విదేశీ మారక నిల్వలు

1. అర్థం, యాజమాన్యం, పరిధి

IMF చెల్లింపుల శేష చట్రం ప్రకారం, నిల్వ ఆస్తులు అనేవి ద్రవ్య అధికార సంస్థల నియంత్రణలో ఉండి, వాటికి తక్షణమే అందుబాటులో ఉండే విదేశీ ఆస్తులు. విదేశీ చెల్లింపులకు, సంబంధిత విధాన ప్రయోజనాలకు వాటిని ఉపయోగించగలగాలి. అందువల్ల, ఒక దేశ నివాసుల యాజమాన్యంలోని విదేశీ ఆస్తులన్నీ అధికారిక నిల్వలు కావు: ఒక ఎగుమతిదారు విదేశాల్లో ఉంచిన డిపాజిట్ లేదా ఒక ప్రైవేటు సంస్థ చేసిన విదేశీ పెట్టుబడి స్వయంచాలకంగా RBI నిల్వల్లో భాగం కాదు.

భారతదేశ విదేశీ మారక నిల్వలను RBI చట్టం, 1934 నిర్దేశించిన చట్టపరమైన పరిధిలో RBI నిర్వహిస్తుంది. విదేశీ మారక నిర్వహణ చట్టం, 1999 విదేశీ మారక లావాదేవీలను మరింత విస్తృతంగా నియంత్రిస్తుంది; దీనిని RBI నిల్వల నిర్వహణకు నిర్దిష్ట చట్టబద్ధ ప్రాతిపదికగా భావించి గందరగోళానికి గురికాకూడదు. నిల్వలు ప్రధానంగా కేంద్ర బ్యాంకు ఆస్తి-అప్పుల పట్టికలోని ఆస్తులు; అవి ఎలాంటి పరిమితులూ లేకుండా ఖర్చు చేయడానికి అందుబాటులో ఉండే ప్రభుత్వ బడ్జెట్ నిధి కావు.

స్థూల నిల్వలు, వాటికి సంబంధించిన అన్ని బాహ్య బాధ్యతలను తీసివేయకుండా, నిల్వ ఆస్తుల పరిమాణాన్ని చూపుతాయి. అందువల్ల ఒక దేశానికి భారీ నిల్వలతోపాటు గణనీయమైన విదేశీ రుణం కూడా ఉండవచ్చు. విదేశాల నుంచి రుణాలు తీసుకోవడం వల్ల నిల్వలు తాత్కాలికంగా బలపడవచ్చు; అదే సమయంలో తిరిగి చెల్లించాల్సిన బాధ్యతలు ఏర్పడతాయి. సుస్థిరమైన విదేశీ ఆదాయాల ద్వారా సమకూరిన నిల్వల రిస్కు స్వభావం భిన్నంగా ఉండవచ్చు.

• నిల్వ ఆస్తులు కేవలం కాగితంపై విలువైనవిగా ఉండటం కాకుండా, ద్రవ్యత్వం కలిగి, వినియోగానికి అందుబాటులో ఉండాలి.
• ప్రైవేటు విదేశీ కరెన్సీ నిల్వలు, ఎగుమతి ఆర్డర్లు, ఉపయోగించుకోని రుణ అవకాశాలు వాటంతట అవే అధికారిక నిల్వ ఆస్తులు కావు.

2. భారతదేశ నిల్వలలోని భాగాలు

విదేశీ కరెన్సీ ఆస్తులలో అర్హత కలిగిన విదేశీ సెక్యూరిటీలు, ఇతర కేంద్ర బ్యాంకులు మరియు అంతర్జాతీయ చెల్లింపుల బ్యాంకు (Bank for International Settlements) వద్ద ఉన్న డిపాజిట్లు, విదేశాల్లోని వాణిజ్య బ్యాంకుల వద్ద ఉన్న డిపాజిట్లు ఉంటాయి. వీటిని పలు కరెన్సీలలో ఉంచినప్పటికీ, ప్రధాన గణాంకాలలో అమెరికా డాలర్ల విలువలో నివేదిస్తారు. అందువల్ల విదేశీ కరెన్సీ ఆస్తులన్నీ పూర్తిగా అమెరికా డాలర్ల రూపంలో ఉండవు; అవి కేవలం విదేశీ కరెన్సీ నోట్ల కట్టలు కూడా కావు.

RBI వద్ద ఉన్న ద్రవ్య బంగారం (Monetary Gold) మరొక భాగం. బంగారం నిల్వ ఆస్తులలో వైవిధ్యాన్ని కల్పిస్తుంది. దాని మార్కెట్ ధరలో హెచ్చుతగ్గులు ఉన్నప్పటికీ, దానిని జారీ చేసే సార్వభౌమ ప్రభుత్వానికి సంబంధించిన రుణ చెల్లింపు రిస్కు ఉండదు. కుటుంబాల వద్ద ఉన్న ఆభరణాలు, ప్రైవేటు వ్యక్తులు లేదా సంస్థల వద్ద ఉన్న బంగారు కడ్డీలు అధికారిక బంగారు నిల్వలలో చేరవు.

ప్రత్యేక ఉపసంహరణ హక్కులు (Special Drawing Rights), లేదా SDRs, IMF సృష్టించిన అంతర్జాతీయ నిల్వ ఆస్తులు. అవి కరెన్సీ కావు; IMF నుంచే చెల్లింపును కోరే హక్కును కూడా సూచించవు. అవి IMF సభ్యదేశాల స్వేచ్ఛగా వినియోగించగల కరెన్సీలను పొందేందుకు సంభావ్య హక్కును కల్పిస్తాయి. వాటి విలువ అమెరికా డాలర్, యూరో, చైనా రెన్మిన్‌బి, జపాన్ యెన్, పౌండ్ స్టెర్లింగ్‌లతో కూడిన కరెన్సీల సమూహంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

రిజర్వ్ ట్రాంచ్ స్థితి అనేది IMF నుంచి తక్షణమే నిధులు పొందేందుకు సభ్యదేశానికి ఉన్న హక్కు. నిర్దేశిత సర్దుబాట్లకు లోబడి, ప్రధానంగా ఆ దేశ కోటాకు, IMF వద్ద ఉన్న ఆ దేశ కరెన్సీ నిల్వలకు మధ్య సంబంధం నుంచి ఈ హక్కు ఏర్పడుతుంది. రిజర్వ్ ట్రాంచ్‌ను ఉపసంహరించుకోవడం అనేది సాధారణ షరతులతో కూడిన IMF రుణాన్ని పొందడంతో సమానం కాదు. SDR నిల్వలు కూడా సంచిత SDR కేటాయింపులకు భిన్నమైనవి: కేటాయింపులు వాటికి సమానమైన దీర్ఘకాలిక బాధ్యతను సృష్టిస్తాయి.

3. నిల్వలు ఎలా పెరుగుతాయి లేదా తగ్గుతాయి

ఎగుమతులు, ప్రవాసుల నగదు పంపకాలు, పెట్టుబడులు, రుణాల ద్వారా విదేశీ మారక ద్రవ్యం భారతదేశానికి చేరుతుంది. ఇటువంటి రాబడులు అధికారిక నిల్వలను స్వయంచాలకంగా పెంచవు. అవి దిగుమతులకు, విదేశీ రుణ చెల్లింపులకు లేదా ప్రైవేటు వ్యక్తులు, సంస్థలు విదేశీ ఆస్తులను కొనుగోలు చేయడానికి వినియోగించబడవచ్చు. RBI విదేశీ మారక ద్రవ్యాన్ని సమకూర్చుకున్నప్పుడు నిల్వలు పెరుగుతాయి; ఇది తరచుగా మార్కెట్‌లో రూపాయలు చెల్లించి విదేశీ మారక ద్రవ్యాన్ని కొనుగోలు చేయడం ద్వారా జరుగుతుంది.

RBI విదేశీ కరెన్సీని కొనుగోలు చేసినప్పుడు సాధారణంగా బ్యాంకింగ్ వ్యవస్థలోకి రూపాయి ద్రవ్యత ప్రవేశిస్తుంది; విక్రయించినప్పుడు సాధారణంగా ద్రవ్యత ఉపసంహరించబడుతుంది. ఈ ద్రవ్యత ప్రభావం దేశీయ ద్రవ్య విధాన లక్ష్యాలకు విరుద్ధంగా ఉంటే, దానిని తటస్థీకరించేందుకు RBI ప్రతిచర్యలను చేపట్టవచ్చు. వీటిని స్టెరిలైజేషన్ (Sterilisation) అంటారు. ఉదాహరణకు, దేశీయ సెక్యూరిటీలను విక్రయించడం ద్వారా విదేశీ కరెన్సీ కొనుగోళ్ల వల్ల ఏర్పడిన ద్రవ్యతను ఉపసంహరించవచ్చు.

నిల్వల్లో మార్పులు వడ్డీ ఆదాయం, బంగారం ధరల్లో మార్పులు, మారకపు రేటు ఆధారిత మదింపు ప్రభావాలను కూడా ప్రతిబింబిస్తాయి. డాలర్‌తో పోలిస్తే యూరో విలువ పెరిగితే, కొత్తగా ఎలాంటి కొనుగోళ్లు జరపకపోయినా యూరోల్లో ఉన్న నిల్వ ఆస్తుల డాలర్ విలువ పెరుగుతుంది. దీనికి విరుద్ధంగా, డాలర్ బలపడితే వాటి నివేదిత డాలర్ విలువ తగ్గవచ్చు. అందువల్ల, నిల్వల పరిమాణంలో వారానికొకసారి నమోదయ్యే మార్పులను, చెల్లింపుల శేషం గణాంకాల్లో లావాదేవీల ఆధారంగా నమోదయ్యే నిల్వల మార్పుల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.

నికర విత్త ప్రవాహాలు వర్తమాన ఖాతా లోటును భర్తీ చేయడానికి అవసరమైన మొత్తాన్ని మించి ఉంటే, వర్తమాన ఖాతా లోటు ఉన్నప్పటికీ నిల్వలు పెరగవచ్చు. దీనికి విరుద్ధంగా, వాణిజ్య పరిస్థితులు మెరుగుపడినప్పటికీ మూలధన బహిర్గమనాలు నిల్వలపై ఒత్తిడిని కలిగించవచ్చు. నిల్వల సమీకరణను వర్తమాన ఖాతా ఒక్కటే నిర్ణయించదు.

4. విధులు మరియు మారకపు రేటు నిర్వహణ

విదేశీ మారక ఆదాయానికి లేదా నిధుల లభ్యతకు అంతరాయం కలిగినప్పుడు, విదేశీ చెల్లింపుల అవసరాలను తీర్చేందుకు నిల్వలు రక్షణ కవచంగా పనిచేస్తాయి. విదేశీ చెల్లింపు బాధ్యతలను నెరవేర్చగల దేశ సామర్థ్యంపై అవి విశ్వాసాన్ని పెంపొందిస్తాయి; మూలధన ప్రవాహాలు ఆకస్మికంగా నిలిచిపోవడం వల్ల తలెత్తే దుర్బలత్వాన్ని తగ్గిస్తాయి. తగినంత నిల్వలు ఉండటం వల్ల దేశానికి సంబంధించి అంచనా వేసే నష్టభయం కూడా తగ్గవచ్చు. అయితే, అవి పటిష్ఠమైన కోశ, ద్రవ్య, విత్త విధానాలకు ప్రత్యామ్నాయం కాలేవు.

భారతదేశంలో మారకపు రేటు మార్కెట్ ద్వారా నిర్ణయించబడుతుంది. RBI జోక్యం బహిరంగంగా ప్రకటించిన స్థిర రూపాయి–డాలర్ మారకపు రేటును కాపాడటం కోసం కాకుండా, అధిక ఒడిదుడుకులను నియంత్రించడం, మార్కెట్ పరిస్థితులు క్రమబద్ధంగా ఉండేలా చూడటం లక్ష్యంగా సాగుతుంది. డాలర్లను విక్రయించడం వల్ల వాటి సరఫరా పెరిగి, రూపాయి విలువ క్షీణతపై ఒత్తిడి తగ్గవచ్చు; డాలర్లను కొనుగోలు చేయడం వల్ల రూపాయి విలువ పెరుగుదలపై ఒత్తిడి తగ్గడంతోపాటు రక్షణ నిల్వలను తిరిగి పెంచుకోవచ్చు.

జోక్యం వ్యయరహితమైనది కాదు; దానికి అపరిమిత అవకాశం కూడా ఉండదు. కొనసాగించడం సాధ్యం కాని మారకపు రేటును నిరంతరం కాపాడే ప్రయత్నం నిల్వలను ఖాళీ చేయవచ్చు. విధాన రూపకర్తలు మారకపు రేటు స్థిరత్వం, దేశీయ ద్రవ్య పరిస్థితులు, మూలధన చలనశీలత మధ్య సమతుల్యత సాధించాలి—ఇదే అసాధ్య త్రయం (impossible trinity) ప్రధానంగా సూచించే సమస్య. నిల్వలు విధానపరమైన వెసులుబాటును పెంచుతాయి; కానీ ఈ పరిమితిని తొలగించవు.

• నిల్వలు ఆర్థిక ఆఘాతాల ప్రభావాన్ని తగ్గించే రక్షణ సాధనం మాత్రమే; బలహీనమైన ఎగుమతి పోటీతత్వానికి అవి శాశ్వత పరిష్కారం కావు.
• తక్షణమే నివేదించే నిల్వలతోపాటు RBI ఫార్వర్డ్ ఒప్పందాల కింద ఉన్న చెల్లింపు బాధ్యతలు కూడా ముఖ్యమైనవే.

5. నిల్వల సమృద్ధత, వ్యయాలు మరియు ప్రిలిమ్స్ దృక్కోణంలో అవగాహన

దిగుమతుల కవరేజీ (Import cover) అనేది నిల్వలతో ఎన్ని నెలల దిగుమతులకు చెల్లింపులు చేయవచ్చో కొలుస్తుంది. ఇది సులభంగా అర్థమయ్యే సూచిక అయినప్పటికీ సంపూర్ణమైనది కాదు; ముఖ్యంగా అస్థిర మూలధన ప్రవాహాల ప్రభావానికి లోనయ్యే ఆర్థిక వ్యవస్థల విషయంలో ఇది వర్తిస్తుంది. విశ్లేషకులు నిల్వలను స్వల్పకాలిక విదేశీ రుణం, విదేశీ నిధుల అవసరాలు, విస్తృత ద్రవ్యంతో కూడా పోలుస్తారు. అవశేష పరిపక్వత ఆధారంగా కొలిచే రుణంలో, వచ్చే ఏడాదిలో చెల్లించాల్సిన గడువు వచ్చే దీర్ఘకాలిక రుణం కూడా చేరుతుంది.

ఒక సంవత్సరంలో చెల్లించాల్సిన గడువు వచ్చే స్వల్పకాలిక విదేశీ రుణాన్ని తీర్చేందుకు సరిపడా నిల్వలను కలిగి ఉండాలని గిడోట్టి–గ్రీన్‌స్పాన్ నియమం సూచిస్తుంది. ఇది ఒక ప్రమాణమే గానీ, సార్వత్రికంగా వర్తించే చట్టబద్ధ నిబంధన కాదు. IMF రూపొందించిన నిల్వల సమృద్ధత అంచనా చట్రం (Assessing Reserve Adequacy) ఎగుమతులు, విస్తృత ద్రవ్యం, స్వల్పకాలిక రుణం, ఇతర విదేశీ బాధ్యతలతో సహా బాహ్య ఒత్తిడికి సంబంధించిన పలు మూలాలను పరిగణనలోకి తీసుకుంటుంది.

నిల్వలను కలిగి ఉండటంలో అవకాశ వ్యయాలు ఉంటాయి. ఎందుకంటే అధిక ద్రవ్యత్వం కలిగిన, సాపేక్షంగా సురక్షితమైన ఆస్తులపై వచ్చే ఆదాయం ప్రత్యామ్నాయ పెట్టుబడులపై వచ్చే ఆదాయం కంటే తక్కువగా ఉండవచ్చు. ద్రవ్యత్వాన్ని ఉపసంహరించేందుకు ఉపయోగించే దేశీయ బాధ్యతలపై చెల్లించే వ్యయం, నిల్వ ఆస్తులపై వచ్చే ఆదాయాన్ని మించినప్పుడు స్టెరిలైజేషన్ (ద్రవ్యత్వ తటస్థీకరణ) కూడా ఆర్థిక వ్యయాన్ని సృష్టిస్తుంది. సంక్షోభ సమయాల్లో నివారించగలిగే తీవ్రమైన ఆర్థిక నష్టాలతో పోల్చి ఈ వ్యయాలను అంచనా వేయాలి.

పరీక్షల దృష్ట్యా, నిల్వల సమృద్ధిని పోల్చే ముందు సంబంధిత తేదీని, సూచికను గుర్తించాలి. దిగుమతుల బిల్లు మరింత వేగంగా పెరిగితే, డాలర్లలో నిల్వల మొత్తం పెరగడం తప్పనిసరిగా దిగుమతులను భరించే సామర్థ్యం మెరుగుపడిందని సూచించదు. నిల్వల మొత్తాలకు RBI వారపు గణాంక అనుబంధాన్ని, లావాదేవీల ఆధారిత మార్పులకు దాని చెల్లింపుల శేషం విడుదలలను పరిశీలించాలి.

సాధన ప్రశ్నలు