New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · విదేశీ రంగం · అంతర్జాతీయ అర్థశాస్త్రం

ప్రపంచ బ్యాంకు

ప్రపంచ బ్యాంకు దీర్ఘకాలిక అభివృద్ధికి ఆర్థిక వనరులు, విజ్ఞానం, సాంకేతిక సహాయాన్ని అందించే బహుపాక్షిక అభివృద్ధి సంస్థ. నిర్దిష్టంగా చెప్పాలంటే, ప్రపంచ బ్యాంకులో అంతర్జాతీయ పునర్నిర్మాణ, అభివృద్ధి బ్యాంకు మరియు అంతర్జాతీయ అభివృద్ధి సంఘం ఉంటాయి; విస్తృతమైన ప్రపంచ బ్యాంకు సమూహంలో ఐదు సంస్థలు ఉన్నాయి. UPSC ప్రిలిమ్స్‌కు దీని సంస్థాగత నిర్మాణం, రుణ సాధనాలు, IMFతో సంబంధం, ప్రధాన నివేదికలు, భారతదేశంతో అనుబంధం ముఖ్యంగా ప్రాధాన్యం కలిగిన అంశాలు.

ప్రపంచ బ్యాంకు

ప్రపంచ బ్యాంకు

Credit: Shiny Things · CC BY 2.0 · source

మౌంట్ వాషింగ్టన్ హోటల్, బ్రెట్టన్ వుడ్స్, న్యూ హాంప్‌షైర్.

మౌంట్ వాషింగ్టన్ హోటల్, బ్రెట్టన్ వుడ్స్, న్యూ హాంప్‌షైర్.

Credit: King of Hearts · CC BY-SA 4.0 · source

వాషింగ్టన్, DCలోని ప్రపంచ బ్యాంకు భవనం; అభివృద్ధి రుణాల మంజూరుకు సంబంధించిన సంస్థాగత నేపథ్యం.

వాషింగ్టన్, DCలోని ప్రపంచ బ్యాంకు భవనం; అభివృద్ధి రుణాల మంజూరుకు సంబంధించిన సంస్థాగత నేపథ్యం.

Credit: Shiny Things · CC BY 2.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

1. ఆవిర్భావం, నిర్దేశిత విధులు, పాలన

అంతర్జాతీయ పునర్నిర్మాణ, అభివృద్ధి బ్యాంకు 1944 జూలైలో న్యూ హాంప్‌షైర్‌లోని బ్రెటన్ వుడ్స్‌లో జరిగిన ఐక్యరాజ్యసమితి ద్రవ్య, ఆర్థిక సదస్సు నుంచి ఆవిర్భవించింది. దీని ఒప్పంద నిబంధనలు 1945 డిసెంబర్ 27న అమలులోకి వచ్చాయి; కార్యకలాపాలు 1946లో ప్రారంభమయ్యాయి. ప్రారంభంలో యుద్ధానంతర పునర్నిర్మాణంతో ముడిపడి ఉన్న ఈ సంస్థ, క్రమంగా పేద దేశాల అభివృద్ధిపై దృష్టి సారించింది. 1947లో ఆమోదించిన దీని తొలి రుణాన్ని ఫ్రాన్స్‌కు అందించింది. ఇది ఐక్యరాజ్యసమితి వ్యవస్థలోని ఒక ప్రత్యేక సంస్థ అయినప్పటికీ, దీనికి సొంత పాలనా, ఆర్థిక నిర్మాణం ఉంది.

నివాసయోగ్యమైన భూగ్రహంపై అత్యంత పేదరికాన్ని అంతం చేయడం, సమష్టి శ్రేయస్సును పెంపొందించడం ప్రపంచ బ్యాంకు ప్రకటిత లక్ష్యం. దీని కార్యకలాపాలు మౌలిక సదుపాయాలు, విద్య, ఆరోగ్యం, వ్యవసాయం, ప్రభుత్వ పరిపాలన, సామాజిక రక్షణ, పర్యావరణ సుస్థిరత రంగాలను కలిగి ఉంటాయి. అభివృద్ధి నిధుల సమకూర్పునకు అనుబంధంగా విశ్లేషణాత్మక అధ్యయనాలు, సాంకేతిక సహాయం, సంస్థాగత సంస్కరణలకు మద్దతు అందిస్తుంది. వాణిజ్య బ్యాంకుల మాదిరిగా ఇది సాధారణ ప్రజల నుంచి డిపాజిట్లను స్వీకరించదు; సాధారణ రిటైల్ బ్యాంకింగ్ సేవలను నిర్వహించదు.

సాధారణంగా సభ్యదేశాల ఆర్థిక మంత్రులు లేదా సమాన హోదా గల అధికారులతో కూడిన గవర్నర్ల మండలి అత్యున్నత పాలనా అధికారం కలిగిన సంస్థ. కార్యనిర్వాహక డైరెక్టర్లు సాధారణ కార్యకలాపాలను పర్యవేక్షించి, నిధుల సమకూర్పును ఆమోదిస్తారు. ఓటింగ్ అధికారం ‘ఒక దేశం, ఒక ఓటు’ ప్రాతిపదికన కాకుండా, వాటా యాజమాన్యం, ప్రాథమిక ఓట్లను ప్రతిబింబించే విధంగా భారిత ప్రాతిపదికన ఉంటుంది. అధ్యక్షుడు కార్యనిర్వాహక డైరెక్టర్ల మండలికి అధ్యక్షత వహిస్తూ, యాజమాన్యానికి నాయకత్వం వహిస్తారు. అమెరికాకు చెందిన వ్యక్తి బ్యాంకుకు నాయకత్వం వహించడం దీర్ఘకాలంగా కొనసాగుతున్న సంప్రదాయమే తప్ప, ఒప్పందం విధించిన తప్పనిసరి నిబంధన కాదు.

2. ప్రపంచ బ్యాంకు, ప్రపంచ బ్యాంకు సమూహం: సంస్థాగత భేదాలు

ప్రపంచ బ్యాంకులో రెండు సంస్థలు ఉంటాయి: IBRD, IDA. IBRD ప్రధానంగా మధ్యస్థ ఆదాయ దేశాలకు, రుణయోగ్యత కలిగిన అల్పాదాయ దేశాలకు రుణాలు అందిస్తుంది. అంతర్జాతీయ మూలధన మార్కెట్లలో బాండ్లను జారీ చేయడం ద్వారా తన రుణ వనరుల్లో అధిక భాగాన్ని సమీకరిస్తుంది. సభ్యదేశాల మూలధన వాటా చెల్లింపులు, నిల్వలు, ఆర్థిక పటిష్ఠత దీని రుణ సమీకరణ సామర్థ్యానికి దోహదపడతాయి. IDA రుణాలతో పోలిస్తే IBRD రుణాలు సాధారణంగా రాయితీరహితమైనవి. అయితే, వాటి తిరిగి చెల్లింపు గడువు, రుణ వ్యయ నిబంధనలు, వాటితోపాటు అందించే నైపుణ్యం ఇతర మార్గాల్లో రుణాలు పొందడంతో పోలిస్తే ప్రయోజనాలను అందించగలవు.

1960లో స్థాపించిన అంతర్జాతీయ అభివృద్ధి సంఘం, అర్హత కలిగిన పేద దేశాలకు రాయితీ రుణాలు, గ్రాంట్లు అందిస్తుంది. అర్హత ప్రధానంగా ఆదాయం, రుణయోగ్యతపై ఆధారపడి ఉంటుంది; కేవలం భౌగోళిక స్థానంపై కాదు. కొన్ని దేశాలు IDA, IBRD రెండింటి నుంచి నిధులు పొందేందుకు అర్హత కలిగి ఉంటాయి; వీటిని మిశ్రిత దేశాలు (బ్లెండ్ దేశాలు) అంటారు. అభివృద్ధి భాగస్వాములు నిర్ణీత కాలవ్యవధుల్లో అందించే నిధుల పునర్భర్తీలు, రుణాల తిరిగి చెల్లింపులు, అంతర్గత బదిలీలు, మూలధన మార్కెట్ల నుంచి రుణ సమీకరణ ద్వారా IDA వనరులు సమకూరుతాయి. అందువల్ల, IDAకు కేవలం సంపన్న దేశాల విరాళాల ద్వారానే నిధులు సమకూరుతాయని పేర్కొనడం సరికాదు.

విస్తృతమైన ప్రపంచ బ్యాంకు సమూహంలో అంతర్జాతీయ విత్త సంస్థ (IFC), బహుపాక్షిక పెట్టుబడి హామీ సంస్థ (MIGA), అంతర్జాతీయ పెట్టుబడి వివాదాల పరిష్కార కేంద్రం (ICSID) కూడా ఉన్నాయి. IFC సాధారణంగా సార్వభౌమ హామీలు లేకుండానే రుణాలు, ఈక్విటీ, ఇతర సాధనాల ద్వారా ప్రైవేటు రంగ అభివృద్ధికి మద్దతు ఇస్తుంది. దేశాల సరిహద్దులు దాటి జరిగే పెట్టుబడులను ప్రోత్సహించడానికి MIGA ప్రధానంగా రాజకీయ నష్టభయ బీమా, పరపతి మెరుగుదల సదుపాయాలను అందిస్తుంది. పెట్టుబడి వివాదాల్లో సయోధ్య, మధ్యవర్తిత్వ తీర్పు ప్రక్రియలకు ICSID సదుపాయాలు కల్పిస్తుంది; ఇది రుణాలిచ్చే సంస్థ కాదు, దేశీయ న్యాయస్థానాల తీర్పులపై స్వయంచాలకంగా అప్పీళ్లను విచారించే న్యాయస్థానం కూడా కాదు. సమూహంలోని ఒక సంస్థలో సభ్యత్వం ఉన్నంత మాత్రాన మొత్తం ఐదు సంస్థల్లోనూ సభ్యత్వం స్వయంచాలకంగా లభించదు.

3. నిధుల సమకూర్పు సాధనాలు మరియు ప్రాజెక్టు చక్రం

పెట్టుబడి ప్రాజెక్టు నిధుల సమకూర్పు (Investment Project Financing) రవాణా వ్యవస్థలు, నీటి సరఫరా, పాఠశాలలు, సంస్థాగత సామర్థ్యం వంటి నిర్దిష్ట కార్యకలాపాలకు మద్దతు ఇస్తుంది. అభివృద్ధి విధాన నిధుల సమకూర్పు (Development Policy Financing), ముందుగా అంగీకరించిన చర్యలను చేపట్టడం, తగిన స్థూల ఆర్థిక విధాన చట్రం ఉండటం అనే షరతులకు లోబడి, విధానపరమైన మరియు సంస్థాగత సంస్కరణల కోసం బడ్జెట్ మద్దతును అందిస్తుంది. ఫలితాల ఆధారిత కార్యక్రమం (Program-for-Results) నిధుల విడుదలను అంగీకరించిన ఫలితాల సాధనతో అనుసంధానిస్తుంది; ఆయా దేశాల కార్యక్రమ నిర్వహణ వ్యవస్థలను ఉపయోగిస్తుంది. ఈ సాధనాలను ఒకదాని స్థానంలో మరొకటి ఉపయోగించగలవిగా పరిగణించకూడదు: వ్యయ ప్రాధాన్యాలు, నిధుల విడుదల షరతులు, అమలు ఏర్పాట్ల విషయంలో ఇవి భిన్నంగా ఉంటాయి.

ఒక సాధారణ ప్రాజెక్టు గుర్తింపు, రూపకల్పన, మదింపు, ఆమోదం, అమలు, మూల్యాంకనం అనే దశల ద్వారా సాగుతుంది. రుణం తీసుకునే ప్రభుత్వమే సాధారణంగా ప్రాజెక్టును రూపొందించి అమలు చేస్తుంది. బ్యాంకు మాత్రం దాని సాధ్యాసాధ్యతలు, నిధుల బాధ్యతాయుత నిర్వహణ ఏర్పాట్లు, పర్యావరణ మరియు సామాజిక నష్టభయాలను మదింపు చేస్తుంది. వర్తించే నిబంధనల ప్రకారం సేకరణ జరుగుతుంది; దాత దేశాలకు చెందిన కంపెనీలకు కాంట్రాక్టులు స్వయంచాలకంగా ఇవ్వరు. సాధారణంగా రుణాలను తిరిగి చెల్లించాల్సి ఉంటుంది; ప్రపంచ బ్యాంకు మద్దతు ఉన్న ప్రాజెక్టుకు తప్పనిసరిగా గ్రాంట్ల రూపంలోనే నిధులు సమకూరుతాయని భావించకూడదు.

ప్రపంచ బ్యాంకు నిధుల కట్టుబాట్లు, నిధుల విడుదలలు, బకాయి రుణం అనేవి వేర్వేరు భావనలు. నిధుల కట్టుబాటు అంటే ఆమోదించిన నిధుల సమకూర్పు; నిధుల విడుదల అంటే నిధులను వాస్తవంగా అందించడం; బకాయి రుణం అంటే ఒక నిర్దిష్ట సమయానికి చెల్లించాల్సి ఉన్న మొత్తం. రుణగ్రహీతలు రుణ సుస్థిరత, మారకపు రేటు మార్పుల వల్ల ఎదురయ్యే నష్టభయం, ప్రాజెక్టుల నుంచి లభించే ఆర్థిక ప్రతిఫలాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. పర్యావరణ మరియు సామాజిక రక్షణ చర్యలు నిర్వాసితత్వం, జీవవైవిధ్యం, కార్మికుల పని పరిస్థితులు వంటి అంశాలను పరిష్కరిస్తాయి. బ్యాంకు విధానాలను పాటించకపోవడం వల్ల కలిగే హానికి సంబంధించి, అర్హులైన బాధిత ప్రజలు తమ ఆందోళనలను తెలియజేయడానికి తనిఖీ మండలి (Inspection Panel) ఒక మార్గాన్ని అందిస్తుంది.

4. భారతదేశ భాగస్వామ్యం మరియు అభివృద్ధిపరమైన ప్రాధాన్యం

భారతదేశం IBRD వ్యవస్థాపక సభ్యదేశం; IDA స్థాపన సమయంలోనే అందులో చేరింది. భారతదేశానికి ప్రపంచ బ్యాంకు ఇచ్చిన తొలి రుణం 1949లో ఆమోదించబడింది; ఇది రైల్వేల పునరుద్ధరణకు మద్దతు ఇచ్చింది. ఆ తరువాత నీటిపారుదల, విద్యుత్తు, రవాణా, జీవనోపాధులు, ఆరోగ్యం, విద్య కోసం అభివృద్ధి నిధులను పొందే ప్రధాన దేశాల్లో భారతదేశం ఒకటిగా మారింది. బ్యాంకు 2014 ఆర్థిక సంవత్సరం ముగిసేనాటికి భారతదేశం సాధారణ IDA సహాయ అర్హత దశను దాటింది; ఆ తరువాత పరివర్తనకాల మద్దతును పొందింది. IBRD, IFC, MIGAలతో భారతదేశం గణనీయమైన భాగస్వామ్యాన్ని కొనసాగిస్తోంది; అయితే ICSID ఒప్పందంలో భాగస్వామ్య దేశం కాదు.

ప్రపంచ బ్యాంకు సహాయం దేశీయ పొదుపులకు అదనపు వనరులను సమకూర్చగలదు, దీర్ఘకాల పరిపక్వత గల నిధులను అందించగలదు, సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని లేదా మరింత పటిష్ఠమైన ప్రాజెక్టు నిర్వహణ పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టగలదు. భారతదేశం విషయంలో ఈ ప్రయోజనాలను రుణ తిరిగి చెల్లింపు బాధ్యతలు, మారకపు రేటు నష్టభయం, స్థానిక పరిస్థితులకు సంస్కరణల సూచనల అనుకూలతతో సమతుల్యం చేసుకోవాలి. రాష్ట్ర స్థాయి ప్రాజెక్టుల బాహ్య రుణ సమీకరణ వ్యవస్థలో తరచుగా కేంద్ర ప్రభుత్వం కూడా భాగస్వామిగా ఉంటుంది. ప్రపంచ బ్యాంకు నిధులు భారతదేశం వెలుపలి నుంచి వస్తున్నాయనే కారణంతో మాత్రమే వాటిని విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడిగా పరిగణించలేం.

ఈ సంస్థపై విమర్శలు ప్రధానంగా ఓటింగ్‌లో అసమాన ప్రభావం, విధానపరమైన షరతులు, ప్రజల నిర్వాసితత్వం మరియు పర్యావరణ ప్రభావాలు, జవాబుదారీతనాన్ని నిర్ధారించే యంత్రాంగాల సమర్థత చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి. నిధులను సమీకరించడం, పరస్పరం పోల్చదగిన అభివృద్ధి గణాంకాలను రూపొందించడం, ఒకేసారి ఎదురవుతున్న అభివృద్ధి మరియు వాతావరణ సవాళ్లను ఎదుర్కొనే దేశాలకు మద్దతు ఇవ్వడం వంటి సామర్థ్యాలను దాని సమర్థకులు నొక్కిచెబుతారు. సమతుల్య మదింపు సంస్థకు నిర్దేశించిన విధులకు, విడివిడి ప్రాజెక్టుల ఫలితాలకు మధ్య తేడాను గుర్తిస్తుంది.

5. నివేదికలు, IMFతో పోలిక మరియు ప్రిలిమ్స్‌లో తప్పుదారి పట్టించే అంశాలు

ప్రపంచ అభివృద్ధి నివేదిక (World Development Report) ప్రతి సంవత్సరం ఒక ప్రధాన అభివృద్ధి అంశాన్ని పరిశీలిస్తుంది. ప్రపంచ ఆర్థిక అవకాశాలు (Global Economic Prospects) నివేదిక ప్రపంచ ఆర్థిక దృక్పథాన్ని, అభివృద్ధి చెందుతున్న ఆర్థిక వ్యవస్థలపై దాని ప్రభావాలను విశ్లేషిస్తుంది. ప్రపంచ అభివృద్ధి సూచికలు (World Development Indicators) ఒక ముఖ్యమైన అభివృద్ధి సమాచార నిధి. ప్రపంచ బ్యాంకు లాజిస్టిక్స్ పనితీరు సూచికను (Logistics Performance Index) కూడా ప్రచురిస్తుంది. దీనికి భిన్నంగా, ప్రపంచ ఆర్థిక దృక్పథం (World Economic Outlook), ప్రపంచ ఆర్థిక స్థిరత్వ నివేదిక (Global Financial Stability Report) IMFకు చెందినవి కాగా, మానవ అభివృద్ధి నివేదికను (Human Development Report) UNDP ప్రచురిస్తుంది.

గణాంకాల్లో అక్రమాలు నివేదిక విశ్వసనీయతపై ఆందోళనలను రేకెత్తించడంతో ప్రపంచ బ్యాంకు సెప్టెంబర్ 2021లో డూయింగ్ బిజినెస్ (Doing Business) నివేదికను నిలిపివేసింది. బిజినెస్ రెడీ (Business Ready) లేదా B-READY తన తొలి నివేదికను 2024లో విడుదల చేసింది. ఇది నియంత్రణ వ్యవస్థలు, ప్రజా సేవలు, కార్యకలాపాల సామర్థ్యం ఆధారంగా వ్యాపార వాతావరణాన్ని మదింపు చేస్తుంది. దీని పద్ధతి డూయింగ్ బిజినెస్ పద్ధతికి భిన్నంగా ఉంటుంది. అందువల్ల, వాటి ర్యాంకులు, స్కోర్లను నిరంతరంగా కొనసాగుతున్న, పరస్పరం పోల్చదగిన శ్రేణిగా పరిగణించకూడదు.

IMF ప్రధానంగా అంతర్జాతీయ ద్రవ్య సహకారాన్ని, స్థూల ఆర్థిక స్థిరత్వాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది; ఆర్థిక పర్యవేక్షణ చేపడుతుంది; చెల్లింపుల శేష అవసరాలకు నిధులను అందిస్తుంది. ప్రపంచ బ్యాంకు ప్రధానంగా దీర్ఘకాలిక అభివృద్ధికి, పేదరిక నిర్మూలనకు నిధులను అందిస్తుంది. ఈ వ్యత్యాసం సంపూర్ణమైనది కాదు: రెండూ సంస్కరణలకు మద్దతు ఇవ్వవచ్చు, సంక్షోభాలకు స్పందించవచ్చు. ప్రత్యేక ఉపసంహరణ హక్కులను (Special Drawing Rights) సృష్టించి, కేటాయించేది IMF; ప్రపంచ బ్యాంకు కాదు. ప్రపంచ బ్యాంకు రుణాలు SDR కేటాయింపులు కావు; అలాగే, బ్యాంకు దేశాల మారకపు రేట్లను నిర్ణయించదు.

ప్రపంచ బ్యాంకు: సంస్థాగత నిర్మాణం మరియు భారతదేశ భాగస్వామ్యం

మెటాడేటాలో గుర్తించిన భవనం, వాషింగ్టన్, డి.సి.లో ప్రధాన కార్యాలయం ఉన్న ప్రపంచ బ్యాంకుకు సంస్థాగత సూచనగా నిలుస్తుంది. ప్రపంచ బ్యాంకులో రెండు సంస్థలు ఉన్నాయి: అంతర్జాతీయ పునర్నిర్మాణ, అభివృద్ధి బ్యాంకు (IBRD) ప్రధానంగా మధ్యస్థ ఆదాయ దేశాలకు, రుణయోగ్యత కలిగిన తక్కువ ఆదాయ దేశాలకు రుణాలు అందిస్తుంది. అంతర్జాతీయ అభివృద్ధి సంఘం (IDA) అర్హత కలిగిన పేద దేశాలకు రాయితీ రుణాలు, గ్రాంట్లు అందిస్తుంది. ఈ రెండు సంస్థల ఉమ్మడి అభివృద్ధి లక్ష్యం కారణంగా వాటి అర్హతా ప్రమాణాలు, ఆర్థిక సహాయ నిబంధనలు, నిధుల సమీకరణ ఏర్పాట్లలోని తేడాలను విస్మరించకూడదు.

విస్తృతమైన ప్రపంచ బ్యాంకు సమూహంలో అంతర్జాతీయ విత్త సంస్థ (IFC), బహుపాక్షిక పెట్టుబడి హామీ సంస్థ (MIGA), పెట్టుబడి వివాదాల పరిష్కార అంతర్జాతీయ కేంద్రం (ICSID) కూడా ఉన్నాయి. ఇవి వరుసగా ప్రైవేటు రంగ అభివృద్ధికి తోడ్పడటం, రాజకీయ నష్టభయాలకు బీమా రక్షణతో పాటు పరపతి మెరుగుదల సదుపాయాలను అందించడం, పెట్టుబడి వివాదాల పరిష్కారాన్ని సులభతరం చేయడం వంటి విధులను నిర్వహిస్తాయి. ప్రపంచ బ్యాంకుతో భారతదేశ భాగస్వామ్యంలో వివిధ అభివృద్ధి రంగాలకు IBRD ఆర్థిక సహాయం, సాంకేతిక సహాయం, విశ్లేషణాత్మక అధ్యయనాలు ఉన్నాయి; భారతదేశం గతంలో IDA సహాయాన్ని పొందింది. మెయిన్స్ కోసం ఇటువంటి భాగస్వామ్యాన్ని అభివృద్ధి ఫలితాలు, రుణ సుస్థిరత, రక్షణ చర్యలు, సంబంధిత దేశపు సారథ్యం–బాధ్యతల ఆధారంగా మదింపు చేయాలి. ప్రధాన కార్యాలయ చిత్రం ఈ ఫలితాల్లో దేనినీ నిర్ధారించదు; మూల్యాంకనానికి ప్రాజెక్టు పత్రాలు, స్వతంత్ర ఆధారాలు అవసరం.

  • ప్రపంచ బ్యాంకు–IMF పోలిక: అభివృద్ధికి నిధులు అందించడం ప్రపంచ బ్యాంకు ప్రధాన విధి; IMF ద్రవ్య సహకారం, ఆర్థిక పర్యవేక్షణ, చెల్లింపుల శేషానికి మద్దతుపై దృష్టి సారిస్తుంది. రెండూ నిధుల సమకూర్పునకు విధానపరమైన షరతులను విధించవచ్చు.
  • సభ్యత్వ వ్యత్యాసం: భారతదేశం IBRD, IDA, IFC మరియు MIGAలలో సభ్యదేశం; అయితే, ICSID ఒప్పందంలో ఒప్పంద పక్ష దేశం కాదు.
  • నివేదికలు మరియు సాధనాలు: ప్రపంచ అభివృద్ధి నివేదిక ప్రపంచ బ్యాంకు ప్రచురణ. ప్రాజెక్టులకు నిధుల సమకూర్పు, అభివృద్ధి విధానాలకు నిధుల సమకూర్పు కంటే భిన్నమైనది. అభివృద్ధి విధానాలకు నిధుల సమకూర్పు అనేది అంగీకరించిన విధానపరమైన, సంస్థాగత సంస్కరణలకు మద్దతు ఇస్తుంది.

కాలరేఖ

  1. 1944–1947

    బ్రెట్టన్ వుడ్స్ సమావేశం సంస్థాగత చట్రాన్ని ఏర్పాటు చేస్తుంది; IBRD ఒప్పంద అధికరణాలు 1945లో అమల్లోకి వస్తాయి, కార్యకలాపాలు 1946లో ప్రారంభమవుతాయి, మొదటి రుణం 1947లో ఆమోదం పొందుతుంది.

  2. 1956

    ప్రైవేటు రంగ అభివృద్ధికి తోడ్పడేందుకు IFC స్థాపించబడుతుంది.

  3. 1960

    రాయితీ నిబంధనలపై అభివృద్ధి ఆర్థిక సహాయాన్ని అందించేందుకు IDA స్థాపించబడుతుంది.

  4. 1966

    ICSID ఒప్పందం అమల్లోకి వస్తుంది.

  5. 1988

    MIGA స్థాపించబడుతుంది.

  6. 2021–2024

    ‘డూయింగ్ బిజినెస్’ 2021లో నిలిపివేయబడుతుంది; మొదటి ‘బిజినెస్ రెడీ’ నివేదిక 2024లో వెలువడుతుంది.

సాధారణ పెట్టుబడి ప్రాజెక్టు చక్రం

  1. 1. అభివృద్ధి అవసరాలు, ప్రాజెక్టు లక్ష్యాలను గుర్తించడం
  2. 2. రుణగ్రహీత ప్రాజెక్టును, దానికి అవసరమైన అనుబంధ మదింపులను సిద్ధం చేయడం
  3. 3. బ్యాంకు ప్రాజెక్టు సాధ్యాసాధ్యాలు, నష్టభయాలు, అమలు ఏర్పాట్లను మదింపు చేయడం
  4. 4. నిధుల సమకూర్పుపై చర్చించి, బోర్డు ఆమోదం పొందడం
  5. 5. అమలు చేయడం, నిధులు విడుదల చేయడం, పర్యవేక్షించడం
  6. 6. ప్రాజెక్టును పూర్తి చేసి, ఫలితాలను మూల్యాంకనం చేయడం
ప్రపంచ బ్యాంకు సమూహంలోని ఐదు సంస్థలు
సంస్థప్రధాన పాత్రముఖ్య ప్రత్యేకత
IBRDఅభివృద్ధి రుణాలు, హామీలు, సలహాలుమధ్యస్థ ఆదాయ, రుణపరపతి గల అల్పాదాయ రుణగ్రహీత దేశాలు
IDAరాయితీ రుణాలు, గ్రాంట్లుఅర్హత గల పేద దేశాలు
IFCప్రైవేటు రంగానికి రుణాలు, ఈక్విటీ పెట్టుబడులు, సలహా సేవలుసాధారణంగా సార్వభౌమ హామీలు లేకుండా కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తుంది
MIGAరాజకీయ నష్టభయ బీమా, పరపతి మెరుగుదలదేశాంతర పెట్టుబడులను సులభతరం చేస్తుంది
ICSIDపెట్టుబడి వివాదాల పరిష్కారానికి సయోధ్య, మధ్యవర్తిత్వ తీర్పు ప్రక్రియలుఅభివృద్ధి రుణాలను అందించదు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

భారతదేశం: స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్ సహాయ కార్యక్రమం

డిసెంబర్ 2015లో గ్రామీణ స్వచ్ఛ భారత్ మిషన్‌కు మద్దతుగా US$1.5 బిలియన్ల సహాయ కార్యక్రమాన్ని ప్రపంచ బ్యాంకు ఆమోదించింది. ఇందులో ఫలితాల ఆధారిత కార్యక్రమ ఆర్థిక సహాయ విధానాన్ని (Program-for-Results) ఉపయోగించి, పారిశుధ్య ఫలితాలు, సంస్థాగత పనితీరుకు సంబంధించిన ధృవీకరించిన ఫలితాలతో నిధుల విడుదలను అనుసంధానించారు. ఫలితాల ఆధారిత ఆర్థిక సహాయానికి, కేవలం ఒక్కో నిర్మాణానికి వినియోగించిన ఉత్పాదకాల వ్యయాన్ని తిరిగి చెల్లించడానికి మధ్య ఉన్న తేడాను ఇది వివరిస్తుంది.

భారతదేశం: సర్దార్ సరోవర్ వివాదం

సర్దార్ సరోవర్ ప్రాజెక్టుకు ప్రపంచ బ్యాంకు మద్దతు, నిర్వాసితత్వం, పునరావాసం, పర్యావరణ ఆందోళనల కారణంగా వివాదాస్పదమైంది. 1992లో ప్రచురితమైన స్వతంత్ర సమీక్ష తీవ్రమైన లోపాలను గుర్తించింది. 1993లో ఇంకా విడుదల చేయని మిగిలిన రుణ మొత్తాన్ని రద్దు చేయాలని భారతదేశం కోరింది. అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులకు సామాజిక రక్షణ చర్యలు, విశ్వసనీయ సంప్రదింపులు, జవాబుదారీతనం ఎందుకు అవసరమో ఈ ఉదంతం వివరిస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కచ్చితమైన సంస్థాగత అర్థంలో కింది వాటిలో ఏవి ప్రపంచ బ్యాంకును ఏర్పరుస్తాయి?

  • A. IBRD మరియు IDA
  • B. IBRD మరియు IFC
  • C. IDA మరియు IMF
  • D. ప్రపంచ బ్యాంకు సమూహంలోని మొత్తం ఐదు సంస్థలు

ప్రశ్న 2

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. IFC ఈక్విటీ ద్వారా ప్రైవేటు సంస్థల్లో పెట్టుబడి పెట్టవచ్చు. 2. MIGA రాజకీయ నష్టభయాలకు బీమా కల్పిస్తుంది. 3. ICSID తక్కువ ఆదాయ దేశాలకు రాయితీ రుణాలను అందిస్తుంది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ప్రపంచ అభివృద్ధి నివేదికను ప్రపంచ బ్యాంకు ప్రచురిస్తుంది. 2. ప్రత్యేక ఉపసంహరణ హక్కులను ప్రపంచ బ్యాంకు కేటాయిస్తుంది. 3. డూయింగ్ బిజినెస్ నివేదిక ప్రచురణను 2021లో నిలిపివేశారు. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: అభివృద్ధికి నిధుల సమకూర్పులో ప్రపంచ బ్యాంకు పాత్రను వివరించండి. భారత్‌తో దాని భాగస్వామ్యానికి సంబంధించిన అవకాశాలు, ఆందోళనలను అంచనా వేయండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • ప్రపంచ బ్యాంకుకు, విస్తృతమైన ప్రపంచ బ్యాంకు సమూహానికి మధ్య తేడాను వివరించండి.
  • పెట్టుబడి ఆర్థిక సహాయం, విధానపరమైన ఆర్థిక సహాయం, ఫలితాల ఆధారిత ఆర్థిక సహాయం, విజ్ఞాన సహాయం గురించి వివరించండి.
  • మౌలిక సదుపాయాలు, మానవ మూలధనం, సంస్థాగత సామర్థ్యం, ప్రైవేటు పెట్టుబడుల సమీకరణ గురించి చర్చించండి.
  • స్వచ్ఛ భారత్ సహాయ కార్యక్రమాన్ని, సర్దార్ సరోవర్ అనుభవాన్ని పరస్పర విరుద్ధ ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.
  • రుణ సుస్థిరత, మారకపు రేటు మార్పుల వల్ల తలెత్తే నష్టభయం, రుణ షరతులు, పర్యావరణ మరియు సామాజిక నష్టభయాలను పరిశీలించండి.
  • సంబంధిత దేశానికే నిర్ణయాధికారం, మరింత బలమైన రక్షణ చర్యలు, మరింత ప్రాతినిధ్యంతో కూడిన పాలన అవసరాన్ని పేర్కొంటూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Introductory Macroeconomics: Open Economy Macroeconomics.
  • World Bank official website: Who We Are; IBRD; IDA; Products and Services.
  • World Bank Annual Report and World Development Report.
  • World Bank official Business Ready website.
  • IFC, MIGA and ICSID official websites.
  • Department of Economic Affairs, Ministry of Finance, Government of India: Annual Report.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:World_Bank_building_at_Washington.jpg

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp