విత్త సమ్మిళితం

1. అర్థం, అభివృద్ధిపరమైన ప్రాధాన్యం

పేదరికం, దూరం, తగిన ధ్రువపత్రాలు లేకపోవడం, వివక్ష, అవసరాలకు సరిపోని ఆర్థిక ఉత్పత్తులు, సమాచార అసమానత కారణంగా ఆర్థిక సేవలకు దూరమయ్యే సమస్యను ఆర్థిక సమ్మిళితం పరిష్కరిస్తుంది. ఇందులో వ్యవస్థీకృత ఆర్థిక సంస్థలను చేరుకోగలగడంతోపాటు, వాటి సేవలను సురక్షితంగా వినియోగించగల సామర్థ్యం కూడా ఉంటుంది. నిష్క్రియ ఖాతా, అధిక వ్యయంతో కూడిన అనధికారిక రుణభారం ఉండి, అనారోగ్యం నుంచి ఆర్థిక రక్షణ లేని కుటుంబం పాక్షికంగా మాత్రమే ఆర్థిక సమ్మిళితంలో భాగమైనట్లు పరిగణించాలి. అదేవిధంగా, డిజిటల్ చెల్లింపులను వినియోగించడం వల్ల వ్యాపార నిర్వహణకు అందుబాటు వడ్డీతో రుణం తప్పనిసరిగా లభిస్తుందని భావించలేం.

అభివృద్ధిలో ఆర్థిక సమ్మిళితం ప్రాధాన్యం అనేక మార్గాల ద్వారా వ్యక్తమవుతుంది. సురక్షిత పొదుపులు కుటుంబాలు ఆస్తులను సమకూర్చుకోవడానికి, క్రమబద్ధంగా లభించని ఆదాయాలను నిర్వహించుకోవడానికి తోడ్పడతాయి. అందుబాటు వడ్డీతో లభించే రుణాలు వ్యవసాయం, స్వయం ఉపాధి, సూక్ష్మ వ్యాపారాలకు మద్దతునిస్తాయి. బీమా, పింఛన్లు అనారోగ్యం, ప్రమాదాలు, పంట నష్టాలు, వృద్ధాప్యం వల్ల కలిగే ఆర్థిక దుర్బలత్వాన్ని తగ్గిస్తాయి. తక్కువ వ్యయంతో కూడిన చెల్లింపులు నగదు పంపకాలను, మార్కెట్‌లో భాగస్వామ్యాన్ని మెరుగుపరుస్తాయి. ప్రత్యక్ష నగదు బదిలీలు సంక్షేమ ప్రయోజనాల పంపిణీలో జాప్యాన్ని, మధ్యవర్తుల స్థాయిలో నిధుల మళ్లింపును తగ్గించగలవు.

స్థూల ఆర్థిక స్థాయిలో ఆర్థిక సమ్మిళితం పొదుపులను సమీకరించగలదు, ఆర్థిక మధ్యవర్తిత్వాన్ని విస్తృతం చేయగలదు, ఆర్థిక కార్యకలాపాలు వ్యవస్థీకృత రంగంలోకి రావడానికి తోడ్పడగలదు. అయితే, ఇది ఉపాధి, ప్రజారోగ్యం లేదా విద్యకు ప్రత్యామ్నాయం కాదు. రుణం తీసుకోవడం అవసరాలకు అనుగుణంగా ఉండి, తిరిగి చెల్లించడం సాధ్యమైనప్పుడే రుణం సంక్షేమాన్ని మెరుగుపరుస్తుంది; సరిగా రూపొందించని రుణ విస్తరణ అభివృద్ధికి బదులుగా అధిక రుణభారానికి దారితీయవచ్చు.

• ప్రాప్యత: సమీపంలోనే, భరించగల వ్యయంతో, వినియోగించగల విత్త సేవలు అందుబాటులో ఉండటం.
• వినియోగం: క్రమమైన లావాదేవీలు, పొదుపులు, ఉత్పాదక అవసరాలకు రుణాలు తీసుకోవడం, బీమా లేదా పింఛను పథకాలలో నిరంతర భాగస్వామ్యం.
• నాణ్యత: పారదర్శక రుసుములు, తగిన విత్త ఉత్పత్తులు, గోప్యత, విశ్వసనీయత, అందుబాటులో ఉండే ఫిర్యాదుల పరిష్కారం.

2. భారతదేశంలో పరిణామక్రమం మరియు సంస్థాగత నిర్మాణం

భారతదేశపు ప్రారంభ ఆర్థిక సమ్మిళిత వ్యూహం సంస్థల నిర్మాణం, నిర్దేశిత బ్యాంకింగ్‌పై ఆధారపడింది: బ్యాంకుల జాతీయీకరణ, గ్రామీణ శాఖల విస్తరణ, ప్రాధాన్యతా రంగ రుణ వితరణ, ప్రాంతీయ గ్రామీణ బ్యాంకులు ఇందులో భాగాలు. 1982లో స్థాపించిన NABARD వ్యవసాయం, గ్రామీణాభివృద్ధికి ఆర్థిక సహాయం అందించడంలో కీలక సంస్థగా మారింది. 1992లో ప్రారంభించిన దాని స్వయం సహాయక సంఘాలు–బ్యాంకుల అనుసంధాన కార్యక్రమం పొదుపు ఆధారిత సామాజిక సంఘాలను వ్యవస్థీకృత బ్యాంకులతో అనుసంధానించింది; ముఖ్యంగా మహిళలకు బ్యాంకింగ్ సేవల అందుబాటును విస్తరించింది.

తరువాతి విధానం ప్రాథమిక ఖాతాలు, బ్యాంకింగ్ వ్యాపార ప్రతినిధులు, డిజిటల్ మౌలిక సదుపాయాలను సమన్వయం చేసింది. బ్యాంకింగ్ వ్యాపార ప్రతినిధులు బ్యాంకుల తరఫున డిపాజిట్లు, నగదు ఉపసంహరణలు, నగదు పంపకాలతో సహా సేవలను చివరి అంచున ఉన్న వినియోగదారుల వరకు అందిస్తారు. పూర్తిస్థాయి శాఖలను నిర్వహించడం వాణిజ్యపరంగా కష్టమైన ప్రాంతాల్లో వీరు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కలిగి ఉంటారు. చిన్న ఆర్థిక బ్యాంకులు తగినంతగా ఆర్థిక సేవలు అందని వినియోగదారులపై దృష్టి సారిస్తాయి. చెల్లింపుల బ్యాంకులు డిపాజిట్, చెల్లింపు సేవలను అందిస్తాయి; అయితే, తమ సొంత బ్యాలెన్స్ షీట్లపై రుణ వితరణ చేపట్టలేవు.

RBI బ్యాంకులు, చెల్లింపు వ్యవస్థలను నియంత్రిస్తుంది; NABARD గ్రామీణ ఆర్థిక సంస్థలకు తోడ్పాటునందిస్తుంది; రంగాలవారీ నియంత్రణ సంస్థలు బీమా, పింఛను రంగాలను పర్యవేక్షిస్తాయి. ఆర్థిక సమ్మిళితం కోసం జాతీయ వ్యూహం 2019–2024 సార్వత్రిక ప్రాప్యత, ప్రాథమిక ఆర్థిక సేవల సమాహారం, జీవనోపాధి అనుసంధానాలు, ఆర్థిక అక్షరాస్యత, వినియోగదారుల రక్షణ, సమన్వయాన్ని కలుపుకొని ఒక సమన్వయ కార్యాచరణ చట్రాన్ని అందించింది. ఈ వ్యూహానికి నిర్దేశించిన కాలవ్యవధిని, దాని తరువాత వచ్చిన ఏ విధాన చట్రం నుంచైనా వేరుగా గుర్తించాలి.

• ప్రాధాన్యతా రంగ రుణ వితరణ అర్హత కలిగిన బ్యాంకు రుణాలను నిర్దేశిత రంగాలు, దుర్బల వర్గాల వైపు మళ్లిస్తుంది; బ్యాంకుల వర్గాలను బట్టి లక్ష్యాలు భిన్నంగా ఉంటాయి.
• ప్రాథమిక పొదుపు బ్యాంకు డిపాజిట్ ఖాతాలు కనీస నిల్వ నిబంధన లేకుండానే నిర్దేశిత ప్రాథమిక సేవలను అందిస్తాయి.
• ఆర్థిక సమ్మిళితం ప్రభుత్వం, నియంత్రణ సంస్థలు, ఆర్థిక సంస్థలు, స్థానిక సంస్థలు, సామాజిక సంఘాల ఉమ్మడి బాధ్యత.

3. ప్రధాన కార్యక్రమాలు మరియు డిజిటల్ ప్రజా మౌలిక సదుపాయాలు

PMJDY ప్రాథమిక బ్యాంకు ఖాతాలు, RuPay డెబిట్ కార్డులు, అర్హత మేరకు ఓవర్‌డ్రాఫ్ట్ సదుపాయాలు, బీమా మరియు పింఛను ఉత్పత్తులకు ప్రాప్యతను విస్తరించింది. గతంలో బ్యాంకింగ్ సేవలు పొందని కుటుంబాలను విస్తృత ఆర్థిక వ్యవస్థతో అనుసంధానించడంలో దీని ప్రాధాన్యం ఉంది. జన్ ధన్–ఆధార్–మొబైల్ చట్రం ఖాతాలు, గుర్తింపు, సమాచార ప్రసార మార్గాలను అనుసంధానించి, ప్రయోజనాలను మరింత సమర్థంగా అందించేందుకు వీలు కల్పిస్తుంది. అయితే, JAM అనేది ఒకే పథకం కాకుండా సేవల అందజేతను సుగమం చేసే వ్యవస్థాగత నిర్మాణం. ప్రామాణీకరణ లేదా ఖాతాల అనుసంధానంలో వైఫల్యాలు ఎదురైతే సమర్థవంతమైన ప్రత్యామ్నాయ ఏర్పాట్లు అవసరం.

ప్రత్యక్ష ప్రయోజన బదిలీ ద్వారా గుర్తించిన లబ్ధిదారులకు నిర్దేశిత చెల్లింపు మార్గాల్లో అర్హత మేరకు ప్రయోజనాలు అందుతాయి. భారత జాతీయ చెల్లింపుల సంస్థ నిర్వహించే ఏకీకృత చెల్లింపుల ఇంటర్‌ఫేస్, ఇందులో పాల్గొనే ఖాతాల మధ్య పరస్పర అనుసంధానంతో తక్షణ చెల్లింపులను సాధ్యం చేస్తుంది. ఆధార్ ఆధారిత చెల్లింపు వ్యవస్థ, ఆ సదుపాయం అందుబాటులో ఉన్న సేవా కేంద్రాల్లో ఆధార్ ప్రామాణీకరణ ద్వారా నిర్దేశిత ప్రాథమిక బ్యాంకింగ్ లావాదేవీలకు వీలు కల్పిస్తుంది. ఈ వ్యవస్థలు వేర్వేరు ప్రయోజనాలకు ఉపయోగపడతాయి; వీటిని ఒకదానికొకటి ప్రత్యామ్నాయాలుగా పరిగణించకూడదు.

ఆర్థిక సమ్మిళితానికి నష్టభయాల నుంచి రక్షణ, వ్యాపార సంస్థలకు నిధుల లభ్యత కూడా అవసరం. ప్రధాన మంత్రి జీవన్ జ్యోతి బీమా యోజన పునరుద్ధరించుకోగల జీవిత బీమా రక్షణను అందించగా, ప్రధాన మంత్రి సురక్షా బీమా యోజన ప్రమాద బీమా రక్షణను అందిస్తుంది. అటల్ పింఛను యోజన అర్హులైన చందాదారులకు వృద్ధాప్యంలో ఆదాయ భద్రత కల్పించేందుకు తోడ్పడుతుంది. MUDRA అర్హతగల సూక్ష్మ వ్యాపార సంస్థలకు సంస్థాగత రుణాల లభ్యతను సులభతరం చేస్తుంది; PM SVANidhi వీధి వ్యాపారులకు నిర్వహణ మూలధన నిధుల లభ్యతకు తోడ్పడుతుంది. కేవలం నమోదు చేసుకోవడం మాత్రమే సరిపోదు: పునరుద్ధరణలు, క్లెయిమ్‌లు విజయవంతంగా పరిష్కారమై ప్రయోజనాలు అందడం, వ్యాపార సంస్థలు సుస్థిర ఫలితాలు సాధించడం ముఖ్యమైనవి.

• డిజిటల్ ప్రజా మౌలిక సదుపాయాలు ఉమ్మడి గుర్తింపు వ్యవస్థ, పరస్పర అనుసంధానంతో పనిచేసే చెల్లింపు వ్యవస్థల ద్వారా లావాదేవీల వ్యయాలను తగ్గించగలవు.
• స్మార్ట్‌ఫోన్లు, విశ్వసనీయమైన ఇంటర్నెట్ అనుసంధానం లేదా డిజిటల్ సేవలను వినియోగించే ఆత్మవిశ్వాసం లేని వారికి సహాయకుల ద్వారా సేవలు అందించే మార్గాలు ఇప్పటికీ అవసరం.
• ఆర్థిక అక్షరాస్యతలో ఆర్థిక ఉత్పత్తుల ఖర్చులు, మోసాల నివారణ, క్లెయిమ్‌ల ప్రక్రియలు, ఫిర్యాదు వ్యవస్థల గురించి వివరించాలి.

4. కొనసాగుతున్న ఆర్థిక మినహాయింపు మరియు కొత్తగా ఉద్భవిస్తున్న నష్టభయాలు

లింగం, ఆదాయం, భౌగోళిక ప్రాంతం, సామాజిక గుర్తింపు ఆధారంగా ఆర్థిక సేవల నుంచి మినహాయింపు అసమానంగా కొనసాగుతోంది. మహిళలకు ఖాతాలు ఉన్నప్పటికీ, ఫోన్లు, గుర్తింపు పత్రాలు లేదా కుటుంబ ఆర్థిక నిర్ణయాలపై వారికి నియంత్రణ లేకపోవచ్చు. వలసదారులు పత్రాల సమర్పణ, ప్రాంతాల మధ్య సంచారానికి సంబంధించిన సమస్యలను ఎదుర్కొంటారు; దివ్యాంగులు తమకు అందుబాటులో లేని వినియోగ అంతర్ముఖాలతో ఇబ్బందులు పడతారు. మారుమూల గిరిజన, పర్వత ప్రాంతాల్లో బలహీనమైన అనుసంధాన సౌకర్యంతోపాటు సుదీర్ఘ ప్రయాణ దూరాలు, పరిమిత బ్యాంకింగ్ సౌకర్యాలు తరచుగా కలిసికట్టుగా కనిపిస్తాయి.

సరఫరా వైపు పరిమితుల్లో క్రియాశీలంగా లేని బ్యాంకింగ్ ప్రతినిధులు, తగినంత నగదు లభ్యత లేకపోవడం, తక్కువ పారితోషికం, అనుకూలంగా లేని పని వేళలు ఉన్నాయి. చిన్న ఖాతాలకు సేవలు అందించడంలో బ్యాంకులు అధిక వ్యయాలను ఎదుర్కొంటాయి. అధికారిక ఆదాయ రికార్డులు లేదా పూచీకత్తు లేని రుణగ్రహీతల రుణ అర్హతను అంచనా వేయడంలోనూ ఇబ్బందులు ఎదురవుతాయి. ఖాతాల యాజమాన్యం విస్తృతంగా ఉన్నప్పటికీ, పరిమిత రుణ చరిత్ర కారణంగా ఆర్థికంగా నిలదొక్కుకోగల సూక్ష్మ సంస్థలు అనధికారిక రుణదాతలపై ఆధారపడాల్సి రావచ్చు.

డిజిటలీకరణ వల్ల ఫిషింగ్, ఇతరులుగా నటించడం, అనధికార లావాదేవీలు, పారదర్శకత లేని డిజిటల్ రుణాలు, వ్యక్తిగత సమాచార దుర్వినియోగం ద్వారా కొత్త ముప్పులు ఏర్పడుతున్నాయి. పలు రుణాలు తీసుకోవడం, దూకుడుగా రుణ వసూళ్లు చేయడం కుటుంబాల ఆర్థిక సంక్షోభాన్ని మరింత తీవ్రం చేయవచ్చు. అల్గారిథమ్‌ల ఆధారిత రుణ అర్హత మదింపు సామాజిక పక్షపాతాన్ని పునరుత్పత్తి చేయవచ్చు లేదా పరిమిత డిజిటల్ ఆనవాళ్లు ఉన్న వ్యక్తులను మినహాయించవచ్చు. సమాచారం అర్థమయ్యేలా ఉన్నప్పుడు, సమ్మతిని నిరాకరించడం వల్ల అత్యవసర సేవలను అన్యాయంగా అడ్డుకోనప్పుడు మాత్రమే వినియోగదారుల సమ్మతి అర్థవంతంగా ఉంటుంది.

• ప్రామాణీకరణ వైఫల్యం కారణంగా, ఇతర అన్ని విధాలా చెల్లుబాటయ్యే సంక్షేమ ప్రయోజన హక్కును నిరాకరించకూడదు.
• అనధీకృత లావాదేవీల విషయంలో వినియోగదారుడి బాధ్యత వర్తించే నియమాలు, పరిస్థితులపై ఆధారపడి ఉంటుంది; ప్రతి సందర్భంలోనూ సొమ్ము తిరిగి చెల్లించడం స్వయంచాలకంగా జరగదు.
• బలహీనమైన నియంత్రణ, తప్పుదారి పట్టించి ఆర్థిక ఉత్పత్తులను విక్రయించడం లేదా అందుబాటులో లేని ఫిర్యాదుల పరిష్కార వ్యవస్థ వల్ల ఏర్పడే లోపాలను ఆర్థిక అక్షరాస్యత భర్తీ చేయలేదు.

5. ఫలితాల కొలమానం మరియు విధాన బలోపేతం

మూల్యాంకనం కేవలం తెరిచిన ఖాతాలు, నమోదైన లావాదేవీలకే పరిమితం కాకూడదు. RBI ఆర్థిక సమ్మిళిత సూచిక బ్యాంకింగ్, పెట్టుబడులు, బీమా, పింఛన్లు, తపాలా సేవలలో ప్రాప్యత, వినియోగం, నాణ్యతను సమగ్రంగా పరిగణిస్తుంది. మార్చి 2024లో ఇది 64.2కు పెరగడం మొత్తం స్థాయిలో పురోగతిని సూచిస్తుంది. అయితే, జాతీయ సూచిక జిల్లా స్థాయి, సామాజిక వర్గాల మధ్య అసమానతలను మరుగుపరచవచ్చు. అందువల్ల ఖాతాల వినియోగ చురుకుదనం, భరించగల వ్యయంతో రుణ లభ్యత, బీమా పునరుద్ధరణలు, క్లెయిమ్‌ల పరిష్కారం, ఆర్థిక ప్రతికూలతలను తట్టుకునే సామర్థ్యాన్ని విడివిడిగా పరిశీలించాలి.

పటిష్ఠమైన వ్యూహం ఆర్థికంగా నిలదొక్కుకోగల చివరి అంచె సేవల మౌలిక సదుపాయాలను డిమాండ్ వైపు సామర్థ్యాలతో సమన్వయం చేస్తుంది. బ్యాంకింగ్ ప్రతినిధులకు సుస్థిర పారితోషికం, ద్రవ్యలభ్యత, శిక్షణ, పర్యవేక్షణ అవసరం. మహిళా ఏజెంట్లు, స్వయం సహాయక సంఘాల (SHG) నెట్‌వర్క్‌లు విశ్వాసాన్ని, సేవల ప్రాప్యతను మెరుగుపరచగలవు. సౌకర్యవంతమైన పొదుపు విధానాలు, తగిన తిరిగి చెల్లింపు కాలపట్టికలు, స్పష్టంగా వెల్లడించిన రుసుముల ద్వారా ఆర్థిక ఉత్పత్తులు క్రమబద్ధంగా లేని ఆదాయాలకు అనుగుణంగా ఉండాలి. బాధ్యతాయుతమైన రుణ మంజూరు పూర్వ ప్రమాద మదింపును బలహీనపరచకుండా, నగదు ప్రవాహ ఆధారిత రుణ అర్హత మదింపు పూచీకత్తు ఆధారిత రుణాల మంజూరుకు అనుబంధంగా ఉపయోగపడగలదు.

ఆర్థిక సేవల ప్రాప్యతతోపాటు వినియోగదారుల రక్షణ కూడా విస్తరించాలి. సరళమైన భాషలో సమాచార వెల్లడి, పూర్తి అవగాహనతో కూడిన సమ్మతి, అవసరానికి తగిన పరిమితిలో డేటా సేకరణ, సులభంగా అందుబాటులో ఉండే ఫిర్యాదు మార్గాలు, సకాలంలో పరిష్కారాలు అత్యవసరం. RBI సమీకృత అంబుడ్స్‌మన్ పథకం, 2021, దాని నిబంధనలకు లోబడి, నియంత్రిత సంస్థలపై తన పరిధిలోకి వచ్చే ఫిర్యాదులకు పరిష్కారం అందిస్తుంది. అంతిమంగా, ప్రజలు సురక్షితంగా పొదుపు చేయగలగడం, బాధ్యతాయుతంగా రుణాలు పొందగలగడం, ఆకస్మిక ఆర్థిక సంక్షోభాలను ఎదుర్కోగలగడం, ఆర్థిక నిర్ణయాలపై అర్థవంతమైన నియంత్రణ కలిగి ఉండడమే విజయవంతమైన ఆర్థిక సమ్మిళితం.

• తగిన సేవలు అందని వర్గాలను గుర్తించేందుకు సూచికలను లింగం, ప్రాంతం, వైకల్యం, ఆదాయం ఆధారంగా విడివిడిగా విశ్లేషించాలి.
• రుణ పంపిణీనే తుది ఫలితంగా పరిగణించకుండా, రుణాన్ని నైపుణ్యాలు, మౌలిక సదుపాయాలు, మార్కెట్ ప్రాప్యతతో అనుసంధానించాలి.
• డిజిటల్ ఆర్థిక సేవలను విస్తరిస్తూనే, సులభంగా అందుబాటులో ఉండే నగదు, సహాయక సేవల ఎంపికలను కొనసాగించాలి.

సాధన ప్రశ్నలు