New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Mains GS-III · సమ్మిళిత వృద్ధి · అభివృద్ధి

సామాజిక మౌలిక సదుపాయాలు

మానవ సామర్థ్యాలను అభివృద్ధి చేసి, కనీస జీవన ప్రమాణాలను నిర్ధారించే సంస్థలు, సదుపాయాలు, సేవల సముదాయమే సామాజిక మౌలిక సదుపాయాలు. ఆరోగ్యం, విద్య, పోషణ, తాగునీరు, పారిశుధ్యం, సంరక్షణ సేవలు వీటి ప్రధాన భాగాలు. సమ్మిళిత వృద్ధి కోసం భారతదేశం కేవలం భవనాల నిర్మాణానికే పరిమితం కాకుండా, ముఖ్యంగా వెనుకబడిన సమాజ వర్గాలకు సులభంగా అందుబాటులో ఉండే, భరించగల ధరల్లో లభించే, అధిక నాణ్యత గల సేవలను అందించే దిశగా ముందుకు సాగాలి.

1. అర్థం, ఆర్థిక ప్రాధాన్యం

విద్య, ఆరోగ్య సంరక్షణ, పోషణ, సురక్షితమైన నీరు, పారిశుధ్యం, సంబంధిత సంక్షేమ సేవలను సమాజం అందించేందుకు ఉపయోగపడే వ్యవస్థీకృత సామర్థ్యమే సామాజిక మౌలిక సదుపాయాలు. వీటిలో పాఠశాలలు, ఆసుపత్రులు, అంగన్‌వాడీ కేంద్రాల వంటి భౌతిక ఆస్తులతోపాటు ఉపాధ్యాయులు, నర్సులు, ప్రయోగశాలలు, మందులు, పరిపాలనా వ్యవస్థలు, సంరక్షణ ప్రమాణాలు కూడా ఉంటాయి. అందువల్ల సిబ్బంది లేదా నమ్మదగిన సరఫరాలు లేని, నిర్మాణం పూర్తయిన భవనం ఒక ఆస్తి మాత్రమే; అది తప్పనిసరిగా పనిచేసే సేవా వ్యవస్థ అవుతుందని చెప్పలేం.

విద్యుత్, రవాణా, సమాచార వ్యవస్థల ద్వారా ఉత్పత్తికి, వినిమయానికి ప్రత్యక్షంగా తోడ్పడే ఆర్థిక మౌలిక సదుపాయాలకు భిన్నంగా, సామాజిక మౌలిక సదుపాయాలు ప్రధానంగా మానవ సామర్థ్యాలను బలోపేతం చేస్తాయి. ఈ విభజన విశ్లేషణ కోసం చేసినదే తప్ప సంపూర్ణమైనది కాదు: సురక్షిత తాగునీరు ఆరోగ్యాన్ని మెరుగుపరచడంతోపాటు అనారోగ్యం వల్ల వృథా అయ్యే సమయాన్ని తగ్గిస్తుంది; డిజిటల్ అనుసంధానం వాణిజ్యానికి, అభ్యసనానికి రెండింటికీ వీలు కల్పిస్తుంది.

ఆరోగ్యవంతులైన శ్రామికులు, మెరుగైన నైపుణ్యాలు, తగ్గిన గైర్హాజరు, సాంకేతిక మార్పులకు అనుగుణంగా మారగల అధిక సామర్థ్యం ద్వారా సామాజిక మౌలిక సదుపాయాలు ఆర్థిక ప్రభావాలను చూపుతాయి. అందుబాటు ధరల్లో సేవలు లభించడం వల్ల కుటుంబాల ఆర్థిక స్థితిని దెబ్బతీసే భారీ ఖర్చులు తగ్గి, గత్యంతరం లేక అప్పులు చేయాల్సిన పరిస్థితి నివారించబడుతుంది. శిశు సంరక్షణ సదుపాయాలు, నీటి సేకరణ కోసం ప్రయాణించాల్సిన దూరం తగ్గడం వంటివి వేతన ఉపాధిలో మహిళల భాగస్వామ్యాన్ని మెరుగుపరచగలవు. తద్వారా సామాజిక మౌలిక సదుపాయాలు ఉత్పాదకతకు, తరాల మధ్య సామాజిక-ఆర్థిక పురోగతికి, భారతదేశ జనాభాపరమైన సామర్థ్యాన్ని జనాభా లాభాంశంగా మార్చడానికి తోడ్పడతాయి.

  • సమ్మిళిత వృద్ధికి కేవలం మొత్తం వ్యయం పెరగడం మాత్రమే కాకుండా, సేవల లభ్యత, భరించగల ధరలు, నాణ్యత, సమానత్వంతో కూడిన ఫలితాలు అవసరం.
  • విద్య, ఆరోగ్య సేవలు సానుకూల బాహ్య ప్రభావాలను సృష్టిస్తాయి; సమాచార అసమానత, రుణ లభ్యతపై పరిమితులు, అసమాన కొనుగోలు శక్తి ప్రభుత్వ జోక్యాన్ని సమర్థిస్తాయి.

2. రాజ్యాంగ చట్రం మరియు ప్రభుత్వ బాధ్యత

సమానత్వం, గౌరవప్రదమైన జీవనానికి సంబంధించి రాజ్యాంగం చేసిన వాగ్దానాల నుంచి సామాజిక మౌలిక సదుపాయాలకు ప్రామాణికత లభిస్తుంది. అధికరణం 21A, బాలల ఉచిత నిర్బంధ విద్యా హక్కు చట్టం, 2009 ద్వారా 6–14 సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలకు చట్టబద్ధంగా అమలు చేయించుకోగల విద్యా హక్కులు కల్పించబడ్డాయి. రాజ్య విధాన ఆదేశిక సూత్రాలలో రాజ్య ఆర్థిక సామర్థ్యానికి లోబడి విద్య, ప్రభుత్వ సహాయం గురించి అధికరణం 41, బాల్య ప్రారంభ దశ సంరక్షణ, విద్య గురించి అధికరణం 45, పోషణ, ప్రజారోగ్యం గురించి అధికరణం 47 ఉన్నాయి.

బాధ్యతలు వివిధ స్థాయుల ప్రభుత్వాల మధ్య విభజించబడ్డాయి. ప్రజారోగ్యం, పారిశుధ్యం, ఆసుపత్రులు, వైద్యశాలలు ప్రధానంగా రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశాలు కాగా, విద్య ఉమ్మడి జాబితాలో ఉంది. పదకొండవ, పన్నెండవ షెడ్యూళ్లు పంచాయతీలు, పురపాలక సంస్థలకు సంబంధించిన విధులను పేర్కొంటాయి. అయితే, వాస్తవ అధికార బదలాయింపు రాష్ట్ర చట్టాలు, ఆర్థిక వనరులు, పరిపాలనా ఏర్పాట్లపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

కేంద్ర ప్రభుత్వ పథకాలు నిధులు, ప్రమాణాలు, సమన్వయాన్ని అందిస్తుండగా, క్షేత్రస్థాయిలో సేవల అందజేతలో అధిక భాగాన్ని రాష్ట్రాలు, స్థానిక సంస్థలు చేపడతాయి. దీనివల్ల ముందుగా అంచనా వేయగల ఆర్థిక వనరుల బదిలీలు, స్పష్టమైన జవాబుదారీతనం అవసరమవుతాయి. జాతీయ సగటులు జిల్లా స్థాయిలోని తీవ్రమైన లోటుపాట్లను మరుగుపరచవచ్చు; కేటాయింపులు కేవలం జనాభానే కాకుండా వెనుకబాటుతనం, వ్యాధి భారం, మారుమూల స్థితి, సేవల వ్యయాలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. పాఠశాల యాజమాన్య కమిటీలు, గ్రామ ఆరోగ్య, పారిశుధ్య, పోషణ కమిటీల ద్వారా స్థానిక ప్రజల భాగస్వామ్యం పెరగడం ప్రజల అవసరాలకు అనుగుణంగా స్పందించే సామర్థ్యాన్ని మెరుగుపరచగలదు.

3. ప్రధాన భాగాలు మరియు విధాన సాధనాలు

విద్యా మౌలిక సదుపాయాలు బాల్య ప్రారంభ దశ అభివృద్ధి, పునాది స్థాయి అభ్యసనం, మాధ్యమిక పాఠశాల విద్య, సాంకేతిక మరియు ఉన్నత విద్యలోకి ప్రవేశించే మార్గాలను కవర్ చేయాలి. సమగ్ర శిక్ష పాఠశాల విద్యకు తోడ్పడుతుండగా, 2021లో ప్రారంభించిన NIPUN భారత్ పునాది స్థాయి అక్షరాస్యత, సంఖ్యాజ్ఞానంపై దృష్టి సారిస్తుంది. PM POSHAN పాఠశాల భోజనాలను పోషణతో, విద్యార్థుల భాగస్వామ్యంతో అనుసంధానిస్తుంది. జాతీయ విద్యా విధానం, 2020 అందరికీ విద్యా ప్రాప్యత, పునాది స్థాయి అభ్యసనం, ప్రభుత్వ పెట్టుబడుల పెంపునకు ప్రాధాన్యం ఇస్తుంది.

ఆరోగ్య మౌలిక సదుపాయాల్లో వ్యాధుల నివారణ, ప్రాథమిక ఆరోగ్య సంరక్షణ నుంచి రిఫరల్ ఆసుపత్రుల వరకు నిరంతర సేవల శ్రేణి అవసరం. జాతీయ ఆరోగ్య మిషన్ ప్రభుత్వ ఆరోగ్య వ్యవస్థలను బలోపేతం చేస్తుంది. ఆయుష్మాన్ భారత్, ఆయుష్మాన్ ఆరోగ్య మందిరాల ద్వారా సమగ్ర ప్రాథమిక ఆరోగ్య సంరక్షణను, అర్హులకు ఆసుపత్రిలో చేరి చికిత్స పొందేందుకు PM-JAY కింద బీమా రక్షణను కలిపి అందిస్తుంది. ప్రాథమిక ఆరోగ్య సంరక్షణకు, ప్రజారోగ్య నిఘాకు లేదా తగిన సంఖ్యలో ఆరోగ్య సేవల ప్రదాతల లభ్యతకు బీమా ప్రత్యామ్నాయం కాలేదు. 2021లో ప్రారంభించిన PM-ఆయుష్మాన్ భారత్ ఆరోగ్య మౌలిక సదుపాయాల మిషన్, ప్రయోగశాలలు, నిఘా, విషమ పరిస్థితుల్లో వైద్య సంరక్షణ సహా వివిధ సామర్థ్యాల అభివృద్ధికి మద్దతు ఇస్తుంది.

సక్షమ్ అంగన్‌వాడీ, POSHAN 2.0 పోషణ, బాల్యపు తొలి దశ సేవలపై దృష్టి సారిస్తాయి. జాతీయ ఆహార భద్రతా చట్టం, 2013 నిర్దిష్ట ఆహార, పోషకాహార హక్కులకు చట్టబద్ధమైన వ్యవస్థాగత చట్రాన్ని కల్పిస్తుంది. జల్ జీవన్ మిషన్ గ్రామీణ కుటుంబాలకు కుళాయి నీటి సరఫరాను లక్ష్యంగా పెట్టుకోగా, స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ పారిశుధ్యంపై దృష్టి సారిస్తుంది. వాటి ప్రయోజనాలు కేవలం ఏర్పాటు చేసిన సదుపాయాల సంఖ్యపైనే కాకుండా, నీటి నాణ్యత, నమ్మకమైన సరఫరా, మరుగుదొడ్ల వినియోగం, సురక్షిత వ్యర్థాల శుద్ధిపై ఆధారపడి ఉంటాయి.

4. కొనసాగుతున్న లోటుపాట్లు, మినహాయింపు

భారతదేశం ఎదుర్కొంటున్న ప్రధాన సవాలు నామమాత్రపు ప్రాప్యతకు, సమర్థవంతమైన సేవల అందజేతకు మధ్య ఉన్న అంతరం. పాఠశాలలో నమోదు జరిగినంత మాత్రాన అభ్యసనం జరిగినట్లు కాదు; మరుగుదొడ్డి ఉన్నంత మాత్రాన సురక్షిత పారిశుధ్యానికి హామీ ఉండదు; బీమా కార్డు ఉన్నంత మాత్రాన సకాలంలో చికిత్స లభిస్తుందని నిర్ధారించలేం. పోషకాహార లోపంపై NFHS-5 ఫలితాలు ఆహార స్వీకరణ, మాతృ ఆరోగ్యం, సంక్రమణలు, పారిశుధ్యం, సంరక్షణ పద్ధతులు పరస్పరం ఎలా ప్రభావితం చేసుకుంటాయో వివరిస్తాయి; ఏ ఒక్క శాఖ చేపట్టే చర్యతోనూ ఈ ప్రతికూల ఫలితాలను పరిష్కరించలేం.

గ్రామీణ, గిరిజన, కొండ ప్రాంతాలు, పట్టణ శివారు ప్రాంతాలు తరచుగా సిబ్బంది కొరత, ప్రయాణ ఇబ్బందులు, బలహీనమైన రిఫరల్ వ్యవస్థలను ఎదుర్కొంటాయి. వలస కార్మికులకు ఇతర ప్రాంతాల్లోనూ ప్రయోజనాలను పొందే సౌలభ్యం (పోర్టబిలిటీ), అవసరమైన పత్రాల సమర్పణ విషయంలో అడ్డంకులు ఎదురుకావచ్చు. దివ్యాంగులకు సులభంగా ప్రవేశించి వినియోగించగల భవనాలు, అందుబాటులో ఉండే సమాచార ప్రసార సదుపాయాలు, అభ్యసన సామగ్రి అవసరం. మహిళలు భద్రత, వేతనం లేని సంరక్షణ పనులు, రాకపోకలపై పరిమితులకు సంబంధించిన అవరోధాలను ఎదుర్కొంటారు. కేవలం డిజిటల్ విధానంలోనే సేవలు అందించడం వల్ల పరికరాలు, కనెక్టివిటీ లేదా డిజిటల్ అక్షరాస్యత లేనివారు సేవలకు దూరం కావచ్చు.

ఖాళీ పోస్టులు, సేవల ప్రదాతల అసమాన పంపిణీ, తగిన నిర్వహణ లేకపోవడం, విభాగాల మధ్య సమన్వయం లేని పరిపాలన ఇతర బలహీనతలు. కంటికి కనిపించే నిర్మాణాలకు అధిక ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం వల్ల సిబ్బంది, మందులు, మరమ్మతులపై చేయాల్సిన పునరావృత వ్యయానికి నిధులు తగ్గిపోవచ్చు. నియంత్రణ లేని ప్రైవేటు సేవల వల్ల కుటుంబాలు అధిక రుసుములు, అనవసర వైద్య ప్రక్రియల భారాన్ని ఎదుర్కోవచ్చు. వాతావరణ సంబంధిత ప్రమాదాలు, వడగాలులు పాఠశాలలు, ఆసుపత్రులు, నీటి వ్యవస్థలకు మరింత ముప్పు కలిగిస్తున్నాయి. అందువల్ల, ఇటువంటి ప్రతికూల పరిస్థితులను తట్టుకొని కోలుకునే సామర్థ్యాన్ని వాటి రూపకల్పనలో తప్పనిసరి అంశంగా చేర్చాలి.

5. నిధుల సమకూర్పు, జవాబుదారీతనం, సంస్కరణల ప్రాధాన్యాలు

నిధుల సమకూర్పు తగినంతగా, నిరంతరంగా, ఫలితాల సాధన లక్ష్యంగా ఉండాలి. మూలధన వ్యయం, పునరావృత వ్యయం రెండూ ముఖ్యమైనవే: పరికరాల నిర్వహణకు సాంకేతిక నిపుణులు, నీటి వ్యవస్థలకు నిర్వహణ, పాఠశాలలకు శిక్షణ పొందిన ఉపాధ్యాయులు అవసరం. కొనుగోలు శక్తి బలహీనంగా ఉండి, ప్రైవేటు రంగం సేవలు అందించేందుకు ప్రోత్సాహకాలు సరిపోని చోట ప్రభుత్వ సేవల కల్పన అనివార్యంగా ఉంటుంది. భాగస్వామ్యాలు సేవల సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించేందుకు తోడ్పడగలవు. అయితే, ఒప్పందాల్లో పారదర్శక ధరల నిర్ణయం, నాణ్యతా ప్రమాణాలు, ఫిర్యాదుల పరిష్కార యంత్రాంగాలు, లాభదాయకమైన రోగులను మాత్రమే ఎంపిక చేసుకుని చికిత్స అందించడాన్ని నిరోధించే రక్షణ నిబంధనలు అవసరం.

సంస్కరణలు జిల్లా స్థాయిలో సేవల లోటుపాట్లను గుర్తించి, ఆరోగ్యం, విద్య, పోషణ, నీటి సరఫరా శాఖల సమన్వయంతో సమగ్ర ప్రణాళికను రూపొందించడంతో ప్రారంభం కావాలి. స్థానిక సంస్థలకు అధిక కార్యనిర్వహణ స్వయంప్రతిపత్తిని కల్పించడంతోపాటు తగిన నిధులు, సిబ్బంది, పర్యవేక్షణను కూడా సమకూర్చాలి. మౌలిక సదుపాయాల విస్తరణ ఎంత ముఖ్యమో, సిబ్బంది నియామకం, సహాయక పర్యవేక్షణ, గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో సిబ్బందిని కొనసాగించేందుకు ప్రోత్సాహకాలు, నిరంతర వృత్తిపరమైన శిక్షణ కూడా అంతే ముఖ్యమైనవి.

పనితీరు మదింపులో సదుపాయాల సంఖ్యతోపాటు అభ్యసన సాధన, నివారించగల మరణాలు, పోషక స్థితి, ఆర్థిక రక్షణ, విశ్వసనీయమైన నీటి సరఫరాను కూడా పర్యవేక్షించాలి. లింగం, కులం, వైకల్యం, ఆదాయం, భౌగోళిక ప్రాంతాలవారీగా గణాంకాలను విడదీసి విశ్లేషించడం ద్వారా సేవలకు దూరమైన వర్గాలను గుర్తించవచ్చు. సామాజిక తనిఖీలు, పౌరుల అభిప్రాయ సేకరణ, స్వతంత్ర ధృవీకరణ జవాబుదారీతనాన్ని బలోపేతం చేయగలవు. డిజిటల్ రికార్డులు, టెలిమెడిసిన్ ద్వారా గోప్యతను పరిరక్షిస్తూ, సహాయంతో సేవలు పొందే అవకాశాన్ని, ఆఫ్‌లైన్ ప్రాప్యతను కొనసాగిస్తూ వైద్య సంరక్షణలో నిరంతరతను మెరుగుపరచాలి.

సమ్మిళిత వృద్ధికి సామాజిక మౌలిక సదుపాయాలు ఎలా తోడ్పడతాయి

  1. 1. సేవలు తగినంతగా అందని జనాభా వర్గాలను, సేవల లోటుపాట్లను గుర్తించడం
  2. 2. సదుపాయాలు, సిబ్బంది, నిర్వహణకు నిధులు సమకూర్చడం
  3. 3. అందుబాటు ధరల్లో, సులభంగా పొందగలిగే నాణ్యమైన సేవలను నిర్ధారించడం
  4. 4. ఆరోగ్యం, అభ్యసనం, సమయ లభ్యతను మెరుగుపరచడం
  5. 5. ఉత్పాదకత, ఆర్జన, ఆర్థిక భాగస్వామ్యాన్ని పెంచడం
  6. 6. పేదరికాన్ని, తరతరాల మధ్య అసమానతలను తగ్గించడం
మౌలిక సదుపాయాల కల్పనకు అవసరమైన వనరుల నుంచి సమ్మిళిత అభివృద్ధి ఫలితాల వరకు
రంగంఅవసరమైన వనరులుకొలవాల్సిన ఫలితం
విద్యఅందుబాటులో ఉండే తరగతి గదులు, ఉపాధ్యాయులు, అభ్యసన సామగ్రిపునాది స్థాయి అభ్యసనం, అన్ని వర్గాలవారు సమాన అవకాశాలతో విద్యను పూర్తి చేయడం
ఆరోగ్యంసిబ్బందితో కూడిన ఆరోగ్య కేంద్రాలు, మందులు, రోగ నిర్ధారణ సదుపాయాలు, ఉన్నత వైద్య కేంద్రాలకు తరలించే రవాణా సౌకర్యంనివారించగల మరణాలు, ఆర్థిక ఇబ్బందులు తగ్గడం
పోషణసక్రమంగా పనిచేసే అంగన్‌వాడీలు, ఆహారం, సలహాలు, పెరుగుదల పర్యవేక్షణవయస్సుకు తగిన ఎత్తు లేకపోవడం, ఎత్తుకు తగిన బరువు లేకపోవడం, రక్తహీనత తగ్గడం
నీరు, పారిశుధ్యంనిరంతరాయమైన సరఫరా, నాణ్యత పరీక్షలు, వ్యర్థాల శుద్ధి వ్యవస్థలుసురక్షితమైన నీటి వినియోగం, వ్యాధులు తగ్గడం

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

తమిళనాడు: ప్రభుత్వ ఔషధాల కొనుగోలు

1994లో స్థాపించిన తమిళనాడు వైద్య సేవల సంస్థ ప్రభుత్వ వైద్య సంస్థల కోసం ఔషధాల సమీకృత కొనుగోలు, నాణ్యత హామీ, పంపిణీ విధానాలను సంస్థాగతం చేసింది. సరఫరా నిర్వహణ, కొనుగోలు విధానాల్లో సంస్కరణల ద్వారా ఇప్పటికే ఉన్న మౌలిక సదుపాయాల పనితీరును ఎలా మెరుగుపరచవచ్చో ఇది వివరిస్తుంది. ఈ నమూనాను ఇతర ప్రాంతాల్లో అమలు చేయడానికి విశ్వసనీయమైన నిధుల సమకూర్పు, నిల్వల నిర్వహణ, సమర్థవంతమైన నాణ్యత పరీక్షలు అవసరం.

కేరళ: సామర్థ్యాల అభివృద్ధిలో సంచిత పెట్టుబడి

కేరళలో ఉన్నత అక్షరాస్యత, మెరుగైన ఆరోగ్య ఫలితాలు స్థానిక సంస్థల మద్దతుతో విద్య, ప్రాథమిక ఆరోగ్య సంరక్షణ, సామాజిక అభివృద్ధిపై నిరంతరంగా చేసిన పెట్టుబడులను ప్రతిబింబిస్తాయి. పరస్పర పూరకమైన, దీర్ఘకాలిక పెట్టుబడుల విలువను ఇది తెలియజేస్తుంది. జనాభాలో వృద్ధుల శాతం పెరగడం, అసంక్రమిత వ్యాధుల కారణంగా ఇప్పుడు దీర్ఘకాలిక వ్యాధుల సంరక్షణ, పునరావాసం, వృద్ధులకు సహాయంపై మరింత శ్రద్ధ అవసరం.

గత సంవత్సర ప్రశ్నలు

2021 · GS-III: వేగవంతమైన, సమ్మిళిత ఆర్థిక వృద్ధికి మౌలిక సదుపాయాలపై పెట్టుబడి అత్యావశ్యకం. భారతదేశ అనుభవం నేపథ్యంలో చర్చించండి.

  • ఆర్థిక మౌలిక సదుపాయాలను సామాజిక మౌలిక సదుపాయాల నుంచి వేరుచేసి, అవి పరస్పరం ఎలా పూరకంగా ఉంటాయో వివరించండి.
  • ఆరోగ్యం, విద్యపై పెట్టుబడులను ఉత్పాదకత, అవకాశాలు, పేదరికం నుంచి రక్షణతో అనుసంధానించండి.
  • ప్రాంతీయ అసమానతలు, అమలులో పరిమితులు, సేవల నాణ్యత ప్రాముఖ్యతను చర్చించండి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

సామాజిక మౌలిక సదుపాయాలపై ప్రభుత్వ పెట్టుబడికి గల ఆర్థిక హేతుబద్ధతను కింది వాటిలో ఏది ఉత్తమంగా వివరిస్తుంది?

  • A. అన్ని సామాజిక సేవలు శుద్ధ ప్రజా వస్తువులే.
  • B. సామాజిక సేవలు సానుకూల బాహ్య ప్రభావాలను సృష్టిస్తాయి; మార్కెట్ వైఫల్యాల కారణంగా అవి అవసరమైన స్థాయి కంటే తక్కువగా అందించబడవచ్చు.
  • C. సామాజిక మౌలిక సదుపాయాలు ఆర్థిక మౌలిక సదుపాయాల అవసరాన్ని తొలగిస్తాయి.
  • D. ప్రైవేటు సంస్థలు చట్టపరంగా విద్య లేదా ఆరోగ్య సంరక్షణ సేవలను అందించలేవు.

ప్రశ్న 2

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. అధికరణం 21A పరిధిలో 6–14 సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలు ఉంటారు. 2. అధికరణం 47 పోషణ, జీవన ప్రమాణాలు, ప్రజారోగ్యానికి సంబంధించినది. 3. విద్య ప్రత్యేకంగా రాష్ట్ర జాబితాలోని అంశం. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

మౌలిక సదుపాయాల కోసం సమకూర్చిన వనరులను కాకుండా విద్యా ఫలితాన్ని అత్యంత ప్రత్యక్షంగా కొలిచే సూచిక ఏది?

  • A. నిర్మించిన తరగతి గదుల సంఖ్య
  • B. సరఫరా చేసిన కంప్యూటర్ల సంఖ్య
  • C. తమ తరగతి స్థాయికి తగిన పఠన నైపుణ్యాన్ని సాధించిన పిల్లల శాతం
  • D. పాఠశాల భవనాలపై ఖర్చు చేసిన మొత్తం
మెయిన్స్: సామాజిక మౌలిక సదుపాయాలు కేవలం సంక్షేమ నిబద్ధత మాత్రమే కాదు, ఉత్పాదక పెట్టుబడి కూడా. చర్చించి, భారతదేశంలో సమ్మిళిత వృద్ధికి వాటి తోడ్పాటును మెరుగుపరిచే సంస్కరణలను సూచించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • సామాజిక మౌలిక సదుపాయాలను నిర్వచించి, భౌతిక సదుపాయాలకు, వాస్తవంగా అందుతున్న సేవలకు మధ్య తేడాను వివరించండి.
  • ఉత్పాదకత పెరుగుదల, ఆర్థిక రక్షణ, మహిళల ఉపాధి, తరాల మధ్య సామాజిక-ఆర్థిక చలనశీలతను వివరించండి.
  • కొనసాగుతున్న లోటుపాట్లను వివరించడానికి ఆరోగ్య వ్యయం లేదా పోషకాహార లోపానికి సంబంధించిన ఆధారాలను ఉపయోగించండి.
  • ప్రాంతీయ అసమానతలు, సిబ్బంది కొరత, తగినంత నిర్వహణ లేకపోవడం వంటి సమస్యలను చర్చించండి.
  • సమగ్ర స్థానిక ప్రణాళిక, సుస్థిర నిధుల సమకూర్పు, జవాబుదారీతనంతో కూడిన భాగస్వామ్యాలు, ఫలితాల ఆధారిత పర్యవేక్షణను సిఫార్సు చేయండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Indian Economic Development: Human Capital Formation in India.
  • Economic Survey of India, chapters on social-sector development and employment.
  • Ministry of Health and Family Welfare: National Health Policy 2017; National Health Accounts Estimates for India 2021–22.
  • International Institute for Population Sciences and Ministry of Health and Family Welfare: NFHS-5 India Report, 2019–21.
  • Ministry of Education: National Education Policy 2020 and UDISE+ reports.
  • Ministry of Jal Shakti: Jal Jeevan Mission guidelines and official reports.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp