మొత్తం ద్రవ్యోల్బణం (Headline inflation)

1. మొత్తం ద్రవ్యోల్బణం: అర్థం, వివరణ

సమగ్ర ధరల సూచిక ప్రతిబింబించే ధరల మొత్తం పెరుగుదలను మొత్తం ద్రవ్యోల్బణం కొలుస్తుంది. అంతర్లీన ద్రవ్యోల్బణాన్ని గుర్తించేందుకు రూపొందించిన పరిమిత పరిధి సూచికల నుంచి అన్ని అంశాలను కలిగి ఉన్న ఈ కొలమానాన్ని వేరు చేయడానికి ‘హెడ్‌లైన్’ అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు. కూరగాయలు, తృణధాన్యాలు, పెట్రోలియం సంబంధిత ఉత్పత్తుల వంటి అధిక ధరల ఒడిదుడుకులకు లోనయ్యే అంశాలను కూడా ఇందులో చేర్చుతారు; ఎందుకంటే ఇవి కుటుంబాల వాస్తవ వ్యయాల్లో భాగం. అయితే, సమగ్ర పరిధి అంటే సూచిక కోసం నిర్వచించిన వినియోగ బుట్టలోని అన్ని అంశాలు అని అర్థం; ఆర్థిక వ్యవస్థలోని ప్రతి లావాదేవీ అని కాదు.

భారతదేశ విధాన చర్చల్లో, ప్రధాన ద్రవ్యోల్బణం (headline inflation) అంటే సాధారణంగా గ్రామీణ, పట్టణ వినియోగదారులను కవర్ చేసే వినియోగదారుల ధరల సూచీ–సంయుక్తం (CPI–Combined)లో వార్షిక శాతం మార్పు. ఈ పదం స్వభావరీత్యా వినియోగదారుల ధరలకు మాత్రమే పరిమితం కాదు: అన్ని వస్తువులను కలుపుకొని లెక్కించిన WPI ద్రవ్యోల్బణ గణాంకాన్ని కూడా ప్రధాన టోకు ద్రవ్యోల్బణంగా పేర్కొనవచ్చు. అందువల్ల పరీక్షలో సమాధానం రాసేటప్పుడు సంబంధిత సూచీని, పోలికకు తీసుకున్న కాలవ్యవధిని రెండింటినీ స్పష్టంగా పేర్కొనాలి.

గత ఏడాది ఇదే కాలంతో పోల్చి లెక్కించే సూత్రం: [(ప్రస్తుత నెలలోని సూచీ ÷ గత ఏడాది అదే నెలలోని సూచీ) − 1] × 100. CPI 180 నుంచి 189కి పెరిగితే, ద్రవ్యోల్బణం 5%. అంటే ప్రాతినిధ్య వస్తు, సేవల బుట్ట వ్యయం ఏడాది క్రితంతో పోలిస్తే 5% ఎక్కువగా ఉందని అర్థం; ప్రతి వస్తువు ధర సరిగ్గా 5% పెరిగిందని కాదు.

ద్రవ్యోల్బణ మందగమనం (Disinflation) అంటే ధనాత్మకంగా ఉన్న ద్రవ్యోల్బణ రేటు తగ్గడం; ఉదాహరణకు 7% నుంచి 4%కి తగ్గడం. ధరలు ఇంకా పెరుగుతూనే ఉంటాయి, కానీ నెమ్మదిగా పెరుగుతాయి. ప్రతి ద్రవ్యోల్బణం (Deflation) అంటే సాధారణ ధరల స్థాయి తగ్గడం. టమాటా ధరలు ఒకసారి తగ్గినంత మాత్రాన అది ఆర్థిక వ్యవస్థ అంతటా ప్రతి ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడినట్లు కాదు.

2. భారతదేశంలో కొలమానం: వస్తు, సేవల బుట్ట, భారాలు మరియు పరిధి

గణాంకాలు మరియు కార్యక్రమ అమలు మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని జాతీయ గణాంక కార్యాలయం CPI–గ్రామీణం, CPI–పట్టణం, CPI–సంయుక్తం సూచీలను రూపొందిస్తుంది. కుటుంబాలు కొనుగోలు చేసే వస్తువులు, సేవల చిల్లర ధరలను CPI నమోదు చేస్తుంది. పరిశ్రమలు మరియు అంతర్గత వాణిజ్య ప్రోత్సాహక విభాగం పరిధిలోని ఆర్థిక సలహాదారు కార్యాలయం రూపొందించే WPI, టోకు లేదా ఉత్పత్తిదారులకు సంబంధించిన దశల్లో వస్తువుల ధరలను నమోదు చేస్తుంది; సేవలను ఇందులో చేర్చరు.

2012=100 ఆధార సంవత్సరంగా ఉన్న CPI శ్రేణిలో, వ్యయ భారాలను జాతీయ నమూనా సర్వే నిర్వహించిన 2011–12 వినియోగ వ్యయ సర్వే నుంచి తీసుకున్నారు. ఆరు ప్రధాన వర్గాలు: ఆహారం మరియు పానీయాలు; పాన్, పొగాకు మరియు మత్తు పదార్థాలు; దుస్తులు మరియు పాదరక్షలు; గృహవసతి; ఇంధనం మరియు వెలుతురు; ఇతరాలు. ఇతరాలు అనే వర్గంలో విద్య, ఆరోగ్యం, రవాణా మరియు సమాచార ప్రసారం వంటి సేవలు ఉంటాయి. గృహవసతిని పట్టణ బుట్టలో చేర్చారు, గ్రామీణ బుట్టలో చేర్చలేదు.

వివిధ అంశాల ధరల్లో మార్పులు సమగ్ర సూచీని ఎంత మేరకు ప్రభావితం చేస్తాయో భారాలు నిర్ణయిస్తాయి. ఈ శ్రేణిలో ఆహారం మరియు పానీయాల భారం CPI–సంయుక్తంలో 45.86% కాగా, CPI–గ్రామీణంలో 54.18%, CPI–పట్టణంలో 36.29%. అందువల్ల ఆహార ధరల్లో ఆకస్మిక మార్పులు ప్రధాన ద్రవ్యోల్బణాన్ని, ముఖ్యంగా గ్రామీణ ద్రవ్యోల్బణ కొలమానాన్ని, బలంగా ప్రభావితం చేయవచ్చు. ఈ భారాలు ఈ ఆధార సంవత్సర శ్రేణికి మాత్రమే ప్రత్యేకమైనవి; ఆధార సంవత్సరాన్ని మార్చిన తర్వాత కూడా ఇవి మారకుండా ఉంటాయని భావించకూడదు.

CPI–సంయుక్తం అనేది గ్రామీణ, పట్టణ ద్రవ్యోల్బణ రేట్ల సాధారణ అంకగణిత సగటు కాదు. నిర్దేశిత భారాలను ఉపయోగించి అంతర్లీన సూచీలను సమీకరించడం ద్వారా దీనిని రూపొందిస్తారు. అదేవిధంగా, ఆదాయం, నివాస ప్రాంతం, కుటుంబ సభ్యుల నిర్మాణాన్ని బట్టి వ్యయ విధానాలు మారుతాయి కాబట్టి, ఒక కుటుంబం వాస్తవంగా ఎదుర్కొనే ద్రవ్యోల్బణం అధికారిక సగటు కంటే భిన్నంగా ఉండవచ్చు. ఆహారం లేదా వైద్య సంరక్షణపై అధికంగా ఖర్చు చేసే కుటుంబం, ప్రధాన ద్రవ్యోల్బణ గణాంకం సూచించే దానికంటే ఎక్కువ ద్రవ్యోల్బణాన్ని ఎదుర్కోవచ్చు.

3. ప్రధాన ద్రవ్యోల్బణం ఎందుకు మారుతుంది

వస్తువులు, సేవలను సరఫరా చేసే ఆర్థిక వ్యవస్థ సామర్థ్యం కంటే సమష్టి డిమాండ్ వేగంగా విస్తరించినప్పుడు డిమాండ్ ప్రేరిత ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడుతుంది. వినియోగించని ఉత్పత్తి సామర్థ్యం పరిమితంగా ఉన్నప్పుడు అధిక వినియోగం, పెట్టుబడి లేదా ప్రభుత్వ వ్యయం ఇటువంటి ఒత్తిడిని సృష్టించవచ్చు. ఇంధనం, వేతనాలు, రవాణా లేదా దిగుమతి చేసుకున్న ముడిపదార్థాలతో సహా ఉత్పాదక కారకాల వ్యయాలు పెరగడం వల్ల వ్యయ ప్రేరిత ద్రవ్యోల్బణం ఏర్పడుతుంది. వాస్తవ ద్రవ్యోల్బణ పరిస్థితుల్లో తరచుగా డిమాండ్, సరఫరా ప్రభావాలు రెండూ కలిసి ఉంటాయి.

భారతదేశ సమగ్ర వినియోగదారుల ధరల సూచీ (CPI) ముఖ్యంగా ఆహార సరఫరా పరిస్థితులకు సున్నితంగా స్పందిస్తుంది. అసమాన రుతుపవన వర్షాలు, వడగాలులు, పంటల వ్యాధులు, జలాశయాల్లో తక్కువ నీటిమట్టాలు, రవాణా అంతరాయాలు ఆహార ధరలను పెంచవచ్చు. ప్రపంచ ముడిచమురు ధరలు, మారకపు రేటులో మార్పులు దిగుమతి చేసుకునే ఇంధన వ్యయాలను ప్రభావితం చేస్తాయి. అయితే, ఈ వ్యయ మార్పులు దేశీయ ధరలకు ఎంతవరకు బదిలీ అవుతాయనేది దేశీయ పన్నులు, ప్రభుత్వం నియంత్రించే ధరలు, సంస్థల ధర నిర్ణయాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఇంధన వ్యయాలు సుదూర ప్రాంతాలకు రవాణా చేసే వస్తువుల ధరలను కూడా పరోక్షంగా పెంచవచ్చు.

గత ఏడాది ఇదే కాలంతో పోల్చి లెక్కించే ద్రవ్యోల్బణాన్ని అర్థం చేసుకోవడంలో ప్రాతిపదిక ప్రభావం (బేస్ ఎఫెక్ట్) కీలకం. గత ఏడాది సంబంధిత నెలలో ధరలు అసాధారణంగా అధికంగా ఉన్నప్పుడు, ప్రస్తుత ధరలు అంతకుముందటి నెలతో పోలిస్తే పెరిగినప్పటికీ వార్షిక ద్రవ్యోల్బణం తగ్గవచ్చు. పోలికకు ఉపయోగించే ప్రాతిపదిక తక్కువగా ఉంటే దీనికి విరుద్ధమైన ఫలితం ఏర్పడవచ్చు. నెలవారీ ధర మార్పులు అదనపు సమాచారాన్ని అందిస్తాయి; అయితే, కాలానుగుణ ధోరణులను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.

ద్రవ్యోల్బణం దీర్ఘకాలం కొనసాగడం కొంతవరకు అంచనాలు, ద్వితీయ దశ ప్రభావాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. తాత్కాలిక ఆహార ధరల పెరుగుదలను భర్తీ చేసేలా వేతనాలు పెంచాలని కార్మికులు డిమాండ్ చేస్తే, సంస్థలు విక్రయ ధరలను పదేపదే పెంచితే, ఆ ధరల పెరుగుదల ప్రభావం మరింత విస్తృతమవుతుంది. అందువల్ల విశ్లేషకులు ఒకే సమగ్ర ద్రవ్యోల్బణ గణాంకంపై ఆధారపడకుండా, ద్రవ్యోల్బణంలో వివిధ అంశాల వాటా, ధరల పెరుగుదల ఎంత విస్తృతంగా ఉంది, కాలానుగుణ మార్పుల వేగం, అంచనాలను పరిశీలిస్తారు.

4. సమగ్ర ద్రవ్యోల్బణం మరియు ద్రవ్య విధానం

2016లో సవరించిన భారతీయ రిజర్వు బ్యాంకు చట్టం, 1934, అనువైన ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్య నిర్ధారణకు చట్టబద్ధమైన చట్రాన్ని కల్పిస్తుంది. కేంద్ర ప్రభుత్వం RBIతో సంప్రదించి ప్రతి ఐదేళ్లకు ఒకసారి ద్రవ్యోల్బణ లక్ష్యాన్ని నిర్ణయిస్తుంది. ఏప్రిల్ 2021–మార్చి 2026 కాలానికి, 2–6% అనుమతించదగిన పరిధితో 4% లక్ష్యాన్ని ప్రకటించింది. ఈ లక్ష్యం CPI ద్రవ్యోల్బణానికి సంబంధించినది; WPI లేదా మూల ద్రవ్యోల్బణ కొలమానానికి సంబంధించినది కాదు.

ప్రకటించిన వైఫల్య ప్రమాణాల ప్రకారం, వరుసగా ఏవైనా మూడు త్రైమాసికాల్లో సగటు ద్రవ్యోల్బణం అనుమతించదగిన గరిష్ఠ పరిమితికి పైన లేదా కనిష్ఠ పరిమితికి దిగువన కొనసాగితే, దానిని లక్ష్య సాధనలో వైఫల్యంగా పరిగణిస్తారు. అప్పుడు RBI, అందుకు గల కారణాలు, ప్రతిపాదిత దిద్దుబాటు చర్యలు, ద్రవ్యోల్బణాన్ని తిరిగి లక్ష్య స్థాయికి తీసుకురావడానికి అవసరమయ్యే అంచనా సమయాన్ని కేంద్ర ప్రభుత్వానికి నివేదించాలి. కేవలం ఒక నెల ద్రవ్యోల్బణ గణాంకం ఈ పరిధికి వెలుపల ఉన్నంత మాత్రాన ఈ నిబంధన వర్తించదు.

ద్రవ్య విధాన కమిటీ విత్త పరిస్థితులు, డిమాండ్, ద్రవ్యోల్బణ అంచనాలను ప్రభావితం చేయడానికి విధాన రెపో రేటును ఉపయోగిస్తుంది; దీని ప్రభావం కాలక్రమేణా ఆర్థిక వ్యవస్థకు బదిలీ అవుతుంది. అధిక వడ్డీ రేట్లు నేరుగా కూరగాయలను లేదా ముడిచమురును ఉత్పత్తి చేయలేవు. అయినప్పటికీ, సరఫరా పరమైన ఆకస్మిక ప్రతికూల పరిణామాలు ఆర్థిక వ్యవస్థ అంతటా దీర్ఘకాలం కొనసాగే ద్రవ్యోల్బణానికి దారితీయకుండా ద్రవ్య విధానం నిరోధించాల్సి రావచ్చు. మూల ద్రవ్యోల్బణం అంతర్లీన ధరల ఒత్తిడిని అంచనా వేయడానికి సహాయపడుతుంది; అయితే, గృహాల జీవన వ్యయానికి సంబంధించిన సమగ్ర ద్రవ్యోల్బణ కొలమానమే లక్ష్యంగా కొనసాగుతుంది.

సమన్వయంతో కూడిన ప్రతిస్పందనలో బఫర్ నిల్వల విడుదల, రవాణా–సరఫరా ఏర్పాట్ల మెరుగుదల, తగిన వాణిజ్య చర్యలు, సరఫరాను విస్తరించే చర్యలు ఉండవచ్చు. ఇటువంటి జోక్యాల్లో పరస్పర ప్రయోజనాలు–ప్రతికూలతల మధ్య సమతుల్యత అవసరం: ఎగుమతి ఆంక్షలు వినియోగదారులకు తాత్కాలికంగా ప్రయోజనం చేకూర్చవచ్చు, కానీ ఉత్పత్తిదారుల ప్రోత్సాహకాలను బలహీనపరచవచ్చు. సుస్థిర ధరల స్థిరత్వానికి విశ్వసనీయ ద్రవ్య విధానంతోపాటు ఉత్పాదక సామర్థ్యం, అంతరాయాలను తట్టుకోగల సరఫరా గొలుసులు, పటిష్ఠమైన కోశ నిర్వహణ అవసరం.

5. ఆర్థిక ప్రాధాన్యం, పరీక్షల్లో పొరపాట్లకు దారితీసే అంశాలు

నామమాత్ర ఆదాయాలు ధరలతో సమాన వేగంతో పెరగనప్పుడు ద్రవ్యోల్బణం ద్రవ్యం యొక్క కొనుగోలు శక్తిని తగ్గిస్తుంది. పేద కుటుంబాల బడ్జెట్లలో అధిక భాగం అత్యవసర వినియోగానికి వెచ్చించాల్సి రావడం వల్ల ఇది వారిని ప్రత్యేకంగా దెబ్బతీయవచ్చు. ఊహించని ద్రవ్యోల్బణం స్థిర వడ్డీ రేటుకు రుణాలు తీసుకున్నవారికి ప్రయోజనం చేకూర్చి, రుణదాతలకు ప్రతికూలంగా మారవచ్చు. అదే సమయంలో, నిరంతర అనిశ్చితి పొదుపు, పెట్టుబడి నిర్ణయాలను వక్రీకరించవచ్చు. సుమారుగా వాస్తవ వడ్డీ రేటు అనేది నామమాత్ర వడ్డీ రేటు నుంచి ద్రవ్యోల్బణ రేటును తీసివేయగా వచ్చే విలువకు సమానం.

ప్రిలిమ్స్ కోసం సమగ్ర ద్రవ్యోల్బణం (Headline inflation), మూల ద్రవ్యోల్బణం మధ్య; CPI, WPI మధ్య; ద్రవ్యోల్బణం, ధరల స్థాయి మధ్య తేడాలను గుర్తించాలి. టోకు ద్రవ్యోల్బణం తగ్గినంత మాత్రాన వినియోగదారు ద్రవ్యోల్బణం వెంటనే తగ్గుతుందని హామీ లేదు. ఎందుకంటే వీటిలోని వస్తు–సేవల బుట్టలు, భారాంకాలు, ధరల నిర్ధారణ దశలు వేర్వేరుగా ఉంటాయి. అలాగే వినియోగదారు ఆహార ధరల సూచీకి, మరింత విస్తృతమైన ఆహారం–పానీయాల సమూహానికి మధ్య తేడాను గుర్తించాలి: వీటి పరిధులు ఒకేలా ఉండవు.

• మూల ద్రవ్యోల్బణం (Core inflation) ఒక విశ్లేషణాత్మక కొలమానం; దీనిలో మినహాయించే నిర్దిష్ట అంశాలు అధ్యయనాల మధ్య మారవచ్చు.
• ఒక అంశం ప్రభావం దాని ద్రవ్యోల్బణ రేటుపైనే కాకుండా, దాని ధరలో మార్పు, దానికి కేటాయించిన భారాంకం రెండింటిపైనా ఆధారపడి ఉంటుంది.
• అనుకూలమైన ప్రాతిపదిక ప్రభావం (Base effect) ఉన్నంత మాత్రాన ప్రస్తుత ధరల పెరుగుదల వేగం బలహీనపడుతోందనడానికి అది తప్పనిసరిగా ఆధారం కాదు.

సమగ్ర ద్రవ్యోల్బణం: విస్తృత వినియోగదారు ధరల కొలమానాల పోలిక

అందించిన మెటాడేటా ప్రకారం, ఈ చార్ట్ యూరోజోన్ సమగ్ర వినియోగదారు ద్రవ్యోల్బణానికి సంబంధించినది; దీని మూలం ECB డేటా శ్రేణి. విస్తృత వినియోగదారు బుట్ట ఆధారంగా కొలిచే ద్రవ్యోల్బణానికి తులనాత్మక ఉదాహరణగా ఇది ప్రత్యక్షంగా సంబంధితమైనది. సమన్వయీకృత వినియోగదారు ధరల సూచీ (HICP) యూరోపియన్ దేశాల మధ్య పోల్చదగిన కొలతకు తోడ్పడుతుంది. ఆహారం, ఇంధన ధరలు అస్థిరంగా ఉండవచ్చనే కారణంతో వాటిని తొలగించకుండా, సమగ్ర ద్రవ్యోల్బణం వాటిని చేర్చుకుంటుంది. అందువల్ల కుటుంబాలు వాస్తవంగా ఎదుర్కొనే ధరల ఒత్తిళ్లను ఇది ప్రతిబింబిస్తుంది. అయితే సమగ్ర సూచీ ప్రతి కుటుంబ అనుభవాన్ని వివరించదు.

భారతదేశంలో, సమగ్ర చిల్లర ద్రవ్యోల్బణానికి సాధారణంగా ఉపయోగించే సంబంధిత సూచిక గ్రామీణ, పట్టణ వినియోగదారులను కవర్ చేసే CPI–Combinedలో ఏడాది ప్రాతిపదికన నమోదయ్యే మార్పు. యూరోజోన్ HICP ఈ భావనను వివరిస్తుంది; అయితే భారతదేశ ద్రవ్యోల్బణ రేటు, వినియోగ భారాంకాలు లేదా విధాన పరిస్థితులను నిర్ధారించలేదు. సమగ్ర ద్రవ్యోల్బణంలో మార్పులు వివిధ అంశాల ధరల కదలికలతో పాటు వాటి భారాంకాలను కూడా ప్రతిబింబిస్తాయి; అధిక భారాంకం ఉన్న విభాగంలో ధరలు తీవ్రంగా పెరిగితే మొత్తం సూచికపై గణనీయమైన ప్రభావం పడవచ్చు. మెటాడేటా మాత్రమే చార్టు ఏ కాలాన్ని కవర్ చేస్తుందో లేదా అందులోని విడివిడి గణాంక విలువలు ఏమిటో నిర్ధారించదు. కాబట్టి దాని ఆధారంగా ఎటువంటి ధోరణిని, మలుపును లేదా సంఖ్యాత్మక పోలికను ఊహించకూడదు.

• సమగ్ర ద్రవ్యోల్బణం–మూల ద్రవ్యోల్బణం: సమగ్ర ద్రవ్యోల్బణంలో బుట్టలోని అన్ని అంశాలు ఉంటాయి; మూల ద్రవ్యోల్బణంలో సాధారణంగా ఆహారం, ఇంధనాన్ని మినహాయిస్తారు. అయితే కొలమానాలను బట్టి నిర్వచనాలు మారుతాయి.
• ద్రవ్యోల్బణం–ధరల స్థాయి: ధనాత్మకంగా ఉన్న ద్రవ్యోల్బణ రేటు తగ్గుతుంటే, ధరలు నెమ్మదిగా పెరుగుతున్నాయని అర్థం; ధరలు తగ్గుతున్నాయని కాదు. రుణాత్మక ద్రవ్యోల్బణం కొలిచిన ధరల స్థాయిలో తగ్గుదలను సూచిస్తుంది.
• విధానపరమైన వివరణ: ప్రస్తుత ధరల పెరుగుదల వేగంలో అదే స్థాయిలో మార్పు లేకుండానే, ప్రాతిపదిక ప్రభావాలు వార్షిక ప్రాతిపదికన సమగ్ర ద్రవ్యోల్బణాన్ని మార్చగలవు. భారతదేశానికి సంబంధించిన విశ్లేషణలో సరఫరా ఆఘాతాలకు, నిరంతరంగా కొనసాగుతూ విస్తృతంగా వ్యాపించిన ధరల ఒత్తిళ్లకు మధ్య తేడాను గుర్తించాలి.

సాధన ప్రశ్నలు