New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భౌతిక భూగోళశాస్త్రం · శీతోష్ణస్థితి శాస్త్రం

వాతావరణ పొరలు

వాతావరణం అనేది గురుత్వాకర్షణ వల్ల భూమికి పట్టి ఉండే, నిలువు దిశలో నిర్మితమైన వాయువుల ఆవరణం. దాని ప్రధాన పొరలను స్థిరమైన సంఘటన సరిహద్దుల ఆధారంగా కాకుండా, ఎత్తుతోపాటు ఉష్ణోగ్రతలో కలిగే మార్పుల ఆధారంగా గుర్తిస్తారు. ఈ పొరలపై అవగాహన వల్ల వాతావరణ పరిస్థితులు, ఓజోన్ రక్షణ, ఉల్కల ద్రవ్యరాశి క్షయం, ధ్రువ జ్యోతులు, రేడియో తరంగాల ప్రసారం, ఉపగ్రహాలపై వాతావరణ నిరోధాన్ని వివరించవచ్చు. UPSC దృష్ట్యా, ఉష్ణోగ్రత ఆధారిత పొరలు, వాయు సంఘటన ఆధారిత విభాగాలు, విద్యుత్ లక్షణాల ఆధారంగా నిర్వచించే అయనావరణం మధ్య తేడాలు ముఖ్యమైనవి.

వాతావరణ పొరల యానిమేషన్ నుంచి తీసుకున్న, పొరల పేర్లను సూచించే చిత్రం.

వాతావరణ పొరల యానిమేషన్ నుంచి తీసుకున్న, పొరల పేర్లను సూచించే చిత్రం.

Credit: NASA's Scientific Visualization Studio - eMITS/Wes D. Buchanan, ADNET Systems, Inc./Aaron E. Lepsch, eMITS/Beth Anthony · Public domain · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

1. వాతావరణ పొరలను ఎలా వర్గీకరిస్తారు?

వాతావరణానికి స్పష్టమైన బాహ్య అంచు లేదు: అది క్రమంగా పలుచబడుతూ అంతరిక్షంలో కలిసిపోతుంది. గురుత్వాకర్షణ వల్ల వాతావరణ ద్రవ్యరాశిలో అధిక భాగం భూ ఉపరితలానికి సమీపంలో కేంద్రీకృతమవుతుంది. సుమారు సగం ద్రవ్యరాశి దాదాపు 5.5 km ఎత్తులోపు, సుమారు 99 శాతం ద్రవ్యరాశి దాదాపు 30–32 km ఎత్తులోపు ఉంటుంది. సగటు సముద్రమట్ట పీడనం సుమారు 1,013.25 hPa. పీడనం అనేది పైన ఉన్న వాయు స్తంభం బరువును సూచిస్తుంది; ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ అది అరేఖీయంగా తగ్గుతుంది.

ప్రామాణిక వర్గీకరణలో ఎత్తును బట్టి ఉష్ణోగ్రత మారే తీరును ఉపయోగిస్తారు. వరుస ఉష్ణోగ్రత స్థితులు గల పొరలను వేరుచేసే సరిహద్దులను విరామ మండలాలు (pauses) అంటారు: అవి ట్రోపోపాజ్, స్ట్రాటోపాజ్, మెసోపాజ్. ఇవి ఘనమైన అవరోధాలు కాకుండా పరివర్తన ప్రాంతాలు. పాఠ్యపుస్తకాలలో ఇచ్చే సుమారు అంచనాలను బట్టి, వాతావరణ పరిస్థితులను బట్టి వీటి ఎత్తులు మారుతాయి. కాబట్టి ఒక కచ్చితమైన ఎత్తును కంఠస్థం చేయడం కంటే ఉష్ణోగ్రత మార్పు ధోరణిని అర్థం చేసుకోవడం ముఖ్యం.

రెండవ వర్గీకరణ వాతావరణ సంఘటనానికి సంబంధించినది. సమమిశ్ర మండలం (homosphere) భూ ఉపరితలం నుంచి సుమారు 80–100 km వరకు విస్తరించి ఉంటుంది. ఇందులో కల్లోల మిశ్రణం వల్ల ప్రధాన వాయువుల నిష్పత్తులు స్థూలంగా ఏకరీతిగా ఉంటాయి. అయితే, నీటి ఆవిరి, ఓజోన్ లేదా ఏరోసాల్స్ కూడా ఏకరీతిగా విస్తరించి ఉంటాయని దీని అర్థం కాదు. హోమోపాజ్‌కు ఎగువన ఉన్న విషమమిశ్ర మండలంలో (heterosphere) అణు విసరణ ప్రాధాన్యం క్రమంగా పెరుగుతుంది. ఇందులో తేలికైన వాయువుల కంటే దిగువన బరువైన వాయువులు సాపేక్షంగా అధికంగా ఉంటాయి.

  • భూ ఉపరితలం సమీపంలోని పొడి గాలిలో ఘనపరిమాణం ప్రకారం సుమారు 78.08 శాతం నత్రజని, 20.95 శాతం ఆక్సిజన్, 0.93 శాతం ఆర్గాన్ ఉంటాయి.
  • నీటి ఆవిరి పరిమాణంలో అధిక వ్యత్యాసం ఉంటుంది; ఇది దిగువ వాతావరణంలో కేంద్రీకృతమై ఉంటుంది. కార్బన్ డైఆక్సైడ్ ఒక స్వల్ప పరిమాణ వాయువు; దాని సాంద్రత కాలక్రమేణా మారుతుంది.
  • ఉష్ణోగ్రత, వాయు సంఘటన, విద్యుత్ లక్షణాల ఆధారిత వర్గీకరణలు వాతావరణంలోని వేర్వేరు లక్షణాలను వివరిస్తాయి కాబట్టి, అవి పరస్పరం అతివ్యాప్తి చెందుతాయి.

2. పరివర్తన ఆవరణం (Troposphere): వాతావరణ ఘటనలు సంభవించే పొర

పరివర్తన ఆవరణం భూ ఉపరితలం నుంచి ధ్రువాలపై సుమారు 8 km వరకు, భూమధ్యరేఖా ప్రాంతంపై 16–18 km వరకు విస్తరించి ఉంటుంది. దీని సగటు మందం దాదాపు 12 km. వేడిగా ఉండే పరిస్థితుల్లో గాలి వ్యాకోచించడం, బలమైన సంవహనం మరింత ఎత్తుకు చేరడం వల్ల ఈ ఆవరణం సాధారణంగా ఎక్కువ మందంతో ఉంటుంది. వాతావరణ ద్రవ్యరాశిలో దాదాపు ముప్పావు భాగం, వాతావరణంలోని నీటి ఆవిరి దాదాపు అంతా ఈ ఆవరణంలోనే ఉంటాయి.

సాధారణంగా ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ ఉష్ణోగ్రత తగ్గుతుంది. సగటు పరిసర ఉష్ణోగ్రత హ్రాస రేటు కిలోమీటరుకు సుమారు 6.5°C. వాతావరణం గణనీయంగా కింది నుంచి వేడెక్కుతుంది: భూ ఉపరితలం సౌర వికిరణాన్ని గ్రహించి, భౌమ పరారుణ వికిరణం, సంవేద్య ఉష్ణం, గుప్తోష్ణం ద్వారా శక్తిని బదిలీ చేస్తుంది. పైకి ఎగసే గాలి, పీడనం తగ్గడంతో వ్యాకోచించి, ఫలితంగా చల్లబడుతుంది. అయితే, పరిసర ఉష్ణోగ్రత హ్రాస రేటు ప్రదేశాన్ని, కాలాన్ని బట్టి మారుతుంది; ఇది కిలోమీటరుకు సుమారు 9.8°C ఉండే శుష్క స్థిరోష్ణ ఉష్ణోగ్రత హ్రాస రేటుతో సమానం కాదు.

మేఘాల నిర్మాణం, అవపాతం, ఉరుములతో కూడిన తుఫానులు, చక్రవాతాలు, రుతుపవన ప్రసరణ ప్రధానంగా ఈ పొరలోనే సంభవిస్తాయి. వాతావరణ సరిహద్దు పొర అని పిలిచే దీని దిగువ భాగం, ఉపరితల ఘర్షణకు, రోజువారీ వేడెక్కడానికి నేరుగా స్పందిస్తుంది. ఒక నిర్దిష్ట పొరలో ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ ఉష్ణోగ్రత పెరిగితే దానిని ఉష్ణోగ్రత విలోమనం అంటారు. ఇటువంటి విలోమనాలు నిలువు మిశ్రణాన్ని నిరోధించి, కాలుష్యకారకాలు భూమికి సమీపంలోనే చిక్కుకుపోయేలా చేయవచ్చు.

ట్రోపోపాజ్, సమతాప ఆవరణంలోని ఉష్ణోగ్రత స్థితికి జరిగే పరివర్తనను సూచిస్తుంది; సాధారణ సంవహనాన్ని బలంగా పరిమితం చేస్తుంది. అయినప్పటికీ, శక్తిమంతమైన ఉరుములతో కూడిన తుఫానులు తాత్కాలికంగా దీనిని దాటి పైకి చొచ్చుకుపోవచ్చు. జెట్ ప్రవాహాలు సాధారణంగా ట్రోపోపాజ్ స్థాయికి సమీపంలో, పరివర్తన ఆవరణం ఎగువ భాగంలో, కొన్నిసార్లు సమతాప ఆవరణం దిగువ భాగంలో ఏర్పడతాయి. అందువల్ల, జెట్ ప్రవాహాలన్నీ కేవలం ఒకే పొరకు చెందినవిగా పేర్కొనడం తప్పుదారి పట్టిస్తుంది.

3. సమతాప ఆవరణం (Stratosphere): ఓజోన్ వల్ల వేడెక్కడం, వాతావరణ స్థిరత్వం

సమతాప ఆవరణం ట్రోపోపాజ్ నుంచి సుమారు 50 km వరకు విస్తరించి ఉంటుంది. దీని అట్టడుగు భాగంలో ఉష్ణోగ్రత దాదాపు స్థిరంగా ఉండవచ్చు; అయితే సాధారణంగా పైకి వెళ్లేకొద్దీ, ముఖ్యంగా ఈ పొర ఎగువ భాగంలో, ఉష్ణోగ్రత పెరుగుతుంది. ఓజోన్ సూర్యుని నుంచి వచ్చే అతినీలలోహిత వికిరణాన్ని శోషించుకొని, ఆ శక్తిలో కొంత భాగాన్ని ఉష్ణంగా మారుస్తుంది. దీని ఎగువ సరిహద్దు అయిన స్ట్రాటోపాజ్‌లో ఉష్ణోగ్రత, దానికి ఆనుకొని ఉన్న పొరలతో పోలిస్తే గరిష్ఠంగా ఉంటుంది.

వాతావరణంలోని ఓజోన్‌లో సుమారు 90 శాతం సమతాప ఆవరణంలో ఉంటుంది; ఇది ప్రధానంగా సుమారు 15–35 km మధ్య కేంద్రీకృతమై ఉంటుంది. అందువల్ల ఓజోన్ పొర అనేది ఓజోన్ సాంద్రత అధికంగా ఉండే ప్రాంతమే గానీ, ప్రత్యేకమైన ఉష్ణ పొర లేదా ఘనమైన రక్షణ కవచం కాదు. ఓజోన్ అత్యధిక భాగం UV-B వికిరణాన్ని శోషించుకుంటుంది; అణురూప ఆక్సిజన్‌తో కలిసి సౌర UV-C వికిరణం భూ ఉపరితలానికి చేరకుండా నిరోధిస్తుంది. దీనికి భిన్నంగా, పరివర్తన ఆవరణంలోని ఓజోన్ ఒక వాయు కాలుష్యకారకం, అలాగే ఒక హరితగృహ వాయువు.

పైకి వెళ్లేకొద్దీ ఉష్ణోగ్రత పెరగడం వల్ల స్థితిక స్థిరత్వం పెరిగి, నిలువు దిశలో సంవహనం పరిమితమవుతుంది. సమతాప ఆవరణం తులనాత్మకంగా పొడిగా ఉంటుంది; పరివర్తన ఆవరణంతో పోలిస్తే ఇందులో సాధారణ మేఘాలు, వాతావరణ ఘటనలు చాలా తక్కువగా ఉంటాయి. అక్షాంశం, విమానం, నిర్వహణ పరిస్థితులను బట్టి వాణిజ్య విమానాలు ట్రోపోపాజ్ సమీపంలో లేదా దిగువ సమతాప ఆవరణంలో ప్రయాణించవచ్చు. దీనివల్ల పరివర్తన ఆవరణంలో సంభవించే అనేక వాతావరణ ఘటనల ప్రభావానికి లోనుకావడం తగ్గవచ్చు; అయితే వాయు అల్లకల్లోలం పూర్తిగా లేకుండా ఉండదు.

ధ్రువ సమతాప ఆవరణ మేఘాలు అసాధారణంగా చల్లని పరిస్థితుల్లో ఏర్పడతాయి. ఓజోన్‌ను నాశనం చేసే క్లోరిన్‌ను క్రియాశీలం చేసే ప్రతిచర్యలకు ఇవి అనుకూలిస్తాయి. అంటార్కిటిక్ ఓజోన్ రంధ్రం అనేది సమతాప ఆవరణంలోని ఓజోన్‌లో రుతుపరంగా ఏర్పడే క్షీణత మాత్రమే; అది భౌతికంగా ఏర్పడిన రంధ్రం కాదు. 1987 నాటి మాంట్రియల్ ప్రోటోకాల్ ఓజోన్ క్షీణతకు కారణమయ్యే పదార్థాలను నియంత్రిస్తుంది; దానికి సంబంధించిన 2016 నాటి కిగాలీ సవరణ, వాతావరణాన్ని వేడెక్కించే హైడ్రోఫ్లోరోకార్బన్ల నియంత్రణకు ఉద్దేశించబడింది.

4. మధ్యావరణం, ఉష్ణావరణం మరియు బాహ్యావరణం

మధ్యావరణం సుమారు 50 నుంచి 80–85 km వరకు విస్తరించి ఉంటుంది. ఓజోన్ వల్ల కలిగే వేడి బలహీనపడటం, వికిరణ శీతలీకరణ ప్రాధాన్యం సంతరించుకోవడం వల్ల పైకి వెళ్లేకొద్దీ ఉష్ణోగ్రత తగ్గుతుంది. మీసోపాజ్ సాధారణంగా వాతావరణంలో అత్యంత చల్లని ప్రాంతం; ఇక్కడ ఉష్ణోగ్రతలు కొన్నిసార్లు సుమారు −90°C లేదా అంతకంటే తక్కువగా ఉంటాయి. కనిపించే ఉల్కల్లో అత్యధికం మధ్యావరణంలోనే పదార్థ క్షయానికి గురవుతాయి; అయితే వాటి ప్రకాశవంతమైన పథాలు ఈ ఆవరణం వెలుపలికి కూడా విస్తరించవచ్చు. వాతావరణ కణాలతో ఢీకొనడం వల్ల తీవ్రమైన ఉష్ణం ఉత్పన్నమవుతుంది.

రాత్రి ప్రకాశ మేఘాలు (Noctilucent clouds) వేసవి కాలంలో ధ్రువ ప్రాంతాల మీసోపాజ్ సమీపంలో అత్యంత ఎత్తులో ఏర్పడే మంచు మేఘాలు. ఇవి సాధారణ పరివర్తన ఆవరణ మేఘాలకు, ధ్రువ సమతాప ఆవరణ మేఘాలకు భిన్నంగా ఉంటాయి. సూర్యాస్తమయం తర్వాత పరిశీలకుడు, దిగువ వాతావరణం అప్పటికే చీకటిలో ఉన్నప్పటికీ, ఈ మేఘాలపై సూర్యకాంతి పడటం వల్ల అవి కనిపిస్తాయి.

ఉష్ణావరణం మీసోపాజ్ పైన ప్రారంభమై అనేక వందల కిలోమీటర్ల వరకు విస్తరిస్తుంది; దీని ఎగువ పరిమితి సౌర పరిస్థితులపై బలంగా ఆధారపడి ఉంటుంది. అల్పసాంద్రతలో ఉన్న వాయువులు అధిక శక్తి గల అతినీలలోహిత, X-కిరణ వికిరణాలను శోషించుకోవడం వల్ల ఉష్ణోగ్రత పెరుగుతుంది. గతిజ ఉష్ణోగ్రతలు 1,000°C కంటే ఎక్కువగా ఉండవచ్చు; అయితే కణాల సాంద్రత అత్యంత తక్కువగా ఉండటం వల్ల, అదే ఉష్ణోగ్రత వద్ద సాంద్రమైన గాలిలో అనుభవించే వేడికి ఇది సమానం కాదు. సుమారు 400 km ఎత్తులో కక్ష్యలో పరిభ్రమించే అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష కేంద్రం ఉష్ణావరణంలో ప్రయాణిస్తూ వాతావరణ నిరోధాన్ని ఎదుర్కొంటుంది.

బాహ్యావరణం ఎక్సోబేస్ సమీపంలో ప్రారంభమవుతుంది. సాధారణంగా ఎక్సోబేస్‌ను సుమారు 500–1,000 km ఎత్తులో ఉన్నట్లు పరిగణిస్తారు. బాహ్యావరణం క్రమంగా గ్రహాంతర అంతరిక్షంలో కలిసిపోతుంది. ఇక్కడ కణాల మధ్య ఢీకొనడాలు అరుదుగా జరుగుతాయి; హైడ్రోజన్, హీలియం ప్రాధాన్యం పెరుగుతుంది; కొన్ని కణాలు భూమి గురుత్వాకర్షణ నుంచి తప్పించుకుంటాయి. సుమారు 100 km ఎత్తులోని కార్మాన్ రేఖను అంతరిక్షానికి సంప్రదాయబద్ధమైన సరిహద్దుగా విస్తృతంగా ఉపయోగిస్తారు; అది వాతావరణం భౌతికంగా ముగిసే స్థానం కాదు.

5. అయనావరణం మరియు పరీక్షలతో అనుసంధానాలు

అయనావరణం విద్యుత్ లక్షణాల ఆధారంగా నిర్వచించిన ప్రాంతం. ఇది సుమారు 60 km నుంచి 1,000 km దాటిన ఎత్తు వరకు విస్తరించి ఉంటుంది. సౌర వికిరణం వాతావరణ వాయువులను అయనీకరణం చేసి, స్వేచ్ఛా ఎలక్ట్రాన్లను, అయాన్లను ఉత్పత్తి చేస్తుంది. ఇది మధ్యావరణం ఎగువ భాగం, ఉష్ణావరణం, బాహ్యావరణంలోని కొంత భాగంలో విస్తరించి ఉంటుంది. పగలు, రాత్రి మధ్య, అలాగే సౌర క్రియాశీలతను బట్టి అయనీకరణ మారుతుంది.

దీనిలోని D, E, F ప్రాంతాలు రేడియో తరంగాలను భిన్నంగా ప్రభావితం చేస్తాయి. పగటిపూట D ప్రాంతం కొన్ని పౌనఃపున్యాల రేడియో తరంగాలను శోషించుకుంటుంది; రాత్రిపూట ఈ ప్రాంతం గణనీయంగా బలహీనపడుతుంది. E, F ప్రాంతాలు అనుకూలమైన అధిక పౌనఃపున్య రేడియో తరంగాలను వక్రీభవనం ద్వారా తిరిగి భూమివైపు మళ్లించగలవు. దీనివల్ల క్షితిజానికి అవతల కూడా సమాచార ప్రసారం సాధ్యమవుతుంది. అన్ని రేడియో తరంగాలూ తిరిగి భూమివైపు మళ్లవు: ఉపగ్రహ సమాచార ప్రసారం అయనావరణం గుండా ప్రయాణించగల పౌనఃపున్యాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

అధిక శక్తి గల ఆవేశిత కణాలు భూ అయస్కాంత క్షేత్ర నిర్మాణాల వెంబడి ప్రయాణిస్తూ వాతావరణ వాయువులను, ముఖ్యంగా ఆక్సిజన్, నైట్రోజన్‌ను ఉత్తేజితం చేసినప్పుడు, ప్రధానంగా ఉష్ణావరణంలో ధ్రువ కాంతులు ఏర్పడతాయి. సౌర తుఫానులు రేడియో సమాచార ప్రసారానికి, ఉపగ్రహ నావిగేషన్‌కు అంతరాయం కలిగించగలవు. అలాగే ఎగువ వాతావరణాన్ని వేడెక్కించి విస్తరింపజేయడం ద్వారా ఉపగ్రహాలపై వాయు నిరోధాన్ని పెంచగలవు. భారతదేశ ఆదిత్య-L1 మిషన్ సూర్యుడిని, అంతరిక్ష వాతావరణాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి సంబంధించిన ప్రక్రియలను అధ్యయనం చేస్తుంది.

  • ఉష్ణావరణంలోని అధిక ఉష్ణోగ్రతను అధిక వాయు సాంద్రతతో గానీ, యూనిట్ ఘనపరిమాణంలో అధిక ఉష్ణశక్తి పరిమాణంతో గానీ సమానంగా భావించవద్దు.
  • సాధారణ వాతావరణ సంఘటనలు, ఓజోన్ గరిష్ఠ సాంద్రత, ఉల్కల పదార్థం అత్యధికంగా క్షయమయ్యే ప్రక్రియ అన్నీ ఒకే పొరలో జరుగుతాయని భావించవద్దు.
  • ఓజోన్ క్షీణత, హరితగృహ ప్రభావం వల్ల ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదల, అయనావరణ కల్లోలం మధ్య తేడాలను గుర్తించండి: వాటి ప్రక్రియలు, అవి ప్రధానంగా జరిగే వాతావరణ ప్రాంతాలు వేర్వేరుగా ఉంటాయి.

వాతావరణ పొరలు: ఉష్ణోగ్రత, సరిహద్దులు మరియు విధులు

వాతావరణపు నిలువు నిర్మాణాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి నేరుగా ఉపయోగపడే వాతావరణ పొరల చిత్రాన్ని మెటాడేటా సూచిస్తుంది. ఉష్ణోగ్రత ఆధారంగా ఈ పొరల క్రమం క్షోభావరణం, సమతాపావరణం, మధ్యావరణం, ఉష్ణావరణం. వీటికి వెలుపల అత్యంత పలుచగా ఉండే బాహ్యావరణం అంతరిక్షం వైపు పరివర్తన ప్రాంతంగా ఉంటుంది. సాధారణంగా క్షోభావరణంలో పైకి వెళ్లేకొద్దీ ఉష్ణోగ్రత తగ్గుతుంది; సమతాపావరణంలో పెరుగుతుంది; మధ్యావరణంలో తగ్గుతుంది; ఉష్ణావరణంలో మళ్లీ పెరుగుతుంది. ఈ మార్పులు శక్తి శోషణ, ఉష్ణ బదిలీలోని వ్యత్యాసాలను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఈ పొరల సరిహద్దులు పరివర్తన మండలాలే తప్ప ఘన ఉపరితలాలు కావు.

వాతావరణంలోని నీటి ఆవిరిలో అధిక భాగం క్షోభావరణంలో ఉండటం, ఈ పొరలో బలమైన నిలువు మిశ్రమణ జరగడం వల్ల అత్యధిక శీతోష్ణస్థితి పరిణామాలు ఇక్కడే సంభవిస్తాయి. సమతాపావరణంలోని ఓజోన్ అతినీలలోహిత వికిరణాన్ని శోషించుకుని, ఎత్తు పెరిగేకొద్దీ ఉష్ణోగ్రత పెరగడానికి దోహదపడుతుంది. భూవాతావరణంలోకి ప్రవేశించే అనేక ఉల్కాఖండాలు మధ్యావరణంలో వేడికి క్షయమవుతాయి; అధిక శక్తి గల సౌర వికిరణం శోషణ వల్ల ఉష్ణావరణం వేడెక్కుతుంది. భారతదేశానికి సంబంధించి రుతుపవన ప్రసరణ, సంవహనం, విమానయానంలో క్షోభావరణం కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. కాగా, అయానావరణంలోని మార్పులు రేడియో సమాచార ప్రసారాన్ని, ఉపగ్రహ ఆధారిత దిక్సూచి సంకేతాలను ప్రభావితం చేస్తాయి. పేర్లు సూచించిన రేఖాచిత్రం ఈ సంబంధాలను అర్థం చేసుకోవడానికి తోడ్పడుతుంది; అయితే ఒక నిర్దిష్ట ప్రదేశంలో, నిర్దిష్ట సమయంలో పొరల సరిహద్దుల కచ్చితమైన ఎత్తులను లేదా అక్కడి పరిస్థితులను నిర్ధారించలేదు.

  • ట్రోపోపాజ్ సాధారణంగా ధ్రువ ప్రాంతాల కంటే ఉష్ణమండల ప్రాంతాలపై ఎక్కువ ఎత్తులో ఉంటుంది; దాని ఎత్తు రుతువులను బట్టి, వాతావరణ పరిస్థితులను బట్టి కూడా మారుతుంది. పాఠ్యపుస్తకాల్లో పేర్కొన్న పొరల ఎత్తులను అన్ని చోట్లా వర్తించే స్థిర విలువలుగా పరిగణించవద్దు.
  • అయనావరణాన్ని అయనీకరణ ఆధారంగా నిర్వచిస్తారు; ఇది ఉష్ణోగ్రత ఆధారంగా నిర్వచించిన పొరల్లో విస్తరించి ఉంటుంది. దీనికి భిన్నంగా, సమావరణం, విషమావరణం వాయు సంఘటనలోని మిశ్రమ స్థితిని వివరిస్తాయి; ఈ వర్గీకరణలను ఒకదాని స్థానంలో మరొకటి ఉపయోగించరాదు.
  • ఉష్ణావరణంలో అధిక ఉష్ణోగ్రత ఉందంటే, అక్కడి గాలి దట్టంగా, కొలిమిలోని గాలిలా ఉంటుందని అర్థం కాదు: కణాలకు అధిక సగటు గతిశక్తి ఉన్నప్పటికీ, వాటి సంఖ్య తక్కువగా ఉండటం వల్ల ఉష్ణ బదిలీ పరిమితమవుతుంది. ఉష్ణోగ్రతకు, ఉష్ణశక్తి పరిమాణానికి మధ్య తేడాను గుర్తించండి.

సమతాపావరణంలోని అధిక భాగంలో ఎత్తుకు వెళ్లేకొద్దీ ఉష్ణోగ్రత ఎందుకు పెరుగుతుంది?

  1. 1. సౌర అతినీలలోహిత వికిరణం వాతావరణంలోకి ప్రవేశిస్తుంది.
  2. 2. సమతాపావరణంలోని ఓజోన్ నిర్దిష్ట తరంగదైర్ఘ్యాలు గల అతినీలలోహిత వికిరణాన్ని శోషిస్తుంది.
  3. 3. కాంతి రసాయన ప్రక్రియలు, అణువుల మధ్య సంఘర్షణలు పరిసర గాలికి శక్తిని బదిలీ చేస్తాయి.
  4. 4. ఈ ఉష్ణీకరణం వల్ల సమతాపావరణంలోని అధిక భాగంలో ఎత్తుకు వెళ్లేకొద్దీ ఉష్ణోగ్రత పెరుగుతుంది.
  5. 5. స్థిరమైన స్తరీకరణ నిలువు దిశలో ఉష్ణ సంవహనాన్ని పరిమితం చేస్తుంది.
ఉష్ణోగ్రత ఆధారిత పొరల సుమారు విస్తృతి, వాటిని గుర్తించే లక్షణాలు
పొరసుమారు విస్తృతిఉష్ణోగ్రత ధోరణిప్రధాన సంబంధిత అంశం
క్షోభావరణంభూ ఉపరితలం నుంచి 8–18 కి.మీ. వరకుసాధారణంగా ఎత్తుకు వెళ్లేకొద్దీ తగ్గుతుందివాతావరణ పరిస్థితులు, నీటి ఆవిరి, ఉష్ణ సంవహనం
సమతాపావరణంక్షోభావరణ విరామం నుంచి 50 కి.మీ. వరకుసాధారణంగా ఎత్తుకు వెళ్లేకొద్దీ పెరుగుతుందిఓజోన్ ద్వారా అతినీలలోహిత వికిరణ శోషణ
మధ్యావరణం50 నుంచి 80–85 కి.మీ. వరకుఎత్తుకు వెళ్లేకొద్దీ తగ్గుతుందిఅధిక శాతం ఉల్కల ద్రవ్యరాశి క్షయం; శీతల మధ్యావరణ విరామం
ఉష్ణావరణంసుమారు 85 కి.మీ. నుంచి అనేక వందల కిలోమీటర్ల వరకుపెరుగుతుంది; ఆ తరువాత స్థిరపడవచ్చుధ్రువ జ్యోతులు, అయనీకరణ, దిగువ కక్ష్యల్లోని ఉపగ్రహాలపై వాతావరణ నిరోధం
బాహ్యావరణంబాహ్యావరణ ఆధార సరిహద్దు నుంచి పైకి; స్పష్టమైన బాహ్య అంచు ఉండదుఉష్ణోగ్రతను సంప్రదాయ అర్థంలో గ్రహించడం కష్టమవుతుందిఅరుదైన అణు సంఘర్షణలు, క్రమంగా అంతరిక్షంలోకి పరివర్తన

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

పినటుబో పర్వత విస్ఫోటనం, ఫిలిప్పీన్స్, 1991

ఈ విస్ఫోటనం వల్ల భారీ పరిమాణంలో సల్ఫర్ డయాక్సైడ్ సమతాపావరణంలోకి చేరి, అక్కడ సల్ఫేట్ ఏరోసాల్స్ ఏర్పడ్డాయి. సమతాపావరణంలో అవపాతం ద్వారా కణాల తొలగింపు చాలా తక్కువగా ఉండటంతో, ఈ ఏరోసాల్స్ సాధారణ క్షోభావరణ కణాల కంటే ఎంతో ఎక్కువ కాలం నిలిచి ఉన్నాయి. సూర్యకాంతి పరావర్తనం పెరగడం వల్ల ప్రపంచ ఉపరితల ఉష్ణోగ్రతలు తాత్కాలికంగా సుమారు 0.5°C మేర తగ్గాయి. ఏరోసాల్స్ వాతావరణంలో ఏ ఎత్తుకు చేరాయనే అంశానికి ఉన్న శీతోష్ణస్థితిపరమైన ప్రాధాన్యాన్ని ఇది నిరూపించింది.

భూ అయస్కాంత తుఫాను మరియు ఉపగ్రహాల నష్టం, ఫిబ్రవరి 2022

స్టార్‌లింక్ ఉపగ్రహాల ప్రయోగం జరిగిన కొద్దిసేపటికే ఒక భూ అయస్కాంత తుఫాను ఎగువ వాతావరణాన్ని వేడెక్కించి, విస్తరించేలా చేసింది. ఉపగ్రహాలు ప్రారంభంలో ఉన్న తక్కువ ఎత్తు కక్ష్య వద్ద వాతావరణ సాంద్రత పెరగడంతో నిరోధ బలం పెరిగి, పదుల సంఖ్యలో ఉపగ్రహాలను కోల్పోవాల్సి వచ్చింది. సాంప్రదాయికంగా గుర్తించిన అంతరిక్ష సరిహద్దుకు ఎగువన జరిగే అంతరిక్ష ప్రయాణాలపై కూడా భూ వాతావరణ ప్రభావం కొనసాగుతుందని ఈ సంఘటన తెలియజేస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది వ్యాఖ్యలను పరిశీలించండి: 1. అన్ని ఉష్ణోగ్రత ఆధారిత పొరల్లో ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ వాతావరణ పీడనం సాధారణంగా తగ్గుతుంది. 2. సమతాపావరణంలో ఉష్ణోగ్రత పెరుగుదల, ఓజోన్ అతినీలలోహిత వికిరణాన్ని శోషించుకోవడంతో ముడిపడి ఉంటుంది. 3. అయానావరణం పూర్తిగా ఉష్ణావరణానికి ఎగువన ఉంటుంది. ఏ వ్యాఖ్యలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది జతల్లో ఏది సరిగ్గా జతపరచబడింది?

  • A. క్షోభావరణం — ఓజోన్ గరిష్ఠ సాంద్రత ఉండే ప్రధాన ప్రాంతం
  • B. మధ్యావరణ విరామం (మెసోపాజ్) — సాధారణంగా వాతావరణంలో అత్యంత శీతల ప్రాంతం
  • C. సమతాపావరణం — ధ్రువజ్యోతులు కనిపించే ప్రధాన ప్రాంతం
  • D. బాహ్యావరణం — రుతుపవన వర్షపాతం సంభవించే ప్రధాన ప్రాంతం

ప్రశ్న 3

భూ అయస్కాంత తుఫాను వల్ల నిమ్న భూ కక్ష్యలోని ఉపగ్రహాలపై వాతావరణ నిరోధం ఎందుకు పెరగవచ్చు?

  • A. ఇది భూమి గురుత్వాకర్షణను శాశ్వతంగా పెంచుతుంది.
  • B. ఇది ఓజోన్ పొరను ఉపగ్రహ కక్ష్యల్లోకి బదిలీ చేస్తుంది.
  • C. ఇది ఎగువ వాతావరణాన్ని వేడిచేసి విస్తరింపజేస్తుంది; తద్వారా కొన్ని కక్ష్యా ఎత్తుల్లో సాంద్రతను పెంచుతుంది.
  • D. ఇది క్షోభావరణంలోని వర్షమేఘాలు కక్ష్యా ఎత్తులకు చేరుకునేలా చేస్తుంది.
మెయిన్స్: వాతావరణపు నిలువు ఉష్ణ నిర్మాణం శీతోష్ణస్థితి పరిణామాలను, అతినీలలోహిత వికిరణం నుంచి రక్షణను, ఆధునిక సమాచార ప్రసార వ్యవస్థలను ఎలా ప్రభావితం చేస్తుందో వివరించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • ఉష్ణోగ్రత ఆధారిత పొరల విభజనను, మారుతూ ఉండే సరిహద్దుల ఎత్తులను పరిచయం చేయండి.
  • క్షోభావరణ ఉష్ణోగ్రత క్షయ రేట్లు, సంవహనం, తేమలను శీతోష్ణస్థితి పరిణామాలతో అనుసంధానించండి.
  • సమతాపావరణంలో ఓజోన్ వల్ల జరిగే ఉష్ణీకరణను, స్థిరత్వాన్ని వివరించండి.
  • మధ్యావరణ విరామంలో ఉష్ణోగ్రత కనిష్ఠ స్థితిని, ఉష్ణావరణంలో జరిగే ఉష్ణీకరణను గుర్తించండి.
  • విద్యుత్ లక్షణాల ఆధారంగా నిర్వచించే అయానావరణాన్ని ఉష్ణోగ్రత ఆధారిత పొరల నుంచి వేరు చేసి చూపండి.
  • రేడియో తరంగాల వ్యాప్తి, ఉపగ్రహ ఆధారిత దిక్సూచి వ్యవస్థలలో అంతరాయాలు, ఉపగ్రహాలపై వాతావరణ నిరోధ బలం గురించి చర్చించండి.
  • వాతావరణం, అంతరిక్ష వాతావరణ పర్యవేక్షణ ప్రాధాన్యాన్ని పేర్కొంటూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp