
EU, నార్వేలలో పేదరికం లేదా సామాజిక వెలివేత ముప్పులో ఉన్న ప్రజలు: పేదరిక కొలమానాల తులనాత్మక ఉదాహరణ.
Credit: Maps.interlude · CC BY 4.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.
1. పేదరికం: అర్థం, పార్శ్వాలు
పేదరికం ఒక ఆర్థిక స్థితి మాత్రమే కాకుండా మానవ స్వేచ్ఛపై పరిమితి కూడా. నిర్దేశిత కనీస జీవన ప్రమాణాన్ని అందుకోవడానికి సరిపడా ఆదాయం లేదా వినియోగం లేకపోవడాన్ని ద్రవ్యపరమైన పేదరికం అంటారు. నిరపేక్ష పేదరికాన్ని కొలవడానికి ప్రాథమిక అవసరాలను సూచించే ఒక పరిమితిని ఉపయోగిస్తారు. సాపేక్ష పేదరికం మాత్రం సమాజంలో ప్రస్తుత జీవన ప్రమాణాలతో పోల్చి వెనుకబాటుతనాన్ని అంచనా వేస్తుంది. తీవ్రమైన లేమి తగ్గిన సందర్భాల్లో కూడా సాపేక్ష కొలమానాలు వెలివేతను, అసమానతలను స్పష్టంగా చూపుతాయి. పేదరికం, అసమానత పరస్పర సంబంధం కలిగినవే అయినప్పటికీ, అవి వేర్వేరు భావనలు: ఆదాయ పంపిణీలో అసమానతలు పెరుగుతున్నప్పటికీ పేదరికం తగ్గవచ్చు.
అమర్త్య సేన్ సామర్థ్య దృక్పథం అభివృద్ధిని వాస్తవిక స్వేచ్ఛల విస్తరణగా పరిగణిస్తుంది. ఒక వ్యక్తికి కొంత ఆదాయం ఉన్నప్పటికీ, సేవలు అందుబాటులో లేకపోవడం లేదా వివక్ష కారణంగా వాటికి ప్రాప్యత పరిమితం కావడం వల్ల ఆరోగ్యంగా ఉండటం, విద్యను పొందటం లేదా సామాజిక కార్యకలాపాల్లో పాల్గొనడం సాధ్యం కాకపోవచ్చు. ద్రవ్యపరమైన సూచికలతో మాత్రమే తగినంతగా వివరించలేని, ఒకదానితో మరొకటి ముడిపడిన ప్రతికూల పరిస్థితులను బహుమితీయ పేదరికం ప్రతిబింబిస్తుంది.
దీర్ఘకాలిక పేదరికం సుదీర్ఘ కాలంపాటు కొనసాగుతుంది. పోషకాహార లోపం, నాణ్యతలేని పాఠశాల విద్య, ఆస్తులపై భద్రతలేని హక్కులు, అసమాన సామాజిక సంబంధాల ద్వారా ఇది తరతరాలకు సంక్రమించవచ్చు. అనారోగ్యం, నిరుద్యోగం, పంట వైఫల్యం లేదా నిర్వాసితత్వం వంటి ఘటనల వల్ల తాత్కాలిక పేదరికం ఏర్పడుతుంది. భవిష్యత్తులో పేదరికంలోకి జారిపోయే ప్రమాదాన్ని దుర్బలత్వం సూచిస్తుంది. అందువల్ల సమ్మిళిత వ్యూహం కుటుంబాలు లేమి నుంచి బయటపడటానికి సహాయపడటంతోపాటు, పేదరిక పరిమితికి కొద్దిగా ఎగువన ఉన్నవారు తిరిగి దాని దిగువకు జారిపోకుండా నిరోధించాలి.
- గ్రామీణ పేదరికంలో తరచుగా తక్కువ వ్యవసాయ ఉత్పాదకత, భూమిపై అనిశ్చిత ప్రాప్యత, కాలానుగుణ ఉపాధి, బలహీనమైన రవాణా–అనుసంధాన సదుపాయాలు వంటి అంశాలు ఉంటాయి.
- పట్టణ పేదరికంలో అనిశ్చిత ఆదాయాలతోపాటు అధిక గృహ ఖర్చులు, అధిక జనసాంద్రతతో కూడిన నివాసాలు, అనియత రంగ కార్యకలాపాలు, ప్రాథమిక సేవలకు తగిన ప్రాప్యత లేకపోవడం వంటి సమస్యలు కలిసివుంటాయి.
2. భారతదేశంలో పేదరిక కొలత
భారతదేశం సాంప్రదాయంగా ఆదాయానికి బదులుగా కుటుంబ వినియోగ వ్యయం ఆధారంగా ద్రవ్యపరమైన పేదరికాన్ని అంచనా వేస్తోంది. అనియత రంగ ఆదాయాలను, కాలానుగుణ ఆదాయాలను విశ్వసనీయంగా కొలవడం కష్టమవడం దీనికి ఒక కారణం. పేదరిక రేఖ కనీస వినియోగ పరిమితికి దిగువన ఉన్నవారిని, దానికి ఎగువన ఉన్నవారి నుంచి వేరు చేస్తుంది. పేదరిక జనసంఖ్య నిష్పత్తి (headcount ratio) ఈ రేఖకు దిగువన ఉన్న జనాభా నిష్పత్తిని కొలుస్తుంది; అయితే వారు ఆ రేఖకు ఎంత దిగువన ఉన్నారనే విషయాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోదు. పేదరిక అంతరం (poverty gap) పేదరిక రేఖతో పోల్చినప్పుడు సగటు వినియోగ లోటును, ఆ రేఖకు సాపేక్షంగా వ్యక్తం చేస్తుంది. అంతర వర్గ కొలమానాలు (squared-gap measures) అత్యంత పేదలకు ఎక్కువ భారాన్ని ఇస్తాయి.
1993లో నివేదిక సమర్పించిన లక్డావాలా నిపుణుల బృందం, గతంలో నిర్దేశించిన కేలరీల ఆధారిత ప్రమాణాలకు అనుసంధానించిన పేదరిక రేఖలను కొనసాగించింది; గ్రామీణ, పట్టణ ప్రాంతాలకు వేర్వేరు ధరల సూచీలను ఉపయోగించింది. 2009లో నివేదిక సమర్పించిన టెండూల్కర్ కమిటీ, పేదరిక రేఖలను నేరుగా కేలరీల ప్రమాణాలకు అనుసంధానించే విధానం నుంచి వైదొలిగి, ఆరోగ్యం, విద్యపై వ్యక్తులు భరించే వ్యయాన్ని మరింత సముచితంగా పరిగణనలోకి తీసుకుంది. ఈ కమిటీ పద్ధతి ప్రకారం, ప్రణాళికా సంఘం 2011–12లో పేదరికాన్ని 21.9%గా అంచనా వేసింది. 2014లో నివేదిక సమర్పించిన రంగరాజన్ కమిటీ, భిన్నమైన వినియోగ వస్తుసేవల సముదాయాన్ని ప్రతిపాదించి, అదే సంవత్సరానికి పేదరికాన్ని 29.5%గా అంచనా వేసింది; అయితే, దాని సిఫారసులు టెండూల్కర్ పద్ధతి ఆధారిత అధికారిక అంచనాల స్థానాన్ని భర్తీ చేయలేదు.
నీతి ఆయోగ్ జాతీయ బహుమితీయ పేదరిక సూచీ (MPI), ద్రవ్యాధారిత పేదరిక కొలమానానికి అనుబంధంగా పనిచేస్తుంది. ఇందులోని 12 సూచికలు: పోషణ, బాలలు మరియు కౌమార వయస్కుల మరణాలు, మాతృ ఆరోగ్యం, పాఠశాల విద్య, పాఠశాల హాజరు, వంట ఇంధనం, పారిశుద్ధ్యం, తాగునీరు, విద్యుత్, గృహవసతి, ఆస్తులు, బ్యాంకు ఖాతాలు. మూడు పార్శ్వాల్లో ప్రతిదానికీ సమాన భారాన్ని కేటాయిస్తారు. పేదరిక జనసంఖ్య నిష్పత్తిని పేదల్లోని లేమి సగటు తీవ్రతతో గుణిస్తే MPI వస్తుంది. తద్వారా, ఇది పేదల సంఖ్యను, వారు ఒకేసారి ఎదుర్కొంటున్న వివిధ లేముల విస్తృతిని వేరుచేసి చూపుతుంది.
- ద్రవ్యపరమైన పేదరిక రేఖ అనేది ఒక విశ్లేషణాత్మక పరిమితి మాత్రమే; అది ప్రతి సంక్షేమ పథకానికి స్వయంచాలకంగా వర్తించే అర్హత ప్రమాణం కాదు.
- ప్రపంచ బ్యాంకు అంతర్జాతీయ పేదరిక రేఖలు కొనుగోలు శక్తి సమానత్వాన్ని ఉపయోగించి దేశాల మధ్య పోలికకు తోడ్పడతాయి; వాటిని భారతదేశ జాతీయ పేదరిక రేఖలతో ఒకటిగా భావించకూడదు.
3. ధోరణులు, విజయాలు, వ్యాఖ్యానంలో పాటించాల్సిన జాగ్రత్తలు
NFHS సర్వేల ఆధారంగా రూపొందించిన నీతి ఆయోగ్ 2023 జాతీయ MPI పురోగతి సమీక్ష ప్రకారం, బహుమితీయ పేదరికం 2015–16లో 24.85% నుంచి 2019–21లో 14.96%కు తగ్గింది. ఈ కాలవ్యవధుల మధ్య సుమారు 13.5 కోట్ల మంది బహుమితీయ పేదరికం నుంచి బయటపడ్డారు. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో పేదరికం ఉన్నవారి నిష్పత్తి 32.59% నుంచి 19.28%కు తగ్గగా, పట్టణ ప్రాంతాల్లో ఇది 8.65% నుంచి 5.27%కు తగ్గింది. గణనీయమైన ప్రాంతీయ, సామాజిక అసమానతలు కొనసాగినప్పటికీ, ఈ మార్పులు మౌలిక సామర్థ్యాలు, గృహ సదుపాయాల్లో మెరుగుదలను సూచిస్తున్నాయి.
జనవరి 2024లో విడుదలైన నీతి ఆయోగ్ ప్రత్యేక చర్చా పత్రం, బహుమితీయ పేదరికం 2013–14లో 29.17% నుంచి 2022–23లో 11.28%కు తగ్గిందని అంచనా వేసింది. ఇది సుమారు 24.82 కోట్ల మంది బహుమితీయ పేదరికం నుంచి బయటపడినట్లు సూచిస్తుంది. ఈ ప్రారంభ, ముగింపు సంవత్సరాల గణాంకాలను అందుబాటులో ఉన్న NFHS విడతల మధ్య గమనించిన మార్పుల ఆధారంగా అంచనా వేశారు; అవి ఆ ప్రారంభ, ముగింపు సంవత్సరాల్లో నిర్వహించిన సర్వేల ద్వారా నేరుగా కొలిచిన గణాంకాలు కావు. పరీక్ష సమాధానాల్లో ఈ అంచనాలను, NFHS ఆధారంగా ప్రత్యక్షంగా గమనించిన ఫలితాల నుంచి స్పష్టంగా వేరుచేసి చూపాలి.
2022–23 మరియు 2023–24 సంవత్సరాల గృహ వినియోగ వ్యయ సర్వేలు వినియోగానికి సంబంధించి మరింత తాజా ఆధారాలను అందిస్తున్నాయి. అయితే, ద్రవ్యాధారిత పేదరిక గణనలను నవీకరించడం అనేది పేదరిక పరిమితి, ధరల సర్దుబాట్లు, సర్వేల మధ్య పోలిక సాధ్యతపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ప్రశ్నావళులలో మార్పులు, పలుమార్లు గృహాలను సందర్శించడం, సంక్షేమ పథకాల ద్వారా ఉచితంగా అందుకున్న వస్తువులను గణనలో పరిగణించే విధానాన్ని జాగ్రత్తగా అర్థం చేసుకోవాలి. సగటు వినియోగం పెరగడం గానీ, బహుమితీయ పేదరికం తగ్గడం గానీ, దానికదే ఆర్థిక అభద్రత తొలగిపోయిందని నిర్ధారించదు. జాతీయ సగటులు వలసదారులు, షెడ్యూల్డ్ తెగలు, దివ్యాంగులు, వెనుకబడిన ప్రాంతాల ప్రజలు ఎదుర్కొంటున్న లేమిని కూడా మరుగుపరచవచ్చు.
- పేదరికానికి సంబంధించిన గణాంకాన్ని ఉటంకించే ముందు, కొలమానం, సంబంధిత కాలవ్యవధి, మూలాధారం, గణన పద్ధతిని ఎల్లప్పుడూ గుర్తించాలి.
- సదుపాయాల ప్రాప్యత సూచికలకు నాణ్యత తనిఖీలు అవసరం: విద్యుత్ కనెక్షన్ ఉన్నంత మాత్రాన విశ్వసనీయమైన సరఫరాకు హామీ ఉండదు; అలాగే, పాఠశాల హాజరు ఉన్నంత మాత్రాన తగిన అభ్యసనం జరుగుతున్నట్లు నిర్ధారణ కాదు.
4. నిర్మాణాత్మక కారణాలు మరియు ఆర్థిక వృద్ధి–పేదరిక సంబంధం
ఆర్థిక వృద్ధి శ్రమకు డిమాండ్ను పెంచినప్పుడు, ఉత్పాదకతను మెరుగుపరిచినప్పుడు, అత్యవసర సేవలకు అవసరమైన ప్రభుత్వ ఆదాయాన్ని సమకూర్చినప్పుడు పేదరికాన్ని తగ్గిస్తుంది. పేదరికాన్ని తగ్గించే దాని ప్రభావం విస్తరణ ఏ రంగాల్లో, ఏ ప్రాంతాల్లో జరుగుతుందనే అంశంతోపాటు, ప్రారంభంలో ఉన్న అసమానత స్థాయి, పేద కుటుంబాలు ఆ వృద్ధి ప్రక్రియలో భాగస్వాములు కాగల సామర్థ్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అధిక ఉపాధిని కల్పించే తయారీ, నిర్మాణ, సేవా రంగాలు అల్ప ఉత్పాదకత కలిగిన పనుల నుంచి బయటపడేందుకు మార్గాలను సృష్టించగలవు. అయితే, తక్కువ వాస్తవ ఆదాయాన్ని అందించే భద్రతలేని ఉద్యోగాల కారణంగా GDP పెరుగుతున్నప్పటికీ కుటుంబాలు ఆర్థిక ఒడిదుడుకులకు గురయ్యే స్థితిలోనే ఉండవచ్చు.
భారతదేశంలోని నిర్మాణాత్మక అవరోధాలలో ముక్కలుగా విభజించబడిన వ్యవసాయ కమతాలు, పరిమిత వ్యవసాయేతర అవకాశాలు, రుణాలు మరియు నైపుణ్యాల లభ్యతలో అసమానతలు, అనధికారిక రంగంలో భారీ సంఖ్యలో ఉన్న శ్రామికులు ఉన్నాయి. ఆస్తులు, మార్కెట్లను పొందే అవకాశాలను కులం, లింగం, నివాస ప్రాంతం ప్రభావితం చేస్తాయి. మహిళలు నిర్వర్తించే వేతనరహిత సంరక్షణ బాధ్యతలు వారి వేతన ఉపాధి అవకాశాలను పరిమితం చేయవచ్చు. తగిన శిశు సంరక్షణ సదుపాయాలు లేకపోవడం, సురక్షితం కాని రవాణా వారిని ఉపాధికి మరింత దూరం చేస్తాయి. విద్యలో నమోదు మెరుగుపడినప్పటికీ, విద్యా నాణ్యత తక్కువగా ఉండటం సామాజిక–ఆర్థిక పురోగతిని పరిమితం చేస్తుంది.
ఆరోగ్య వ్యయం, వాతావరణపరమైన ఆకస్మిక ఆఘాతాలు, రుణభారం సాధించిన పురోగతిని వెనక్కి మళ్లించవచ్చు. తీవ్రమైన అనారోగ్యం కారణంగా అప్పు చేయాల్సి రావచ్చు లేదా ఆస్తులను విక్రయించాల్సి రావచ్చు; కరువు లేదా వరదలు వ్యవసాయ ఉత్పత్తి, ఉపాధి, ఆహార లభ్యతను ఏకకాలంలో తగ్గించవచ్చు. బాల్య దశలో పోషకాహార లోపం, అభ్యసన స్థాయి తక్కువగా ఉండటం భవిష్యత్తు ఉత్పాదకతను బలహీనపరచడం ద్వారా తరతరాల పేదరిక వలయాలను సృష్టిస్తాయి. అందువల్ల పేదరిక నిర్మూలనకు పునఃపంపిణీతోపాటు నిర్మాణాత్మక పరివర్తన కూడా అవసరం: నగదు, వస్తు బదిలీలు కనీస వినియోగాన్ని కాపాడగా, ఉత్పాదక ఆస్తులు, ప్రజా సేవలు, గౌరవప్రదమైన ఉపాధి నిరంతరం ఆదాయాన్ని ఆర్జించే సామర్థ్యాన్ని పెంచుతాయి.
- పేదరికాన్ని సుస్థిరంగా తగ్గించడానికి ఆర్థిక వృద్ధి అవసరం. అయితే, ఆ వృద్ధి ఫలితాల పంపిణీ, అది కల్పించే ఉపాధి కూడా ముఖ్యమైనవే.
- పునఃపంపిణీ సమ్మిళితత్వానికి తోడ్పడుతుంది. అయితే, ఉత్పాదక జీవనోపాధులకు, సమర్థవంతమైన ప్రభుత్వ సంస్థలకు అది నిరవధికంగా ప్రత్యామ్నాయం కాలేదు.
5. విధాన చట్రం మరియు ప్రాధాన్యాలు
బలహీన వర్గాల విద్యా, ఆర్థిక ప్రయోజనాలకు సంబంధించిన అధికరణం 46తో పాటు, అధికరణాలు 38, 39, 41 ద్వారా పేదరిక నిర్మూలనకు రాజ్యాంగం నైతిక, సూత్రపరమైన ప్రాతిపదికను కల్పిస్తుంది. భారతదేశ విధాన వ్యవస్థ చట్టబద్ధమైన హక్కులు, ప్రజా సేవలు, జీవనోపాధుల ప్రోత్సాహం, సామాజిక సహాయాన్ని సమన్వయం చేస్తుంది. నైపుణ్యం అవసరం లేని శారీరక శ్రమతో కూడిన పనిని స్వచ్ఛందంగా చేయడానికి ముందుకు వచ్చే వయోజన సభ్యులు ఉన్న గ్రామీణ కుటుంబానికి ఒక ఆర్థిక సంవత్సరంలో కనీసం 100 రోజుల వేతన ఉపాధిని MGNREGA హామీ ఇస్తుంది. జాతీయ ఆహార భద్రత చట్టం, 2013 ఆహార, పోషకాహార సంబంధిత హక్కులను కల్పిస్తుంది. ఇందులో గ్రామీణ జనాభాలో 75% వరకు, పట్టణ జనాభాలో 50% వరకు రాయితీ ఆహార ధాన్యాల సరఫరా పరిధిలోకి తీసుకురావడం కూడా ఉంది.
DAY-NRLM మహిళా స్వయం సహాయక సంఘాలను, జీవనోపాధి సంస్థలను ప్రోత్సహిస్తుంది; PMAY గృహవసతి లేమిని పరిష్కరించడానికి కృషి చేస్తుంది. ఆయుష్మాన్ భారత్ ప్రాథమిక ఆరోగ్య సంరక్షణను బలోపేతం చేయడంతో పాటు, PM-JAY ద్వారా అర్హత కలిగిన వర్గాలకు ఆసుపత్రిలో చేరి చికిత్స పొందే ఖర్చుల నుంచి ఆర్థిక రక్షణ కల్పిస్తుంది. ఈ చర్యలు వేర్వేరు ముప్పులను పరిష్కరిస్తాయి. అందువల్ల, వీటిని ఒకదానికొకటి ప్రత్యామ్నాయ పరిష్కారాలుగా పరిగణించకుండా, సమగ్రంగా అంచనా వేయాలి. ఉదాహరణకు, అందుబాటులో ఉండే ప్రాథమిక ఆరోగ్య సంరక్షణ, సరసమైన ఖర్చుతో లభించే బాహ్యరోగ చికిత్స, వ్యాధి నివారణకు ఆసుపత్రి చికిత్స బీమా ప్రత్యామ్నాయం కాలేదు.
శ్రమసాంద్ర వృద్ధి, వ్యవసాయ వైవిధ్యీకరణ, నాణ్యమైన పునాది విద్య, పోషణ, అత్యవసర ఆరోగ్య సంరక్షణ అందరికీ అందుబాటులో ఉండటం, మరింత బలమైన పట్టణ సామాజిక రక్షణ ప్రాధాన్యాంశాలు. ‘ఒక దేశం–ఒక రేషన్ కార్డు’ ద్వారా కల్పించే పోర్టబిలిటీ సదుపాయం అర్హులైన వలసదారులు తమ స్వస్థలానికి దూరంగా ఉన్నప్పటికీ ఆహార హక్కులను వినియోగించుకోవడానికి తోడ్పడుతుంది. సమర్థవంతమైన అమలుకు తాజా సమాచారంతో కూడిన లబ్ధిదారుల డేటాబేస్లు, సులభంగా అందుబాటులో ఉండే నమోదు ప్రక్రియ, సకాలంలో చెల్లింపులు, సామాజిక తనిఖీలు, ఫిర్యాదుల పరిష్కారం అవసరం. డిజిటల్ వ్యవస్థలు లావాదేవీ వ్యయాలను తగ్గించాలి; కనెక్టివిటీ లేదా గుర్తింపు ధ్రువీకరణ వైఫల్యాలు లబ్ధిదారులను మినహాయించడానికి కారణాలు కాకూడదు. వాస్తవ ఆదాయాలు, సేవల నాణ్యత, దుర్బలత తగ్గుదల, పేదరికం నుంచి బయటపడి దీర్ఘకాలం ఆ స్థితిని కొనసాగించడం ఆధారంగా విజయాన్ని అంచనా వేయాలి.
- గిరిజన ప్రాంతాలు, వర్షాధార జిల్లాలు, అనధికారిక ఆవాసాలు, వాతావరణ ప్రభావాలకు సులభంగా లోనయ్యే ప్రాంతాల కోసం ఆయా ప్రాంతాలకు అనుగుణమైన వ్యూహాలను అనుసరించాలి.
- వినియోగానికి అందించే మద్దతును నైపుణ్యాలు, అందుబాటు వడ్డీ రేట్లతో రుణాలు, మార్కెట్ ప్రాప్యత, శిశు సంరక్షణ, ఉత్పాదక మౌలిక సదుపాయాలతో అనుసంధానించాలి.
- పేదల మొత్తం సంఖ్యలో తగ్గుదలను మాత్రమే కాకుండా, అర్హులు ప్రయోజనాల నుంచి మినహాయించబడే లోపాలను, లేమి తీవ్రతను, పదేపదే పేదరికంలోకి జారుకోవడాన్ని కూడా పర్యవేక్షించాలి.
పేదరికం, దుర్బలత మరియు సామాజిక వెలివేత
అందించిన మెటాడేటా పేదరికం లేదా సామాజిక వెలివేత ముప్పులో ఉన్న ప్రజలకు సంబంధించిన ఒక ఐరోపా ఉదాహరణను సూచిస్తుంది. ఇది తులనాత్మక ఉదాహరణగా ప్రాసంగికమైనదే గానీ, భారతదేశంలోని పేదరిక స్థాయిలకు ఆధారంగా కాదు. ఐరోపా చట్రం విభిన్న పార్శ్వాలను సమన్వయం చేస్తుంది: సాపేక్ష ఆదాయ పేదరికం, భౌతిక మరియు సామాజిక వంచన, కుటుంబ సభ్యుల పని తీవ్రత అత్యంత తక్కువగా ఉండటం. ఈ పరిస్థితుల్లో ఏ ఒక్కదానికి లోనైన వ్యక్తి అయినా సంయుక్త సూచిక పరిధిలోకి రావచ్చు; అందువల్ల, ఆయా అంశాల మొత్తం సంఖ్యలను నేరుగా కలపకూడదు, ఎందుకంటే వాటి పరిధిలోకి వచ్చే వ్యక్తులు ఒకటి కంటే ఎక్కువ అంశాల్లో లెక్కించబడవచ్చు.
పేదరికాన్ని కేవలం ఆదాయం ఆధారంగానే ఎందుకు అర్థం చేసుకోలేమో ఈ విధానం స్పష్టం చేస్తుంది. సాపేక్ష ఆదాయ పేదరికం అనేది ఒక కుటుంబం తన సమాజంలోని ఆదాయ పంపిణీలో ఏ స్థానంలో ఉందనే అంశానికి సంబంధించినది. అయితే, లేమి అనేది నిర్దిష్ట నిత్యావసరాలను సమకూర్చుకోలేని ఆ కుటుంబ ఆర్థిక అసమర్థతకు సంబంధించినది. ఉపాధి అవకాశాలకు పరిమిత ప్రాప్యత ఈ రెండు ప్రతికూలతలనూ మరింత తీవ్రం చేయవచ్చు. భారతదేశంలో వినియోగ ఆధారిత పేదరిక అంచనాలు, బహుమితీయ పేదరిక కొలమానాలు వేర్వేరు ప్రశ్నలకు సమాధానమిస్తాయి. వీటిని ఉపాధి నాణ్యత, పోషణ, ప్రజా సేవల ప్రాప్యతతో కలిపి పరిశీలించాలి. ఆధార సంవత్సరం, సూచిక సంస్కరణ లేదా అంతర్లీన విలువలను మెటాడేటా నిర్ధారించదు. కాబట్టి, ఈ చిత్రం ఆధారంగా సంఖ్యాత్మక పోలికలు చేయడం లేదా ధోరణులపై నిర్ధారణలకు రావడం సాధ్యం కాదు.
- కొలమానాల మధ్య వ్యత్యాసం: భారతదేశ జాతీయ బహుమితీయ పేదరిక సూచిక ఆరోగ్యం, విద్య, జీవన ప్రమాణాలను అంచనా వేస్తుంది; దీనిని ఐరోపా సంయుక్త సూచికకు బదులుగా ఉపయోగించలేము.
- ప్రిలిమ్స్లో జాగ్రత్త: సగటు ఆదాయాలు పెరుగుతున్నప్పటికీ సాపేక్ష పేదరికం కొనసాగవచ్చు; ఆర్థిక వృద్ధి అసమానతలను లేదా సామాజిక వెలివేతను స్వయంచాలకంగా తగ్గించదు.
- మెయిన్స్తో అనుసంధానం: సమ్మిళిత వృద్ధికి ఉత్పాదక ఉపాధి, అందుబాటులో ఉండే ప్రజా సేవలు, ఆకస్మిక ప్రతికూల పరిణామాల నుంచి సామాజిక రక్షణ అవసరం. పేదరికం తగ్గుదలతో పాటు, పేదరిక పరిమితికి సమీపంలో ఉన్న కుటుంబాల భద్రతను కూడా మూల్యాంకనం చేయండి.
కాలరేఖ
1993
పేద ప్రజల నిష్పత్తిని, సంఖ్యను అంచనా వేయడంపై లక్డావాలా నిపుణుల బృందం తన నివేదికను సమర్పించింది.
2009
ద్రవ్య పేదరిక అంచనా కోసం టెండూల్కర్ కమిటీ సవరించిన పద్ధతిని సిఫార్సు చేసింది.
2013
ప్రణాళికా సంఘం 2011–12 సంవత్సరానికి టెండూల్కర్ పద్ధతి ఆధారిత పేదరిక అంచనాలను విడుదల చేసింది; జాతీయ ఆహార భద్రతా చట్టం రూపొందించబడింది.
2014
రంగరాజన్ కమిటీ ప్రత్యామ్నాయ పేదరిక రేఖలను, అంచనాలను ప్రతిపాదించింది.
2021–2023
NITI Aayog జాతీయ MPI ప్రాథమిక స్థితి నివేదికను 2021లో, దాని పురోగతి సమీక్షను 2023లో విడుదల చేసింది.
పేదరికం నుంచి బయటపడేందుకు సుస్థిరమైన మార్గం
- 1. ద్రవ్యపరమైన లేమి, సామర్థ్యాల కొరత, అధిక నష్టభయాలను ఎదుర్కొంటున్న కుటుంబాలను గుర్తించడం
- 2. ఆహార వినియోగానికి భద్రత కల్పించడం, సకాలంలో సామాజిక సహాయం అందించడం
- 3. పోషణ, ఆరోగ్య సంరక్షణ, నాణ్యమైన విద్య, మౌలిక సదుపాయాలను నిర్ధారించడం
- 4. ఉత్పాదక ఉపాధి, ఆస్తులు, మార్కెట్ల ప్రాప్యతను విస్తరించడం
- 5. అనారోగ్యం, నిరుద్యోగం, వాతావరణపరమైన ఆకస్మిక ప్రతికూల పరిణామాల నుంచి, ప్రాంతం మారినా కొనసాగించుకోగల రక్షణను ఏర్పాటు చేయడం
- 6. సర్వేలు, జవాబుదారీతనంతో కూడిన స్థానిక సేవల అందజేత ద్వారా నిరంతర మెరుగుదలలను పర్యవేక్షించడం
| కొలమానం | ప్రధాన సమాచారం | ముఖ్య పరిమితి |
|---|---|---|
| ద్రవ్యపరమైన పేదరిక జనసంఖ్య నిష్పత్తి | నిర్దిష్ట పేదరిక రేఖకు దిగువన ఉన్న జనాభా వాటా | పేదరికపు లోతును తెలియజేయదు |
| పేదరిక అంతర సూచిక | మొత్తం జనాభాలో పేదరిక రేఖతో పోల్చినప్పుడు ఉన్న లోటును పేదరిక రేఖకు నిష్పత్తిగా ప్రమాణీకరించి లెక్కించిన సగటు | పేదల మధ్య ఉన్న అసమానతలను పూర్తిగా ప్రతిబింబించదు |
| బహుమితీయ పేదరిక సూచిక | ఒకేసారి ఎదురయ్యే వివిధ లేముల వ్యాప్తి, తీవ్రత | సూచికల ఎంపిక, భారాలు, నిర్ధారణ పరిమితుల మార్పులకు సున్నితంగా స్పందిస్తుంది |
| సాపేక్ష పేదరిక కొలమానం | ప్రచలిత ఆదాయ లేదా వినియోగ ప్రమాణాలతో పోల్చినప్పుడు ఉన్న వెనుకబాటుతనం | కనీస మౌలిక అవసరాల పరంగా ఉన్న నిరపేక్ష లోటును నేరుగా నిర్ధారించదు |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
కేరళ కుటుంబశ్రీ: సమ్మిళితత్వం కోసం సామూహిక సంస్థలు
1998లో ప్రారంభమైన కుటుంబశ్రీ, మహిళల పొరుగు సమూహాలను ప్రాంతీయ, సామాజిక అభివృద్ధి సంఘాలతో అనుసంధానిస్తుంది. స్థానిక ప్రభుత్వాల భాగస్వామ్యంతో పొదుపు, రుణ సదుపాయాలు, సూక్ష్మ వ్యాపారాలు, సామూహిక వ్యవసాయం వంటి కార్యకలాపాలను నిర్వహిస్తుంది. పేదరిక నిర్మూలనలో జీవనోపాధులను మహిళల స్వతంత్ర నిర్ణయాధికారం, సామాజిక సంఘటితీకరణతో ఎలా మేళవించవచ్చో ఇది వివరిస్తుంది. ఈ నమూనాను ఇతర ప్రాంతాల్లో అమలు చేయడానికి సంస్థాగత మద్దతు, ఆర్థికంగా నిలదొక్కుకోగల మార్కెట్లు, అధిక రుణభారాన్ని నివారించే రక్షణ చర్యలు అవసరం; కేవలం సమూహాలను ఏర్పాటు చేయడం వల్లనే ఆదాయాలు పెరుగుతాయని హామీ లేదు.
MGNREGA: ఉత్పాదక ఆస్తుల సృష్టితో కూడిన రక్షణ
MGNREGA చట్టబద్ధమైన ఉపాధి హామీని జల సంరక్షణ, భూ అభివృద్ధి వంటి ప్రజా పనులతో అనుసంధానిస్తుంది. వ్యవసాయ పనులు తక్కువగా ఉండే కాలాల్లో గ్రామీణ వినియోగాన్ని స్థిరంగా కొనసాగించేందుకు తోడ్పడుతూ, స్థానిక వనరుల పునాదిని మెరుగుపరచగలదు. COVID-19 కారణంగా ఏర్పడిన అంతరాయాల సమయంలో ఈ పథకం వినియోగం విస్తరించడం, డిమాండ్కు అనుగుణంగా స్పందించే రక్షణ వ్యవస్థ ప్రాముఖ్యతను చాటింది. వేతన చెల్లింపుల్లో జాప్యం, పని కోరినప్పటికీ లభించకపోవడం, అమలులో అసమానతలు—చట్టబద్ధమైన హక్కుకు తగిన నిధులు, పరిపాలనా సామర్థ్యం ఎందుకు తోడుగా ఉండాలో తెలియజేస్తాయి.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
పేదరిక కొలమానానికి సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. పేద కుటుంబాలు పేదరిక రేఖకు ఎంత దిగువన ఉన్నాయో పేదల జనసంఖ్య నిష్పత్తి (Headcount Ratio) తెలియజేస్తుంది. 2. పేదరిక అంతర సూచిక పేదరిక రేఖతో పోల్చి సాధారణీకరించిన లోటును కొలుస్తుంది. 3. ద్రవ్యపరమైన పేదరికం తగ్గడం అంటే ఆదాయ అసమానతలు తప్పనిసరిగా తగ్గినట్లు. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏది/ఏవి సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
భారతదేశ జాతీయ బహుమితీయ పేదరిక సూచికకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఇందులో ఆరోగ్యం, విద్య, జీవన ప్రమాణం ఉంటాయి. 2. భారాంకిత సూచికల్లో కనీసం మూడింట ఒక వంతు మేర లేమిని ఎదుర్కొంటున్న వ్యక్తిని బహుమితీయ పేదరికంలో ఉన్న వ్యక్తిగా గుర్తిస్తారు. 3. దీని విలువను పేదరిక వ్యాప్తి, తీవ్రతలను కూడడం ద్వారా లెక్కిస్తారు. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 3
MGNREGA కింద ఉపాధి హక్కును కింది వాటిలో ఏది అత్యంత సముచితంగా వివరిస్తుంది?
- A. ప్రతి నిరుద్యోగ వ్యక్తికి కనీసం 100 రోజుల నైపుణ్యంతో కూడిన ఉపాధి
- B. వయోజన సభ్యులు స్వచ్ఛందంగా పని చేయడానికి ముందుకు వచ్చే అర్హతగల గ్రామీణ కుటుంబానికి ప్రతి ఆర్థిక సంవత్సరంలో కనీసం 100 రోజుల నైపుణ్యం అవసరం లేని శారీరక శ్రమతో కూడిన వేతన ఉపాధి
- C. గ్రామీణ నివాసితులందరికీ ప్రతి నెలా నిర్ణీత నిరుద్యోగ భృతి
- D. పేదరిక రేఖకు దిగువన ఉన్న అన్ని కుటుంబాలకు ఏడాది పొడవునా ఉపాధి హామీ
మెయిన్స్: పేదరిక నిష్పత్తులు తగ్గడం సమ్మిళిత అభివృద్ధికి అవసరమైన ఆధారమే అయినప్పటికీ, అది మాత్రమే సరిపోదు. భారతదేశంలో పేదరిక కొలమానం, ఆర్థిక దుర్బలత్వం కొనసాగుతున్న నేపథ్యంలో చర్చించండి. పేదరికాన్ని సుస్థిరంగా తగ్గించడానికి ఒక వ్యూహాన్ని సూచించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- ద్రవ్య పేదరికం, బహుమితీయ లేమి, దుర్బలత్వం మధ్య తేడాలను వివరించండి.
- టెండూల్కర్, జాతీయ MPI అంచనాలను వాటి సంబంధిత సంవత్సరాలను పేర్కొంటూ ఉపయోగించండి; వాటిని నేరుగా పోల్చదగినవిగా పరిగణించవద్దు.
- పేద జనాభా నిష్పత్తులు, జాతీయ సగటులు, సేవల ప్రాప్యత సూచికల పరిమితులను వివరించండి.
- అనియత రంగ ఉపాధి, ఆరోగ్య వ్యయం, సామాజిక వెలివేత, వాతావరణపరమైన ఆకస్మిక ప్రతికూలతలను పరిశీలించండి.
- అధిక ఉపాధిని సృష్టించే వృద్ధిని పోషణ, విద్య, ఆరోగ్య సంరక్షణ, ప్రాంతం మారినా కొనసాగించుకోగల సామాజిక రక్షణతో సమన్వయం చేయండి.
- సామర్థ్యాల నిరంతర విస్తరణ, వాస్తవ ఆదాయాల పెరుగుదల, జవాబుదారీతనంతో కూడిన సేవల అందజేతను సమ్మిళితత్వాన్ని పరీక్షించే ప్రమాణాలుగా పేర్కొంటూ ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Indian Economic Development, chapter on Poverty in editions containing that chapter.
- Planning Commission, Press Note on Poverty Estimates, 2011–12, July 2013.
- Planning Commission, Report of the Expert Group to Review the Methodology for Estimation of Poverty, 2009; Rangarajan Expert Group Report, 2014.
- NITI Aayog, National Multidimensional Poverty Index: A Progress Review 2023.
- NITI Aayog, Multidimensional Poverty in India since 2005–06, discussion paper, January 2024.
- Ministry of Statistics and Programme Implementation, Household Consumption Expenditure Survey reports, 2022–23 and 2023–24.
- Ministry of Rural Development, MGNREGA Act, operational guidelines and annual reports.
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:People_at_risk_of_poverty_or_social_exclusion.jpg
