మానవ మూలధనం

1. అర్థం, ఆర్థిక ప్రాధాన్యం

మానవ మూలధనం అనేది వ్యక్తులలో నిక్షిప్తమై ఉన్న ఉత్పాదక సామర్థ్యాల నిల్వ. యంత్రాలు వంటి భౌతిక మూలధనం మాదిరిగా కాకుండా, దీనిని దాని యజమాని నుంచి వేరు చేయలేము. విద్య జ్ఞానాన్ని, తార్కిక ఆలోచనను పెంపొందిస్తుంది; శిక్షణ వృత్తిపరమైన సామర్థ్యాన్ని అభివృద్ధి చేస్తుంది; పోషణ, ఆరోగ్య సంరక్షణ శారీరక ఎదుగుదలకు, గ్రహణశక్తికి, పని సామర్థ్యానికి తోడ్పడతాయి. కార్మికులు తమ సామర్థ్యాలకు మరింత అనుకూలమైన ఉపాధిని పొందేందుకు సహాయపడటం ద్వారా వలసలు, సమాచారం కూడా ఉత్పాదకతను మెరుగుపరచగలవు.

థియోడర్ షుల్ట్జ్, గ్యారీ బెకర్ మానవులపై పెట్టుబడికి సంబంధించిన ఆర్థిక విశ్లేషణను స్థిరపరచడంలో తోడ్పడ్డారు. భవిష్యత్తులో ప్రయోజనాలను ఆశిస్తూ వ్యక్తులు ఫీజులు వంటి ప్రత్యక్ష వ్యయాలను, చదువుకునే సమయంలో వదులుకునే ఆదాయం వంటి అవకాశ వ్యయాలను భరిస్తారు. అయితే, ప్రతిఫలాలు విద్యా నాణ్యత, శ్రమకు డిమాండ్, సామాజిక పరిస్థితులు, అనుబంధ మౌలిక సదుపాయాల లభ్యతపై ఆధారపడి ఉంటాయి. సంబంధిత అభ్యసనం లేదా ఉపాధి అవకాశాలు లేని విద్యార్హత నిరాశాజనకమైన ప్రతిఫలాలను ఇవ్వవచ్చు.

శ్రమ ఉత్పాదకతను పెంచడం, సాంకేతికతను స్వీకరించడాన్ని సులభతరం చేయడం, నవకల్పనలను ప్రోత్సహించడం ద్వారా మానవ మూలధనం వృద్ధికి తోడ్పడుతుంది. ఇది భౌతిక మూలధన ఉత్పాదకతను కూడా మెరుగుపరుస్తుంది: అధునాతన యంత్రాలను నడిపేందుకు సమర్థులైన ఆపరేటర్లు, సాంకేతిక నిపుణులు, నిర్వాహకులు అవసరం. అంతర్జనిత వృద్ధి విధానాలు నిరంతర వృద్ధికి మూలాలుగా జ్ఞాన వ్యాప్తిని, అభ్యసనాన్ని నొక్కిచెబుతాయి. అయినప్పటికీ, మనుషులను కేవలం ఉత్పాదక వనరులుగా మాత్రమే చూడలేము. ఆరోగ్యం, విద్య, గౌరవం, స్వేచ్ఛ ద్వారా లభించే మార్కెట్ ప్రతిఫలాలు పరిమితంగా ఉన్నప్పటికీ, మానవ అభివృద్ధి విధానం వాటిని స్వతహాగా విలువైన అంతిమ లక్ష్యాలుగా పరిగణిస్తుంది.

• మానవ మూలధనం ఉత్పాదక సామర్థ్యాలపై దృష్టి పెడుతుంది; మానవ అభివృద్ధి మరింత విస్తృతంగా ఎంపికలను, స్వేచ్ఛలను విస్తరించడంపై దృష్టి పెడుతుంది.
• సామాజిక మూలధనం అనేది సామాజిక సంబంధాల నెట్‌వర్క్‌లు, నియమాలు, విశ్వాసానికి సంబంధించినది; ఇది వ్యక్తిగత జ్ఞానానికి, ఆరోగ్యానికి పూరకంగా ఉంటుంది, కానీ వాటికి ప్రత్యామ్నాయం కాదు.

2. జీవిత చక్ర పెట్టుబడి మరియు సమ్మిళిత వృద్ధి

మానవ మూలధన నిర్మాణం జననానికి ముందే ప్రారంభమవుతుంది. తల్లి పోషణ, గర్భధారణ సమయంలో సంరక్షణ, సురక్షిత ప్రసవం, శిశువుకు ఆహారం అందించడం మనుగడను, అభివృద్ధిని ప్రభావితం చేస్తాయి. బాల్యపు తొలి దశలో తగిన పోషణ, పిల్లల అవసరాలకు స్పందించే సంరక్షణ, అభివృద్ధిని ప్రేరేపించే చర్యలు, పూర్వ ప్రాథమిక విద్య తదుపరి అభ్యసనానికి పునాదులు వేస్తాయి. లోపాలు పేరుకుపోవచ్చు: పదేపదే అనారోగ్యానికి గురికావడం, పోషకాహార లోపం పాఠశాల విద్యకు సంసిద్ధతను దెబ్బతీయవచ్చు; బలహీనమైన పునాది అక్షరాస్యత తదుపరి అభ్యసనాన్ని క్రమంగా మరింత కష్టతరం చేస్తుంది.

పాఠశాల విద్యా సంవత్సరాల్లో హాజరు అనేది పఠన సామర్థ్యం, సంఖ్యాజ్ఞానం, శాస్త్రీయ అవగాహన, సామాజిక-భావోద్వేగ సామర్థ్యాలుగా రూపాంతరం చెందాలి. కౌమారదశలో ఉన్నవారికి పోషణ, ప్రత్యుత్పత్తి ఆరోగ్య సమాచారం, సురక్షిత రవాణా, బాల్య వివాహాల నుంచి రక్షణ కూడా అవసరం. ఉన్నత విద్య, వృత్తి శిక్షణ, అప్రెంటిస్‌షిప్‌లు వృత్తిపరమైన ప్రత్యేక నైపుణ్యాల సాధనకు తోడ్పడతాయి. సాంకేతికతలు, ఉద్యోగ అవసరాలు మారుతున్నప్పుడు, వయోజనులలో వ్యాధి నివారణ ఆరోగ్య సంరక్షణ, నిరంతర విద్య ఉత్పాదకతను నిలబెడతాయి.

ఈ పెట్టుబడులు ఆదాయార్జన సామర్థ్యాన్ని పెంచడం, దుర్బలతను తగ్గించడం ద్వారా సమ్మిళితత్వాన్ని ప్రోత్సహిస్తాయి. బాలికలకు విద్యను అందించడం వల్ల వారి స్వతంత్ర నిర్ణయాధికారం విస్తరించి, తల్లీబిడ్డల ఆరోగ్యం మెరుగుపడి, కుటుంబ నిర్ణయాలు బలోపేతమవుతాయి. అందుబాటులో ఉండే విద్య, సులభంగా వినియోగించుకోగల పని ప్రదేశాలు దివ్యాంగులు మరింత పూర్తిస్థాయిలో భాగస్వాములు కావడానికి వీలు కల్పిస్తాయి. అయితే, సామర్థ్యాలు మెరుగుపడినంత మాత్రాన సమ్మిళితత్వం సాధ్యమవుతుందని హామీ లేదు: వివక్ష, భద్రతలేని పని ప్రదేశాలు, వేతనం లభించని సంరక్షణ బాధ్యతలు, తగినంత ఉద్యోగ సృష్టి లేకపోవడం వంటివి ప్రజలు తమ నైపుణ్యాలను వినియోగించుకోకుండా నిరోధించవచ్చు.

సానుకూల బాహ్య ప్రభావాలు, రుణ లభ్యతపై పరిమితులు, సమాచార వైఫల్యాల కారణంగా ప్రభుత్వ జోక్యం సమర్థనీయమవుతుంది. భవిష్యత్తు ఆదాయాలను హామీగా చూపి రుణాలు పొందలేకపోవడం వల్ల పేద కుటుంబాలు అవసరమైన స్థాయి కంటే తక్కువగా పెట్టుబడి పెట్టవచ్చు. ఉపకార వేతనాలు, ప్రభుత్వ సేవలు, సామాజిక రక్షణ ద్వారా తాత్కాలిక ఆదాయ ఆఘాతాలు శాశ్వత సామర్థ్య నష్టాలకు దారితీయకుండా నివారించవచ్చు.

• జీవిత చక్ర విధానం మాతృ ఆరోగ్యం, బాల్యపు తొలి దశ అభివృద్ధి, పాఠశాల విద్య, నైపుణ్యాలు, జీవితాంత అభ్యసనాన్ని అనుసంధానిస్తుంది.
• అందరికీ ప్రాథమిక సేవలను అందించడంతోపాటు వెనుకబడిన వర్గాలకు, తగినంతగా సేవలు అందని ప్రాంతాలకు అదనపు మద్దతును కల్పించాలి.

3. భారతదేశంలో మానవ మూలధన లోపాలు, జనసాంఖ్యిక అవకాశం

భారతదేశంలో పని చేసే వయస్సు జనాభా అధికంగా ఉండటం ఒక అవకాశాన్ని కల్పిస్తుంది; అంతమాత్రాన జనసాంఖ్యిక లాభాంశం స్వయంచాలకంగా లభించదు. తలసరి ఉత్పత్తి పెరగాలంటే ఆరోగ్యవంతులైన కార్మికులు, అవసరాలకు అనుగుణమైన నైపుణ్యాలు, ఉత్పాదక ఉద్యోగాలు, ముఖ్యంగా మహిళల్లో పెరిగిన శ్రమశక్తి భాగస్వామ్యం అవసరం. విద్యావంతులైన యువత లభ్యతకు అనుగుణంగా ఉపాధి సృష్టి జరగకపోతే, వేగవంతమైన వృద్ధికి బదులుగా నిరుద్యోగం, అల్ప ఉపాధి, నిరాశ ఏర్పడవచ్చు.

పోషకాహార లోపం ఇప్పటికీ ఒక ప్రధాన అవరోధంగా ఉంది. NFHS-5 ప్రకారం ఐదేళ్లలోపు పిల్లల్లో 35.5% మందిలో వయస్సుకు తగిన ఎత్తు లేకపోవడం (stunting), 19.3% మందిలో ఎత్తుకు తగిన బరువు లేకపోవడం (wasting) నమోదయ్యాయి. 15–49 ఏళ్ల వయస్సు గల మహిళల్లో 57.0% మంది రక్తహీనతతో బాధపడుతున్నారు. ఈ సూచికలు ఆహారం, మాతృ ఆరోగ్యం, పారిశుధ్యం, వ్యాధి నివారణ, సంరక్షణ పద్ధతుల్లో పరస్పరం ముడిపడి ఉన్న లోపాలను ప్రతిబింబిస్తాయి. వీటిని పరిష్కరించడానికి కేవలం ఆహార పంపిణీకి మించిన చర్యలు అవసరం.

విద్యారంగంలో ప్రవేశాలు, మౌలిక సదుపాయాలు విస్తరించినప్పటికీ అభ్యసన స్థాయిల్లో అసమానతలు కొనసాగుతున్నాయి. గ్రామీణ భారతదేశంలో ప్రాథమిక పఠన, అంకగణిత సామర్థ్యాల్లోని బలహీనతలను ASER మదింపులు వెల్లడిస్తున్నాయి. డిజిటల్ వనరులు బోధనకు అనుబంధంగా ఉపయోగపడగలవు; అయితే నాసిరకం బోధనా పద్ధతులు, భాషాపరమైన అవరోధాలు లేదా పరికరాల పరిమిత లభ్యత వల్ల కలిగే లోటును అవి స్వయంచాలకంగా భర్తీ చేయలేవు. శిక్షణ కార్యక్రమాలు కూడా యజమానులతో బలహీనమైన అనుసంధానాలు, ధ్రువపత్రాలకు వృత్తిపరమైన దక్షతకు మధ్య పొంతన లేకపోవడం వంటి సమస్యలను ఎదుర్కొంటున్నాయి.

ఈ లోపాలు ప్రాంతాలపరంగా, సామాజికంగా అసమానంగా ఉన్నాయి. మారుమూల గిరిజన ఆవాసాలు, పట్టణ అనధికారిక నివాస ప్రాంతాలు, వలస కుటుంబాలు పాఠశాల విద్యకు అంతరాయాలు, ఆరోగ్య సేవలు పొందడంలో పరిమితులను ఎదుర్కోవచ్చు. అసంఘటిత రంగ కార్మికులకు తరచుగా యజమానుల నిధులతో అందించే శిక్షణ, అనారోగ్య సమయంలో రక్షణ లభించవు. వాతావరణ సంబంధిత అధిక వేడి, వాయు కాలుష్యం, భద్రతలేని పని పరిస్థితులు ఆరోగ్యాన్ని, ఉత్పాదకతను మరింత దెబ్బతీస్తాయి. అందువల్ల, రాష్ట్ర సగటులు, మొత్తం ప్రవేశాల సంఖ్యలతో పాటు జిల్లా స్థాయి, లింగాలవారీగా విభజించిన, నిర్దిష్ట సామాజిక వర్గాలకు సంబంధించిన ఆధారాలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.

• విధాన లక్ష్యం ఉత్పాదక ఉపాధి కల్పన; కేవలం పని చేసే వయస్సు జనాభాను పెంచడం లేదా మరిన్ని ధ్రువపత్రాలు అందించడం కాదు.
• ఆకస్మిక ఆరోగ్య సమస్యలు ఏకకాలంలో ఆదాయాలను తగ్గించి, వ్యయాన్ని పెంచి, గత్యంతరం లేని పరిస్థితుల్లో అప్పులు చేయాల్సిన స్థితికి నెట్టవచ్చు.

4. ప్రభుత్వ విధాన నిర్మాణం మరియు అమలు

అధికరణం 21A, బాలల ఉచిత మరియు నిర్బంధ విద్యా హక్కు చట్టం, 2009 ద్వారా 6–14 సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్య హక్కు కల్పించబడింది. సమగ్ర శిక్ష పథకం పూర్వ ప్రాథమిక విద్య నుంచి XII తరగతి వరకు పాఠశాల విద్యకు మద్దతు ఇస్తుంది. NEP 2020 పునాది అభ్యసనం, బాల్యదశ తొలి సంవత్సరాల్లో విద్య, సౌలభ్యం, వృత్తి విద్య పరిచయానికి ప్రాధాన్యం ఇస్తుంది; 2021లో ప్రారంభించిన నిపుణ్ భారత్ పునాది అక్షరాస్యత, సంఖ్యాజ్ఞానంపై దృష్టి సారిస్తుంది.

మిషన్ సక్షమ్ అంగన్‌వాడీ మరియు పోషణ్ 2.0 కింద అంగన్‌వాడీ సేవలు పోషకాహారం, పూర్వ ప్రాథమిక విద్య, మాతృ సహాయాన్ని అనుసంధానిస్తాయి. PM పోషణ్ అర్హులైన పిల్లలకు పాఠశాల భోజనాలను అందిస్తూ, పోషణకు, పాఠశాల కార్యకలాపాల్లో భాగస్వామ్యానికి తోడ్పడుతుంది. సమర్థవంతమైన అమలుకు కేవలం వ్యయ నివేదికలు మాత్రమే కాకుండా, నిరంతర సరఫరాలు, సముచిత ఆహార పట్టికలు, సక్రమంగా పనిచేసే పెరుగుదల పర్యవేక్షణ, తదుపరి వైద్యసేవలకు పంపించే రెఫరల్ సేవలు అవసరం.

జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ ప్రజారోగ్య వ్యవస్థలను బలోపేతం చేస్తుంది. ఆయుష్మాన్ భారత్, ప్రస్తుతం ఆయుష్మాన్ ఆరోగ్య మందిరాలుగా పిలుస్తున్న కేంద్రాల ద్వారా సమగ్ర ప్రాథమిక ఆరోగ్య సంరక్షణను, అర్హులైన లబ్ధిదారులకు PM-JAY కింద ఆసుపత్రిలో చేరి పొందే చికిత్సకు బీమా రక్షణను కలిపి అందిస్తుంది. అందుబాటులో ఉండే ప్రాథమిక ఆరోగ్య సంరక్షణ, అత్యవసర ఔషధాలు, వ్యాధి నివారణ, ప్రజారోగ్య నిఘాకు ఆసుపత్రి చికిత్స బీమా ప్రత్యామ్నాయం కాదు.

స్కిల్ ఇండియా, ప్రధాన మంత్రి కౌశల్ వికాస్ యోజన, పారిశ్రామిక శిక్షణ సంస్థలు, జాతీయ అప్రెంటిస్‌షిప్ ప్రోత్సాహక పథకం వృత్తిపరమైన సామర్థ్యాల అభివృద్ధికి కృషి చేస్తాయి. వాటి ప్రభావశీలత పరిశ్రమల భాగస్వామ్యం, విశ్వసనీయ మూల్యాంకనం, వాస్తవ ఉద్యోగ ఖాళీలతో అనుసంధానంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. విద్య, ఆరోగ్య బాధ్యతలు వివిధ స్థాయుల ప్రభుత్వాల మధ్య విభజించబడినందున, సేవలను విజయవంతంగా అందించడానికి ముందుగా అంచనా వేయగలిగే నిధుల లభ్యత, సమర్థమైన రాష్ట్ర సంస్థలు, స్థానిక స్థాయిలో జవాబుదారీతనం అవసరం. సమన్వయం కూడా అంతే ముఖ్యం: పాఠశాల హాజరు కేవలం విద్యా పరిపాలనపైనే కాకుండా రవాణా, పారిశుధ్యం, పోషకాహారం, కుటుంబ ఆదాయంపై కూడా ఆధారపడి ఉండవచ్చు.

• విధానాల సమన్వయం కేవలం ఉమ్మడి సమావేశాల ద్వారా కాకుండా, లబ్ధిదారుల స్థాయిలోనూ సేవల అందజేత స్థాయిలోనూ జరగాలి.
• క్షేత్రస్థాయి సామర్థ్యానికి తగినంత సిబ్బంది, ఆచరణాత్మక శిక్షణ, సహాయక పర్యవేక్షణ, అత్యవసర సామగ్రి నిరంతర సరఫరా అవసరం.

5. కొలమానం, ప్రాధాన్యాలు మరియు ముందున్న మార్గం

కొలిచేటప్పుడు వనరులు (inputs), ప్రత్యక్ష ఫలితాలు (outputs), అంతిమ ఫలితాల (outcomes) మధ్య తేడాను గుర్తించాలి. వ్యయం, ఉపాధ్యాయ పోస్టులు, ఆసుపత్రి పడకలు వనరులు; హాజరు, శిక్షణను పూర్తి చేయడం ప్రత్యక్ష ఫలితాలు; అభ్యసన ప్రావీణ్యం, ఆరోగ్యకరమైన ఆయుర్దాయం, నిలకడైన ఉపాధి అంతిమ ఫలితాలు. మానవ అభివృద్ధి సూచిక ఆరోగ్యం, విద్య, ఆదాయ కోణాలను సమ్మిళితం చేస్తుంది. దీనికి భిన్నంగా, ప్రపంచ బ్యాంకు మానవ మూలధన సూచిక సంపూర్ణ విద్య, పరిపూర్ణ ఆరోగ్యం అనే ప్రమాణంతో పోల్చి, పిల్లల ఆరోగ్యం, విద్య వారి భవిష్యత్ ఉత్పాదకతపై చూపే ప్రభావాలను అంచనా వేస్తుంది.

భారతదేశం మౌలిక సామర్థ్యాలకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి: మాతా శిశు పోషణ, బాల్య ప్రారంభ దశ అభివృద్ధి, ప్రాథమిక అభ్యసనం, పటిష్ఠమైన ప్రాథమిక ఆరోగ్య సంరక్షణ. అదనపు వ్యయం ముఖ్యమైనదే అయినప్పటికీ, దాని ద్వారా లభించే ప్రయోజనాలను నిధుల కేటాయింపు, అమలు నిర్ణయిస్తాయి. ఉపాధ్యాయులకు తోడ్పాటు, తగిన అభ్యసన సామగ్రి, సమర్థమైన పాఠశాల నాయకత్వం, విద్యార్థులపై అధిక ఒత్తిడి కలిగించని క్రమబద్ధమైన మూల్యాంకనాలు తరగతి గది బోధన ప్రభావశీలతను మెరుగుపరచగలవు. ఆరోగ్య వ్యవస్థల్లో వ్యాధుల నివారణ, ఉన్నతస్థాయి వైద్యసేవలకు సిఫారసు చేసిన తరువాత కూడా చికిత్స కొనసాగింపు, కుటుంబాలను ఆర్థిక సంక్షోభంలోకి నెట్టే వైద్య వ్యయాల నుంచి రక్షణ అవసరం.

నైపుణ్య విధానాన్ని పారిశ్రామిక, ఉపాధి విధానాలతో అనుసంధానించాలి. అప్రెంటిస్‌షిప్‌లు, స్థానిక యాజమాన్యాలతో భాగస్వామ్యాలు, వివిధ ప్రాంతాలు, సంస్థల్లో చెల్లుబాటయ్యే అర్హతలు పాఠశాల విద్య నుంచి ఉద్యోగ జీవితంలోకి ప్రవేశించడాన్ని మెరుగుపరచగలవు. డిజిటల్, హరిత పరివర్తనలకు ఒకసారి ధ్రువీకరణ పత్రం పొందడం కంటే నిరంతర శిక్షణ అవసరం. అందుబాటు ధరల్లో శిశు సంరక్షణ, సురక్షిత ప్రయాణ సదుపాయాలు, సులభంగా చేరుకోగలిగే, వినియోగించుకోగలిగే పని ప్రదేశాలు, వివక్షరహిత నియామకాలు మహిళలు, వెనుకబడిన వర్గాల సామర్థ్యాలను ఉపాధిగా మార్చడానికి తోడ్పడతాయి.

చివరగా, ప్రభుత్వ విత్త నిర్ణయాలు పారదర్శక లెక్కల నిర్వహణను కొనసాగిస్తూనే మానవ మూలధనాన్ని దీర్ఘకాలిక పెట్టుబడిగా గుర్తించాలి. స్వతంత్ర మూల్యాంకనాలు, వర్గాలవారీగా విభజించిన గణాంకాలు, సముదాయ పర్యవేక్షణ ద్వారా సేవలు అత్యంత అవసరమైన వారికి చేరుతున్నాయో లేదో తెలుసుకోవచ్చు. ఎంతమంది నమోదు చేసుకున్నారు లేదా శిక్షణ పొందారనేది కాకుండా, వారు మరింత ఆరోగ్యవంతులయ్యారా, ఎక్కువగా నేర్చుకున్నారా, అర్థవంతమైన ఆర్థిక అవకాశాలను పొందారా అనేదే సరైన ప్రమాణం.

• కేవలం సేవల పరిధిపైనే ఆధారపడకుండా, అభ్యసన పురోగతి, పోషణలో మెరుగుదల, ఉద్యోగ నియామకం పొందినవారు ఉద్యోగాల్లో కొనసాగడం, ఆర్జనలను పర్యవేక్షించాలి.
• అందరికీ సేవలను అందించడంతోపాటు, నిరంతర లేమిని ఎదుర్కొంటున్న ప్రాంతాలకు మరిన్ని వనరులను కేటాయించేలా సమతుల్యత పాటించాలి.

సాధన ప్రశ్నలు