వర్తమాన ఖాతా

1. అర్థం, పరిధి మరియు ఖాతాల నిర్వహణ సూత్రాలు

చెల్లింపుల శేషం లేదా BoP అనేది ఒక నిర్దిష్ట కాలంలో ఒక ఆర్థిక వ్యవస్థలోని నివాసులు, అనివాసుల మధ్య జరిగిన లావాదేవీలను తెలిపే గణాంక నివేదిక. దాని వర్తమాన ఖాతాలో వస్తువులు, సేవలు, ప్రాథమిక ఆదాయం, ద్వితీయ ఆదాయం ఉంటాయి. నివాస హోదా ప్రధానంగా వ్యక్తి లేదా సంస్థ ప్రధాన ఆర్థిక ప్రయోజనాల కేంద్రం ఎక్కడ ఉందనే అంశంపై ఆధారపడి ఉంటుంది; పౌరసత్వంపై కాదు. అందువల్ల, విదేశాల్లో స్థిరపడిన భారత పౌరుడు BoP ప్రయోజనాల కోసం అనివాసి కావచ్చు; అదే సమయంలో, భారత్‌లో కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తున్న విదేశీ యాజమాన్యంలోని సంస్థను భారత నివాసిగా పరిగణించవచ్చు.

ఎగుమతులు, అందుకోవలసిన ఆదాయం, అందుకోవలసిన వర్తమాన బదిలీలు వర్తమాన ఖాతాలో క్రెడిట్ నమోదులు; దిగుమతులు, చెల్లించవలసిన ఆదాయం, చెల్లించవలసిన వర్తమాన బదిలీలు డెబిట్ నమోదులు. క్రెడిట్‌లు, డెబిట్‌ల మధ్య వ్యత్యాసమే వర్తమాన ఖాతా శేషం. ధనాత్మక శేషం మిగులును, రుణాత్మక శేషం లోటును సూచిస్తుంది. ఈ ఖాతా ఒక కాలవ్యవధిలోని ప్రవాహాలను కొలుస్తుంది. దీనికి భిన్నంగా, అంతర్జాతీయ పెట్టుబడి స్థితి ఒక నిర్దిష్ట తేదీ నాటికి విదేశీ ఆర్థిక ఆస్తులు, బాధ్యతల నిల్వలను కొలుస్తుంది.

BoP లెక్కల నమోదు ద్వంద్వ నమోదు సూత్రాలను అనుసరిస్తుంది: ప్రతి లావాదేవీకి అనురూప నమోదులు ఉంటాయి. ఒక ఎగుమతికి సంబంధించిన చెల్లింపు, నివాసి విదేశీ బ్యాంకు డిపాజిట్‌లో పెరుగుదల రూపంలో అందితే, అది వస్తువుల ఖాతాలో క్రెడిట్ నమోదును, విదేశీ ఆర్థిక ఆస్తి సముపార్జనను కలిగిస్తుంది. అందువల్ల, వాస్తవ గణాంకాల్లో నికర దోషాలు, మినహాయింపులు ఉన్నప్పటికీ, సంపూర్ణ BoP సూత్రప్రాయంగా సమతుల్యమవుతుంది. వర్తమాన ఖాతా లోటు ఉందంటే మొత్తం లెక్కల నివేదిక సమతుల్యం కావడం లేదని అర్థం కాదు.

2. వర్తమాన ఖాతాలోని నాలుగు భాగాలు

వస్తువుల విభాగంలో పెట్రోలియం, యంత్రాలు, ఎలక్ట్రానిక్ వస్తువులు, వస్త్రాలు, వ్యవసాయ ఉత్పత్తులు వంటి సరుకుల లావాదేవీలు ఉంటాయి. వస్తువుల శేషాన్ని సాధారణంగా సరుకుల వాణిజ్య శేషం అంటారు. BoP వస్తువుల గణాంకాల్లో సాధారణంగా ఎగుమతులు, దిగుమతుల విలువను ఫ్రీ-ఆన్-బోర్డ్ ప్రాతిపదికన లెక్కిస్తారు. విలువ నిర్ధారణ, నమోదు సమయం, పరిధి, యాజమాన్య మార్పునకు సంబంధించిన సర్దుబాట్ల కారణంగా ఇవి కస్టమ్స్ వాణిజ్య గణాంకాలకు భిన్నంగా ఉండవచ్చు. దేశ సరిహద్దులు దాటి అందించే సరుకు రవాణా, బీమా సేవలను సాధారణంగా సేవల విభాగంలో విడిగా నమోదు చేస్తారు.

సేవల విభాగంలో దూరసంచార, కంప్యూటర్, సమాచార సేవలు, వ్యాపార సేవలు, రవాణా, ప్రయాణం, బీమా, ఆర్థిక సేవలు ఉంటాయి. భారతదేశ సాఫ్ట్‌వేర్, వ్యాపార సేవల ఎగుమతులు విదేశీ మారకద్రవ్యానికి ముఖ్యమైన వనరులు. భారత్‌లో విదేశీ పర్యాటకులు చేసే వ్యయం ప్రయాణ సేవల క్రెడిట్‌గా నమోదవుతుంది; విదేశాలకు ప్రయాణించే భారత నివాసులు చేసే వ్యయం డెబిట్‌గా నమోదవుతుంది. విదేశాల్లో చదువుతున్న భారత విద్యార్థుల బోధనా రుసుములు, జీవన వ్యయాలను సాధారణంగా ప్రయాణ సేవల కింద నమోదు చేస్తారు.

శ్రమను, ఆర్థిక ఆస్తులను లేదా ఇతర ఉత్పాదక వనరులను సమకూర్చడం ద్వారా ప్రాథమిక ఆదాయం లభిస్తుంది. ఇందులో ఉద్యోగుల పారితోషికం, వడ్డీ మరియు డివిడెండ్ల వంటి పెట్టుబడి ఆదాయం, ప్రత్యక్ష పెట్టుబడుల నుంచి వచ్చిన ఆదాయంలో తిరిగి పెట్టుబడిగా పెట్టిన భాగం ఉంటాయి. ద్వితీయ ఆదాయంలో ప్రతిఫలంగా ఎటువంటి ఆర్థిక ప్రయోజనం పొందకుండా జరిగే వర్తమాన బదిలీలు ఉంటాయి. వ్యక్తిగత బదిలీలు, కొన్ని రకాల అంతర్జాతీయ సహాయం వీటిలో భాగం. కార్మికులు స్వదేశానికి పంపే నగదు సాధారణంగా ఈ విభాగంలోకి వస్తుంది. అయితే, స్వల్పకాలం పాటు సరిహద్దులు దాటి పనిచేసే కార్మికులు పొందే పారితోషికం ప్రాథమిక ఆదాయంలోకి వస్తుంది; సాధారణ వాడుకలో రెమిటెన్స్‌గా పేర్కొనే ప్రతి చెల్లింపునూ గణాంకపరంగా ఒకే విధంగా పరిగణించరు.

భారతదేశంలో జరిగే చర్చల్లో సేవలు, ఆదాయం మరియు బదిలీలను తరచుగా అదృశ్య అంశాలు (invisibles) అనే వర్గంలో చేర్చుతారు. నికర అదృశ్య అంశాల ఆదాయం వస్తు వాణిజ్య లోటును భర్తీ చేయగలదు. ఈ రాబడులను ఆర్థిక ప్రవాహాల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి: విదేశీ రుణంపై చెల్లించిన వడ్డీ ప్రాథమిక ఆదాయ ఖాతాలో డెబిట్‌గా నమోదవుతుంది; అయితే రుణాన్ని స్వీకరించడం, అసలును తిరిగి చెల్లించడం ఆర్థిక ఖాతా లావాదేవీలు. వర్తమాన వ్యయాల కోసం అందించే గ్రాంట్లు, మూలధన బదిలీలను కూడా వేర్వేరుగా పరిగణించాలి.

3. పొదుపు, పెట్టుబడి మరియు లోటుకు నిధుల సమీకరణ

ప్రామాణిక జాతీయ ఆదాయ గణనలోని నిత్యసమీకరణం ప్రకారం, వర్తమాన ఖాతా నిల్వ జాతీయ పొదుపు నుంచి దేశీయ పెట్టుబడిని తీసివేయగా వచ్చే మొత్తానికి సమానం: CA = S − I. జాతీయ పొదుపులో భాగమైన వ్యయార్హ ఆదాయంలో విదేశాల నుంచి వచ్చే నికర ఆదాయం, వర్తమాన బదిలీలు కూడా ఉంటాయి. అందువల్ల, లోటు అనేది జాతీయ పొదుపు కంటే పెట్టుబడి ఎక్కువగా ఉందని సూచిస్తుంది; మిగులు దీనికి విరుద్ధమైన పరిస్థితిని సూచిస్తుంది. ఇది గణనపరమైన సంబంధమే తప్ప, ఒక నిర్దిష్ట చరరాశి ఈ అసమతుల్యతకు కారణమైందనడానికి రుజువు కాదు.

మూలధన బదిలీలు, గణాంక వ్యత్యాసాలను పరిగణనలోకి తీసుకుంటూ, వర్తమాన ఖాతాకు వెలుపలి నుంచి సమకూరే నిధులతో లోటును భర్తీ చేయాలి. ఆచరణలో, ఇందులో దేశంలోకి వచ్చే పెట్టుబడులు, విదేశీ రుణాలు, దేశ నివాసితుల విదేశీ ఆస్తుల తగ్గింపు లేదా అధికారిక నిల్వలను వినియోగించడం ఉండవచ్చు. లోటు ఉన్నంత మాత్రాన నిల్వలు తగ్గుతున్నాయని అర్థం కాదు: తగినంత పెద్ద మొత్తంలో నికర ఆర్థిక ప్రవాహాలు ఉంటే, వర్తమాన ఖాతా లోటు ఉన్నప్పటికీ నిల్వల సంచయం కూడా జరగవచ్చు.

IMF చెల్లింపుల శేషం మాన్యువల్ ఆరవ సంచిక ప్రకారం, మూలధన ఖాతా పరిమిత అర్థంలో మూలధన బదిలీలు, ఉత్పత్తి చేయని ఆర్థికేతర ఆస్తుల లావాదేవీలను మాత్రమే కలిగి ఉంటుంది. FDI, పోర్ట్‌ఫోలియో ప్రవాహాలు, రుణాలు మరియు నిల్వ ఆస్తులు ఆర్థిక ఖాతాలోకి వస్తాయి. భారత విధాన చర్చల్లో ఈ నిధుల ప్రవాహాలను సూచించడానికి కొన్నిసార్లు మూలధన ఖాతా అనే పదాన్ని విస్తృత అర్థంలో ఉపయోగిస్తారు. కాబట్టి, ప్రశ్నలో ఉపయోగించిన పదజాలం ఏ అర్థాన్ని సూచిస్తుందో అభ్యర్థులు గుర్తించాలి.

కోశ లోటు ప్రభుత్వ పొదుపును తగ్గించడం ద్వారా లేదా దిగుమతులపై అధికంగా ఆధారపడే డిమాండ్‌ను ప్రేరేపించడం ద్వారా వర్తమాన ఖాతా లోటును పెంచవచ్చు. ఇదే జంట లోటుల పరికల్పనకు ఆధారం. ఈ ఫలితం అనివార్యం కాదు: ప్రైవేటు పొదుపు, ప్రైవేటు పెట్టుబడి, మారకపు రేట్లు మరియు ఆర్థిక పరిస్థితులు కోశపరమైన ప్రభావాన్ని భర్తీ చేయగలవు. అదేవిధంగా, వర్తమాన ఖాతాలో మిగులు ఉన్నంత మాత్రాన ప్రజల సంక్షేమం ఉన్నత స్థాయిలో ఉందనడానికి అది ఆధారం కాదు; అది బలహీనమైన దేశీయ వినియోగాన్ని లేదా పెట్టుబడిని ప్రతిబింబించవచ్చు.

4. భారతదేశ వర్తమాన ఖాతా మరియు సుస్థిరత

భారతదేశం సాధారణంగా వస్తు వాణిజ్య లోటును నమోదు చేస్తుంది. ఇది ముడి చమురు, బంగారం, ఎలక్ట్రానిక్ వస్తువులు, మూలధన వస్తువులకు ఉన్న డిమాండ్‌ను ప్రతిబింబిస్తుంది. సేవల ఎగుమతులు, ప్రవాస భారతీయుల నుంచి వచ్చే బదిలీలు ఈ లోటును గణనీయంగా భర్తీ చేస్తాయి. అయితే, పెట్టుబడుల ఆదాయానికి సంబంధించిన నికర చెల్లింపులు సాధారణంగా ఖాతా నిల్వను తగ్గిస్తాయి. RBI ప్రకారం, 2023–24లో కరెంట్ ఖాతా లోటు US$23.2 బిలియన్లు, అంటే GDPలో 0.7%గా నమోదైంది. 2022–23లో ఇది US$67.0 బిలియన్లు, అంటే 2.0%గా ఉంది. ఈ గణాంకాలు ఆయా కాలాలకు సంబంధించినవే తప్ప, శాశ్వత నిర్మాణాత్మక నిష్పత్తులు కావు.

లోటు పరిమాణం ఎంత ముఖ్యమో, దాని గుణాత్మక స్వభావం కూడా అంతే ముఖ్యం. ఉత్పాదక యంత్రాల దిగుమతులు భవిష్యత్తులో ఉత్పత్తిని, ఎగుమతి సామర్థ్యాన్ని పెంచవచ్చు. అయితే, వినియోగం ఆధారంగా ఏర్పడే లోటులు భవిష్యత్తులో తక్కువ విదేశీ మారక ఆదాయాన్ని సమకూర్చవచ్చు. స్వల్పకాలిక విదేశీ కరెన్సీ రుణాలపై ఆధారపడటంతో పోలిస్తే, స్థిరమైన దీర్ఘకాలిక పెట్టుబడుల ద్వారా లోటుకు నిధులు సమకూర్చడం సాధారణంగా ఆకస్మిక మూలధన ఉపసంహరణలకు తక్కువగా ప్రభావితమవుతుంది. అయినప్పటికీ, FDI కారణంగా భవిష్యత్తులో డివిడెండ్లు, లాభాల పంపకాల రూపంలో నిధులు విదేశాలకు తరలివెళ్లవచ్చు.

లోటు స్థిరంగా కొనసాగించగలిగే స్థితి ఎగుమతుల పోటీతత్వం, విదేశీ రుణాలపై వడ్డీ చెల్లింపు మరియు అసలు తిరిగి చెల్లింపు బాధ్యతలు, నిల్వల సమృద్ధి, నిధుల కాలపరిమితి, పెట్టుబడిదారుల విశ్వాసంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. లోటు–GDP నిష్పత్తికి అన్ని సందర్భాల్లోనూ సురక్షితమైన పరిమితి అంటూ ఏదీ లేదు. అస్థిర నిధుల ప్రవాహాల ద్వారా భారీ లోటును భర్తీ చేస్తే, ఆ ప్రవాహాలు అకస్మాత్తుగా నిలిచిపోయే ముప్పు ఏర్పడవచ్చు. ముఖ్యంగా ప్రపంచ వడ్డీ రేట్లు పెరిగినప్పుడు ఈ ముప్పు అధికంగా ఉంటుంది. చమురు ధరల్లో ఆకస్మిక పెరుగుదల భారతదేశానికి ముఖ్యమైన అంశం. ఎందుకంటే అది ఏకకాలంలో దిగుమతి వ్యయాన్ని, దేశీయ ద్రవ్యోల్బణాన్ని, ఉత్పత్తి వ్యయాలను పెంచవచ్చు.

5. సర్దుబాటు యంత్రాంగాలు మరియు కరెంట్ ఖాతా పరివర్తనీయత

కరెన్సీ విలువ తగ్గుదల వల్ల దేశీయ కరెన్సీ పరంగా విదేశీ వస్తువులు మరింత ఖరీదవుతాయి. అలాగే, విదేశీ కొనుగోలుదారులకు దేశీయ ఎగుమతులు చౌకగా లభించవచ్చు. అయితే, వాణిజ్య శేషం స్వయంచాలకంగా మెరుగుపడదు. ఇది ధరల మార్పులకు డిమాండ్ స్పందించే తీరు, ఉత్పత్తి సామర్థ్యం, దిగుమతి చేసుకున్న ఉత్పాదకాల వ్యయాలు, ఒప్పందాల్లో సర్దుబాట్లపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ప్రామాణిక ఊహల ప్రకారం, ఎగుమతి మరియు దిగుమతి డిమాండ్ వ్యాకోచత్వాల మొత్తం ఒకటి కంటే ఎక్కువగా ఉండటానికి, కాలక్రమంలో వాణిజ్య శేషం మెరుగుపడటానికి మధ్య సంబంధాన్ని మార్షల్–లెర్నర్ షరతు వివరిస్తుంది. పరిమాణాల్లో సర్దుబాటు జరగడానికి ముందు ప్రారంభంలో వాణిజ్య శేషం మరింత దిగజారే అవకాశాన్ని J-వక్రరేఖ వివరిస్తుంది.

దీర్ఘకాలం నిలిచే సర్దుబాటుకు పోటీతత్వం గల ఎగుమతులు, విశ్వసనీయమైన మౌలిక సదుపాయాలు, వైవిధ్యభరితమైన ఇంధన సరఫరాలు, అధిక ఉత్పాదకత అవసరం. ద్రవ్య విధానాన్ని లేదా కోశ విధానాన్ని కఠినతరం చేయడం దిగుమతి డిమాండ్‌ను నియంత్రించవచ్చు; అయితే, అది వృద్ధిని కూడా తగ్గించవచ్చు. మాంద్యం సమయంలో దిగుమతుల క్షీణత వల్ల కరెంట్ ఖాతా మెరుగుపడవచ్చు. కానీ అది ఆర్థిక బలానికి సూచిక కాదు. వాణిజ్యాన్ని పరిమితం చేసే చర్యలు ఉత్పాదకాల వ్యయాలను పెంచడంతోపాటు, ఇతర దేశాల ప్రతీకార చర్యలకు కూడా దారితీయవచ్చు.

వర్తమాన ఖాతా పరివర్తనీయత అంటే వాణిజ్యం, ప్రయాణం, ఆదాయ చెల్లింపులు వంటి అనుమతించిన వర్తమాన అంతర్జాతీయ లావాదేవీల కోసం విదేశీ మారక ద్రవ్యాన్ని పొందగలగడం. 1994లో IMF అధికరణం VIII కింద బాధ్యతలను భారత్ అంగీకరించడం ఒక కీలక మైలురాయి. విదేశీ మారక నిర్వహణ చట్టం, 1999లోని సెక్షన్ 5 ప్రకారం, నిర్దేశిత పరిమితులకు లోబడి వర్తమాన ఖాతా లావాదేవీలకు సాధారణంగా అనుమతి ఉంటుంది. విదేశీ మారక నిర్వహణ (వర్తమాన ఖాతా లావాదేవీలు) నియమాలు, 2000 నిషేధిత లావాదేవీలను, అవసరమైన అనుమతులను నిర్దేశిస్తాయి. పరివర్తనీయత ఉన్నంత మాత్రాన పత్రాల సమర్పణ అవసరాలు, నియంత్రణ నిబంధనలు లేదా పరిమితులు తొలగిపోవు. ఇది అపరిమిత మూలధన ఖాతా పరివర్తనీయతకు భిన్నమైనది.

వర్తమాన ఖాతా–GDP నిష్పత్తిని అర్థం చేసుకోవడం

టర్కీ వర్తమాన ఖాతా శేషాన్ని GDPలో శాతంగా చూపించే చార్టుగా మెటాడేటా దీనిని గుర్తిస్తోంది. తులనాత్మక ఉదాహరణగా ఇది ప్రత్యక్షంగా సంబంధితమైనది: ఈ నిష్పత్తి ఒక ఆర్థిక వ్యవస్థ బాహ్య వర్తమాన ఖాతా శేషాన్ని దాని ఆర్థిక పరిమాణానికి సంబంధించి వ్యక్తపరుస్తుంది. తద్వారా కేవలం ద్రవ్య మొత్తాలతో పోల్చడం కంటే మరింత అర్థవంతమైన పోలికలకు వీలు కల్పిస్తుంది. ధనాత్మక శేషం మిగులును, రుణాత్మక శేషం లోటును సూచిస్తుంది. వర్తమాన ఖాతాలో వస్తువులు, సేవలు, పెట్టుబడులపై ఆదాయం వంటి ప్రాథమిక ఆదాయం, వ్యక్తిగత బదిలీలు వంటి ద్వితీయ ఆదాయం ఉంటాయి; ఇది వస్తు వాణిజ్య శేషానికి సమానార్థకం కాదు.

స్థూల ఆర్థిక లెక్కల్లో, వర్తమాన ఖాతా శేషం జాతీయ పొదుపు నుంచి దేశీయ పెట్టుబడిని తీసివేయగా వచ్చే మొత్తానికి సమానం. అందువల్ల లోటు అనేది జాతీయ పొదుపును మించి పెట్టుబడి ఉందని సూచిస్తుంది; అయితే అది ఒక్కటే ఆర్థిక బలహీనతను నిర్ధారించదు. లోటును పూడ్చడానికి నిధులను ఎలా సమకూరుస్తున్నారు, పెట్టుబడి ఉత్పాదకత, విదేశీ చెల్లింపు బాధ్యతలు, నిధుల ప్రవాహాలు తిరోగమించినప్పుడు తలెత్తే దుర్బలత్వం వంటి అంశాలపై దాని సుస్థిరత ఆధారపడి ఉంటుంది. భారత్ విషయంలో, సేవల ద్వారా వచ్చే రాబడులు, ప్రవాసుల నగదు బదిలీలు వస్తు వాణిజ్య లోటును కొంతవరకు భర్తీ చేయగలవు; అదే సమయంలో నికర ప్రాథమిక ఆదాయ చెల్లింపులు వర్తమాన ఖాతా అంతరాన్ని పెంచగలవు. టర్కీ అనుభవం తులనాత్మకమైనదే తప్ప, భారతదేశానికి సంబంధించిన ఆధారం కాదు. అందించిన మెటాడేటా చార్టుకు సంబంధించిన కాలవ్యవధిని, మూల సమాచార వనరును లేదా నిర్దిష్ట మార్పులను నిర్ధారించడం లేదు. కాబట్టి దాని నుంచి ఎటువంటి ధోరణినీ లేదా కార్యకారణ నిర్ధారణనూ ఊహించకూడదు.

• అంశాల మధ్య వ్యత్యాసం: ప్రవాసుల నగదు బదిలీలు సాధారణంగా ద్వితీయ ఆదాయంలో చేరతాయి; వడ్డీ, డివిడెండ్లు ప్రాథమిక ఆదాయంలో చేరతాయి; విదేశీ ఈక్విటీ పెట్టుబడి విత్త ఖాతాలో చేరుతుంది.
• నిధుల సమకూర్పులో వ్యత్యాసం: వర్తమాన ఖాతా లోటును పూడ్చడానికి దానికి సమానమైన నిధుల సమకూర్పు లేదా నిల్వల వినియోగం అవసరం; అంతమాత్రాన నిల్వలు తప్పనిసరిగా తగ్గుతాయని అర్థం కాదు.
• అర్థాన్వయంలో జాగ్రత్త: ఖాతా శేషం–GDP నిష్పత్తిలో మార్పు అనేది వర్తమాన ఖాతా శేషంలో మార్పులను, GDPలో మార్పులను లేదా రెండింటిలో మార్పులను ప్రతిబింబించవచ్చు.

సాధన ప్రశ్నలు