్చు. నిర్మాణ కార్యకలాపాలు, యంత్రాల కొనుగోళ్లు వెంటనే వ్యయాన్ని పెంచుతాయి. అయితే, వాటి ఫలితంగా ఉత్పాదక సామర్థ్యం పెరగడానికి సమయం పడుతుంది. అందువల్ల పెట్టుబడి తొలుత డిమాండ్ ఒత్తిడిని కలిగించి, తరువాత ఉత్పత్తి సామర్థ్య పరిమితులను సడలించవచ్చు. ప్రభుత్వ మౌలిక సదుపాయాల వ్యయంలోనూ స్వల్పకాలిక డిమాండ్ ప్రభావానికి, దీర్ఘకాలిక సరఫరా ప్రభావానికి మధ్య ఇదే విధమైన వ్యత్యాసం ఉంటుంది.

ప్రభుత్వ వ్యయం, పన్నుల తగ్గింపులు, కోశ బదిలీలు సమిష్టి డిమాండ్‌ను పెంచగలవు. అయితే, కోశ లోటు తప్పనిసరిగా ద్రవ్యోల్బణానికి దారితీయదు: దాని ప్రభావం ఆర్థిక వ్యవస్థలో నిరుపయోగంగా ఉన్న ఉత్పాదక సామర్థ్యం, లోటుకు నిధుల సమీకరణ, వ్యయ కూర్పు, ప్రైవేటు వ్యయం తగ్గిపోయే అవకాశం వంటి అంశాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. విదేశీ డిమాండ్ కూడా దీనికి దోహదపడవచ్చు. ఎగుమతుల్లో భారీ వృద్ధి దేశీయ ఉత్పత్తులకు డిమాండ్‌ను పెంచుతుంది; అనుకూల పరిస్థితుల్లో కరెన్సీ విలువ క్షీణత నికర ఎగుమతులను ప్రోత్సహించవచ్చు. అదే సమయంలో కరెన్సీ విలువ క్షీణత దిగుమతి చేసుకునే ఉత్పాదకాల ఖర్చులను పెంచి, వ్యయ ప్రేరిత ద్రవ్యోల్బణానికి వేరొక మార్గాన్ని సృష్టించవచ్చు.

ద్రవ్య పరిమాణ సమీకరణం, MV = PY, ద్రవ్య సరఫరా, ద్రవ్య చలామణి వేగం, ధరల స్థాయి, వాస్తవ ఉత్పత్తి మధ్య సంబంధాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఇది లెక్కలపరమైన సంబంధమే తప్ప, ద్రవ్య సరఫరాలో ప్రతి విస్తరణ అదే నిష్పత్తిలో ద్రవ్యోల్బణాన్ని కలిగిస్తుందని నిరూపించదు. ద్రవ్యాన్ని వినియోగించకుండా ఉంచినా, ద్రవ్య చలామణి వేగం తగ్గినా లేదా ఉత్పత్తి విస్తరించినా ధరలపై ఒత్తిళ్లు పరిమితంగానే ఉండవచ్చు. దీనికి విరుద్ధంగా, ద్రవ్య సరఫరాలో సమాన స్థాయిలో పెరుగుదల లేకపోయినా, ఇప్పటికే ఉన్న ద్రవ్యం మరింత వేగంగా చలామణి కావడం నామమాత్ర వ్యయాన్ని పెంచడానికి దోహదపడవచ్చు.

• వినియోగ మార్గం: వ్యయార్హ ఆదాయం పెరగడం లేదా వినియోగదారుల రుణాలు మరింత సులభంగా లభించడం.
• పెట్టుబడి, కోశ విధాన మార్గాలు: మూలధన వ్యయం, ప్రభుత్వ కొనుగోళ్లు లేదా బదిలీ చెల్లింపులు పెరగడం.
• విదేశీ రంగ మార్గం: దేశీయంగా ఉత్పత్తి చేసిన వస్తువులు, సేవలకు విదేశీ డిమాండ్ పెరగడం.

3. భారతదేశంలో డిమాండ్ ప్రేరిత ద్రవ్యోల్బణాన్ని గుర్తించడం

భారతదేశంలో ప్రధాన చిల్లర ద్రవ్యోల్బణాన్ని, గణాంకాలు మరియు కార్యక్రమ అమలు మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని జాతీయ గణాంక కార్యాలయం విడుదల చేసే సమ్మిళిత వినియోగదారుల ధరల సూచీ ఆధారంగా కొలుస్తారు. టోకు ధరల సూచీని పరిశ్రమలు మరియు అంతర్గత వాణిజ్య ప్రోత్సాహక విభాగంలోని ఆర్థిక సలహాదారు కార్యాలయం విడుదల చేస్తుంది. ఈ సూచీలు ధరల మార్పులను వెల్లడిస్తాయి; అయితే, వాటి కారణాలను గుర్తించడానికి వ్యయం, ఉత్పత్తి, ఉపాధి, ఖర్చులకు సంబంధించిన అదనపు ఆధారాలు అవసరం.

విస్తృత స్థాయిలో ధరల పెరుగుదలతోపాటు బలమైన వినియోగం, వేగవంతమైన రుణ వృద్ధి, అధిక ఉత్పాదక సామర్థ్య వినియోగం, పెరుగుతున్న ఆర్డర్లు, శ్రామికుల సరఫరాతో పోలిస్తే డిమాండ్ అధికంగా ఉన్న శ్రమ మార్కెట్లు కనిపించినప్పుడు, డిమాండ్ ఒత్తిడి కారణమై ఉండే అవకాశం మరింత బలపడుతుంది. భారతీయ రిజర్వు బ్యాంకు నిర్వహించే ఆర్డర్ పుస్తకాలు, నిల్వలు మరియు ఉత్పాదక సామర్థ్య వినియోగ సర్వే తయారీ రంగానికి సంబంధించి తగిన ఆధారాలను అందిస్తుంది. సాధారణంగా ఆహారం, ఇంధనాన్ని మినహాయించిన CPI ద్రవ్యోల్బణంగా భావించే మూల ద్రవ్యోల్బణం, ద్రవ్యోల్బణం ఎంతకాలం కొనసాగుతుందో అంచనా వేయడానికి తోడ్పడుతుంది. అయితే, ఆహారం, ఇంధనం కాకుండా ఇతర వస్తువులు, సేవలు కూడా సరఫరా ఆఘాతాలను ఎదుర్కొంటాయి కాబట్టి, ఇది డిమాండ్ ప్రేరిత ద్రవ్యోల్బణానికి స్వచ్ఛమైన కొలమానం కాదు.

భారతదేశం తరచుగా మిశ్రమ ద్రవ్యోల్బణాన్ని ఎదుర్కొంటుంది. వాతావరణం వల్ల కలిగే నష్టం లేదా సరఫరా అవరోధాల కారణంగా ఆహార ధరలు పెరగవచ్చు; అదే సమయంలో కుటుంబాల వ్యయం పెరగడంతో సేవల ధరలు ప్రతిస్పందిస్తాయి. దేశీయ డిమాండ్ కూడా బలంగా ఉన్నప్పటికీ, ప్రపంచ ముడి చమురు ధరల పెరుగుదల ప్రధానంగా దిగుమతుల ద్వారా సంక్రమించే వ్యయ ఆఘాతమే. అందువల్ల విశ్లేషకులు ప్రధాన ద్రవ్యోల్బణ గణాంకానికి ఒకే కారణాన్ని ఆపాదించకుండా, ద్రవ్యోల్బణం ఎంత విస్తృతంగా ఉంది, ఎంతకాలం కొనసాగుతోంది, దాని వెనుక ఉన్న ప్రేరకాలు ఏమిటి అనే అంశాలను పరిశీలించాలి.

• డిమాండ్‌లో కొత్తగా భారీ పెరుగుదల లేకపోయినా, ఏడాది క్రితం పోలికకు తీసుకునే ఆధార స్థాయి తక్కువగా ఉండటం వల్ల వార్షిక ప్రాతిపదికన కొలిచే ద్రవ్యోల్బణ రేటు పెరగవచ్చు.
• నామమాత్ర అమ్మకాల విలువలు అధికంగా ఉండటం వాస్తవ డిమాండ్ బలపడిందనడానికి నిర్ధారక ఆధారం కాదు; ఎందుకంటే ధరల పెరుగుదలే అమ్మకాల విలువలను పెంచుతుంది.

4. ప్రభావాలు మరియు విధానపరమైన ప్రతిస్పందనలు

వనరులు పూర్తిస్థాయిలో వినియోగంలో లేనప్పుడు, డిమాండ్ ఆధారిత విస్తరణ ప్రారంభంలో ఉత్పత్తి, ఉపాధి, లాభాలను పెంచవచ్చు. అయితే, నిరంతర ద్రవ్యోల్బణం డబ్బు కొనుగోలు శక్తిని, స్థిర నామమాత్ర ఆదాయాల కొనుగోలు శక్తిని తగ్గిస్తుంది. స్థిర వడ్డీ రేటుతో కూడిన నామమాత్ర ఒప్పందాల కింద ఊహించని ద్రవ్యోల్బణం రుణదాతల నుంచి రుణగ్రహీతలకు కొనుగోలు శక్తిని పునఃపంపిణీ చేయవచ్చు. నిత్యావసరాల ధరలు పెరిగినప్పుడు, పేద కుటుంబాల వేతనాలు లేదా వారికి అందే బదిలీ చెల్లింపులు సకాలంలో సర్దుబాటు కాకపోతే, ఆ కుటుంబాలు ముఖ్యంగా నష్టపోయే అవకాశం ఉంటుంది.

ద్రవ్య విధాన కఠినతరం సమిష్టి డిమాండ్‌ను మితపరచడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. విధాన రెపో రేటు పెరుగుదల రుణ, డిపాజిట్ వడ్డీ రేట్లకు ప్రసరించి, వడ్డీ రేట్లకు స్పందించే రుణ స్వీకరణను నిరుత్సాహపరచవచ్చు; పొదుపును ప్రోత్సహించవచ్చు. ద్రవ్యత్వ నిర్వహణ కూడా విత్త పరిస్థితులను ప్రభావితం చేస్తుంది. ఈ ప్రసరణ తక్షణమే జరగదు; అన్ని సందర్భాల్లో ఒకే విధంగానూ ఉండదు: బ్యాంకులకు నిధుల లభ్యత పరిస్థితులు, స్థిర వడ్డీ రేటు ఒప్పందాలు, రుణగ్రహీతల అంచనాలు, ఇతర అంశాలు దాని ప్రభావ తీవ్రతను నిర్ణయిస్తాయి. ద్రవ్య విధానం నేరుగా ఆహారాన్ని లేదా పెట్రోలియంను ఉత్పత్తి చేయలేదు. అయితే, అది ఆర్థిక వ్యవస్థ అంతటా విస్తరించిన డిమాండ్‌ను నియంత్రించగలదు; అంచనాల ద్వారా సరఫరా ఆఘాతాల ప్రభావం దీర్ఘకాలం కొనసాగకుండా నిరోధించగలదు.

రాజకోశ విధానం పరిస్థితులకు తగిన విధంగా వ్యయాన్ని నియంత్రించడం లేదా రాబడి చర్యల ద్వారా ద్రవ్యోల్బణ రేటు తగ్గుదలకు తోడ్పడగలదు. ఈ చర్యల కూర్పు ముఖ్యమైనది: లక్ష్య నిర్దేశం సరిగా లేని డిమాండ్ ఉద్దీపనను తగ్గించడం, భవిష్యత్ సరఫరాను విస్తరించే మౌలిక సదుపాయాలపై వ్యయాన్ని తగ్గించడం ఒకటి కాదు. మెరుగైన రవాణా–సరఫరా నిర్వహణ, విశ్వసనీయ ఇంధన సరఫరా, పోటీ, పెట్టుబడులు ఉత్పాదక సామర్థ్యాన్ని పెంచగలవు. తద్వారా తక్కువ ద్రవ్యోల్బణంతో డిమాండ్ పెరగడానికి వీలవుతుంది. సరఫరాను పెంచే ఈ చర్యలు డిమాండ్ నిర్వహణకు అనుబంధంగా పనిచేస్తాయి; అయితే, సాధారణంగా వీటి ఫలితాలు కనిపించడానికి సమయం పడుతుంది.

• 2016లో సవరించిన RBI చట్టం, 1934, ద్రవ్య విధాన కమిటీకి మరియు ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్య నిర్ధారణకు చట్టబద్ధమైన వ్యవస్థను కల్పిస్తుంది.
• ద్రవ్య విధానాన్ని అతిగా, తీవ్రంగా కఠినతరం చేయడం వల్ల, ముఖ్యంగా ద్రవ్యోల్బణం ప్రధానంగా సరఫరా కారణాలతో ఏర్పడినప్పుడు, నివారించగలిగే ఉత్పత్తి, ఉపాధి నష్టాలు సంభవించే ప్రమాదం ఉంటుంది.

5. తేడాలు మరియు పరీక్షల్లో సాధారణంగా పొరపాట్లకు దారితీసే అంశాలు

అందుబాటులో ఉన్న సరఫరాతో పోలిస్తే అధిక వ్యయం వల్ల డిమాండ్ ప్రేరిత ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడుతుంది; పెరుగుతున్న వ్యయాలు లేదా సరఫరాలో ప్రతికూల మార్పుల వల్ల వ్యయ ప్రేరిత ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడుతుంది. ప్రామాణిక స్వల్పకాలిక నమూనాలో, డిమాండ్ విస్తరణ ఉత్పత్తిని, ధరలను రెండింటినీ పెంచుతుంది. దీనికి భిన్నంగా, ప్రతికూల సరఫరా ఆఘాతం ఉత్పత్తిని తగ్గిస్తూ ధరలను పెంచుతుంది. వాస్తవ ఆర్థిక వ్యవస్థల్లో తరచుగా ఈ రెండు ప్రక్రియలూ ఒకేసారి చోటుచేసుకుంటాయి.

ఇతర పరిస్థితులు మారకుండా ఉన్నప్పుడు, పెరుగుతున్న వడ్డీ రేట్లు సాధారణంగా డిమాండ్ ప్రేరిత ద్రవ్యోల్బణాన్ని సృష్టించడానికి బదులుగా డిమాండ్‌ను నియంత్రిస్తాయి. ద్రవ్యోల్బణ సూచీకరణ ధరల మార్పులకు అనుగుణంగా చెల్లింపులను సర్దుబాటు చేస్తుంది; కొన్ని పరిస్థితుల్లో ద్రవ్యోల్బణం కొనసాగడానికి దోహదపడవచ్చు. అయితే, దానిని యాంత్రికంగా ప్రారంభ డిమాండ్ ఉద్దీపనగా వర్గీకరించకూడదు. చివరగా, ద్రవ్యోల్బణ రేటును విజయవంతంగా తగ్గించడం అంటే ధరలు మరింత నెమ్మదిగా పెరగడం; అంతేగానీ, అవి తప్పనిసరిగా తమ పూర్వ స్థాయికి తిరిగి రావడం కాదు.

• వ్యయం పెరిగిందా, ఉత్పాదక సామర్థ్యం తగ్గిందా, లేక రెండూ జరిగాయా అని ప్రశ్నించండి.
• ప్రతి ధరల పెరుగుదలను, రాజకోశ లోటును లేదా ద్రవ్య విస్తరణను డిమాండ్ ప్రేరిత ద్రవ్యోల్బణంతో సమానంగా పరిగణించవద్దు.

సాధన ప్రశ్నలు