New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భౌతిక భూగోళశాస్త్రం · భూస్వరూపశాస్త్రం

ఖండ చలనం

భౌగోళిక కాలక్రమంలో ఖండాలు ఒకదానితో మరొకటి పోలిస్తే తమ సాపేక్ష స్థానాలను మార్చుకున్నాయనే పరికల్పనే ఖండ చలనం. ఆల్ఫ్రెడ్ వెగనర్ దీనిని 1912లో ప్రతిపాదించి, 1915లో ప్రచురించిన తన పుస్తకం ‘ఖండాలు, మహాసముద్రాల ఆవిర్భావం’ (The Origin of Continents and Oceans)లో మరింత అభివృద్ధి చేశారు. ఆయన పునర్నిర్మించిన పాంజియా రూపం, మహాసముద్రాలకు ఇరువైపులా కనిపించే అనేక భౌగోళిక, శిలాజ, పురాతన శీతోష్ణస్థితి సారూప్యతలను వివరించింది. అయితే, ఖండాలు ఎలా కదులుతాయో వివరించే నమ్మదగిన యంత్రాంగం అందులో లేదు. ఆధునిక ఫలక విరూపణ సిద్ధాంతం ఖండాలు శిలావరణ ఫలకాల భాగాలుగా కదులుతాయని నిర్ధారించి, ఖండ చలనాన్ని సముద్రతల వ్యాప్తి, అధఃపాతనంతో సమన్వయపరిచింది.

థింగ్‌వెల్లిర్ (Þingvellir) జాతీయ ఉద్యానవన సందర్శకుల కేంద్రంలోని వీక్షణ వేదిక నుంచి కనిపించే భ్రంశ లోయ, థింగ్‌వల్లావాట్న్ (Þingvallavatn) సరస్సు, దాని వెనుక ఉన్న పర్వతాల దృశ్యం. అప్పటివరకు మంచు కురుస్తూ ఉంది

థింగ్‌వెల్లిర్ (Þingvellir) జాతీయ ఉద్యానవన సందర్శకుల కేంద్రంలోని వీక్షణ వేదిక నుంచి కనిపించే భ్రంశ లోయ, థింగ్‌వల్లావాట్న్ (Þingvallavatn) సరస్సు, దాని వెనుక ఉన్న పర్వతాల దృశ్యం. అప్పటివరకు మంచు కురుస్తూ ఉంది

Credit: G. Edward Johnson · CC BY 4.0 · source

ప్రపంచ విరూపణ ఫలకాలు: భారత, యురేషియా ఫలకాలను గుర్తించి, పటంలోని సంకేత వివరణ ఆధారంగా అభిసరణ, అపసరణ, రూపాంతర సరిహద్దుల మధ్య తేడాలను గుర్తించండి.

Map study

ప్రపంచ విరూపణ ఫలకాలు: భారత, యురేషియా ఫలకాలను గుర్తించి, పటంలోని సంకేత వివరణ ఆధారంగా అభిసరణ, అపసరణ, రూపాంతర సరిహద్దుల మధ్య తేడాలను గుర్తించండి.

  • ప్రాంతాలను పోల్చడానికి ముందు మూల పటంలోని సంకేత వివరణ, ప్రమాణం, సూచిత కాలవ్యవధిని చదవండి.
  • ప్రాదేశిక నమూనాలను ఈ అంశంలో చర్చించిన ప్రక్రియలతో అనుసంధానించండి; ఈ పటం అధ్యయన సూచన కోసం ఉద్దేశించినది మాత్రమే, ప్రత్యక్ష కార్యాచరణ సమాచారం కాదు.

Credit: Eric Gaba (Sting) · CC BY-SA 2.5 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. వెగెనర్ పరికల్పన మరియు పాంజియా పునర్నిర్మాణం

ఖండాలు, మహాసముద్ర ద్రోణులు దాదాపుగా శాశ్వత స్థానాల్లోనే ఉన్నాయనే పూర్వపు అభిప్రాయాన్ని ఖండ చలన సిద్ధాంతం సవాలు చేసింది. ప్రస్తుతం విడివిడిగా ఉన్న భూభాగాలు ఒకప్పుడు కలిసే ఉండేవని వాదించడానికి వెగెనర్ ఖండాల ఆకృతులు, శిలలు, శిలాజాలు, ప్రాచీన శీతోష్ణస్థితుల నుంచి ఆధారాలను సమీకరించాడు. సారూప్యతలను గుర్తించడం కంటే, స్వతంత్ర పరిశీలనలను సమన్వయపరిచి, పరస్పర సంబంధమున్న ఒక ప్రపంచస్థాయి పరికల్పనగా రూపొందించడమే ఆయన ప్రధాన కృషి.

వెగెనర్ ఒకప్పటి మహాఖండానికి ‘సమస్త భూమి’ అనే అర్థంలో పాంజియా అని, దాని చుట్టూ ఉన్న మహాసముద్రానికి ‘సమస్త సముద్రం’ అనే అర్థంలో పాంథలాస్సా అని పేర్లు పెట్టాడు. భౌతిక భూగోళశాస్త్రంలో ఉపయోగించే స్థూల పునర్నిర్మాణం ప్రకారం, పాంజియా ఉత్తరాన లారేషియా, దక్షిణాన గోండ్వానాగా విడిపోయింది. వాటి మధ్య టెథిస్ మహాసముద్ర ప్రాంతం ఉండేది. లారేషియాలో ఉత్తర అమెరికా, యురేషియాలకు పూర్వరూపాలైన ప్రధాన భూభాగాలు ఉండగా, గోండ్వానాలో దక్షిణ అమెరికా, ఆఫ్రికా, అంటార్కిటికా, ఆస్ట్రేలియా, భారతదేశం ఉండేవి.

సుమారు 335–300 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం వివిధ భూభాగాలు కలవడంతో పాంజియా ఏర్పడింది. దాని ప్రధాన విచ్ఛిన్నం సుమారు 200 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం ప్రారంభమైంది. ఇవి ఉజ్జాయింపు భౌమిక కాలాలు మాత్రమే; ఒకే సంఘటనకు సంబంధించిన తేదీలు కావు. పాంజియా పూర్తిగా ఏర్పడటానికి ముందే గోండ్వానా ఉనికిలో ఉండేది. అందువల్ల, ఒక మహాఖండం సుస్పష్టంగా రెండు భాగాలుగా విడిపోయిందనే సుపరిచిత క్రమం బోధన కోసం సరళీకరించిన నమూనా మాత్రమే.

అట్లాంటిక్ మహాసముద్రం తెరుచుకోవడంతో అమెరికా ఖండాలు యూరప్, ఆఫ్రికాల నుంచి వేరయ్యాయి. భారతదేశం గోండ్వానా నుంచి ఉత్తర దిశగా పయనించగా, ఆస్ట్రేలియా చివరికి అంటార్కిటికా నుంచి విడిపోయింది. ఈ చలనాలు సముద్ర జలాల రాకపోకల మార్గాలను, వాయుమండల ప్రసరణను, జీవుల విస్తరణను, పర్వత నిర్మాణ పరిస్థితులను మార్చాయి.

  • పాంజియా: పునర్నిర్మించిన మహాఖండం; ఆధునిక వర్గీకరణ ప్రకారం ఇది ఒక శిలావరణ ఫలకం కాదు.
  • పాంథలాసా: పాంజియా చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న ప్రపంచ మహాసముద్రం; అది గతంలో ఆక్రమించిన ప్రాంతంలో అధిక భాగాన్ని ప్రస్తుతం పసిఫిక్ మహాసముద్రం ఆక్రమించి ఉంది.
  • టెథిస్: కాలక్రమేణా పరిణామం చెందిన మహాసముద్ర ప్రాంతం; ఇది మూసుకుపోవడం ఆల్పైన్–హిమాలయ పర్వత వ్యవస్థ ఏర్పడటానికి దోహదపడింది.

2. ఖండాల ఆకృతుల సరిపోలిక మరియు భౌమిక కొనసాగింపు

దక్షిణ అమెరికా తూర్పు అంచు, ఆఫ్రికా పశ్చిమ అంచు ఒకదానికొకటి ఇమిడేలా ఉండటం అత్యంత ప్రసిద్ధ దృశ్య ఆధారం. అయితే, క్రమక్షయం, నిక్షేపణ, సముద్రమట్ట మార్పుల వల్ల సముద్రతీరాలు, తీరరేఖల స్థానాలు మారుతుంటాయి. అందువల్ల, ప్రస్తుత తీరరేఖను స్థిరమైన ఖండ సరిహద్దుగా పరిగణించకుండా, నీటిలో మునిగి ఉన్న ఖండ అంచులను పోల్చడం ద్వారా పునర్నిర్మాణాల్లో మరింత అర్థవంతమైన సరిపోలికను పొందవచ్చు.

1965లో ఎడ్వర్డ్ బుల్లర్డ్, ఆయన సహచరులు కంప్యూటర్ సహాయంతో రూపొందించిన అట్లాంటిక్ ఖండ అంచుల పునర్నిర్మాణాన్ని ప్రచురించారు. మెరుగైన ఈ సరిపోలిక వెగెనర్ జ్యామితీయ వాదనను బలపరిచింది. అయినప్పటికీ, ఖండ అంచుల్లో అవక్షేపాలు పేరుకుపోవడం, సాగడం, విరూపణ జరగడం వల్ల కొన్ని ఖాళీలు, ఒకదానిపై మరొకటి అతివ్యాప్తి చెందే ప్రాంతాలు మిగిలి ఉన్నాయి. జిగ్‌సా పజిల్ ముక్కల్లా ఇమిడే సరిపోలిక ఒక సహాయక ఆధారం మాత్రమే; అది ఒక్కటే తగిన రుజువు కాదు.

భౌమిక కొనసాగింపు మరింత బలమైన పరీక్షను అందిస్తుంది: సరైన పునర్నిర్మాణం వయస్సు, నిర్మాణం, చరిత్రలో పోలికలు కలిగిన శిలలను ఒకచోట కలపగలగాలి. దక్షిణ అమెరికా తూర్పు భాగంలోని భౌమిక మండలాలు ఆఫ్రికా పశ్చిమ భాగంలోని మండలాలతో సరిపోలుతాయి. అదేవిధంగా, ఉత్తర అమెరికా తూర్పు భాగంలోని అప్పలేచియన్ నిర్మాణాలను గ్రీన్‌లాండ్, స్కాట్లాండ్, స్కాండినేవియాలలోని కాలెడోనియన్ పర్వత వ్యవస్థ భాగాలతో అనుసంధానించవచ్చు.

వెగెనర్ ఖనిజాల విస్తరణను కూడా ఉపయోగించాడు. ఘనాలోని ప్లేసర్ బంగారు నిక్షేపాలకు, బ్రెజిల్‌లో ప్రతిపాదించిన మూల శిలలకు మధ్య ఉన్న సంబంధం పాఠ్యపుస్తకాల్లో కనిపించే ఒక ప్రామాణిక ఉదాహరణ. ఖండాలను తిరిగి కలిపి చూడటం ద్వారా మూలం–నిక్షేపం సంబంధాన్ని ఎలా వివరించవచ్చో ఇది తెలియజేస్తుంది. అయితే, దీనిని నిర్ణయాత్మక ఆధునిక పరీక్షగా కాకుండా, చారిత్రక సమర్థక ఆధారంగా పరిగణించాలి. ఇక్కడ కీలక సూత్రం ఆధారాల ఏకీభావం: రేఖాగణిత, నిర్మాణాత్మక, కాలక్రమ సంబంధిత సరిపోలికలు ఒకే పునర్నిర్మాణాన్ని సమర్థించాలి.

  • ఖండతీరపు అంచు (Continental shelf): ఖండాన్ని ఆనుకొని, సముద్రజలాల్లో మునిగి ఉన్న స్వల్ప వాలు గల అంచు ప్రాంతం.
  • ప్లేసర్ నిక్షేపం: ప్రవహించే నీరు లేదా సంబంధిత వర్గీకరణ ప్రక్రియల వల్ల అధిక నిరోధకత, సాంద్రత కలిగిన ఖనిజాలు కేంద్రీకృతం కావడం.
  • పరస్పరం సరిపోలే శిలలు కేవలం పైకి కనిపించే రూపంలోనే కాకుండా, భౌమిక చరిత్రలోనూ సారూప్యత కలిగి ఉండాలి.

3. శిలాజాలు మరియు ప్రాచీన శీతోష్ణస్థితి ఆధారాలు

ప్రస్తుతం చాలా దూరంగా వేరుపడి ఉన్న ఖండాలు గతంలో కలిసే ఉండేవని శిలాజాల విస్తరణ ఆధారాలను అందించింది. మంచినీటి నుంచి పరిమిత జలపరిసరాల వరకు నివసించిన చిన్న జలచర సరీసృపమైన మెసోసారస్, దక్షిణ ఆఫ్రికా, దక్షిణ అమెరికాల్లోని పెర్మియన్ కాలపు శిలల్లో కనిపిస్తుంది. విశాలమైన మహాసముద్రాన్ని దాటి వలస వెళ్లడం ద్వారా దాని విస్తరణను వివరించడం కష్టం. అయితే, ఆ ఖండాలను కలిపి చూసినప్పుడు దాని విస్తరణ భౌగోళికంగా పొందికగా ఉంటుంది.

అంతరించిపోయిన విత్తన మొక్క అయిన గ్లోసాప్టెరిస్ ఆనవాళ్లు దక్షిణ అమెరికా, ఆఫ్రికా, భారతదేశం, అంటార్కిటికా, ఆస్ట్రేలియా అంతటా నమోదయ్యాయి. భూచర సరీసృపాలైన లిస్ట్రోసారస్, సైనోగ్నాథస్ శిలాజాలు గోండ్వానాలోని వివిధ భాగాల మధ్య అదనపు సారూప్య సంబంధాలను తెలియజేస్తాయి. జీవులు విస్తారమైన మహాసముద్ర అవరోధాలను సులభంగా దాటలేని సందర్భాల్లో ఇటువంటి ఆధారాలు ప్రత్యేకంగా ఉపయోగపడతాయి. గతంలో ప్రతిపాదించిన భూవారధి వివరణలు ఒక్కొక్క సారూప్యతను వివరించగలిగినప్పటికీ, ఖండాల పునర్నిర్మాణం అనేక విస్తరణ నమూనాలను కలిపి వివరించింది.

పాలియోజోయిక్ మహాయుగపు చివరి భాగానికి చెందిన హిమానీ నిక్షేపాలు దక్షిణ ఆఫ్రికా, దక్షిణ అమెరికా, భారతదేశం, ఆస్ట్రేలియా, అంటార్కిటికా అంతటా కనిపిస్తాయి. హిమానీ అవక్షేపమైన టిల్ శిలీభవనం చెందగా ఏర్పడినదే టిల్లైట్. కదిలే మంచు కింద రవాణా అయ్యే శిలాశకలాలు చేసిన గీతలు స్ట్రియేషన్లుగా నిలిచి ఉంటాయి. దక్షిణ ఖండాలను దక్షిణ ధ్రువానికి సమీపంలో గోండ్వానాగా పునర్నిర్మించినప్పుడు, హిమానీ నిక్షేపాల విస్తరణ, అనేక హిమానీ ప్రవాహ దిశలు మరింత పరస్పర అనుగుణంగా కనిపిస్తాయి.

భారతదేశంలోని తాల్చిర్ శిలా సముదాయం గోండ్వానా హిమానీకరణానికి సంబంధించిన ముఖ్యమైన ఆధారాలను, ప్రత్యేక లక్షణాలు గల హిమానీ నిక్షేపాలతో సహా, భద్రపరచింది. దీనికి భిన్నంగా, అంటార్కిటికాలోని బొగ్గు కలిగిన శిలా శ్రేణులు, వృక్ష శిలాజాలు నేటి శీతోష్ణస్థితికి భిన్నమైన శీతోష్ణస్థితులు గతంలో ఉండేవని సూచిస్తున్నాయి. ప్రపంచ శీతోష్ణస్థితి కూడా మారుతుంటుంది కాబట్టి, ప్రాచీన శీతోష్ణస్థితి ఆధారాలు మాత్రమే ఖండ చలనాన్ని నిరూపించలేవు. శిలాజాలు, భూవైజ్ఞానిక ఆధారాలు, ఆ తరువాత లభించిన ప్రాచీన భూఅయస్కాంత ఆధారాలతో ఏకీభవించడం వల్ల వాటికి బలం చేకూరుతుంది.

  • మెసోసారస్: దక్షిణ ఆఫ్రికా, దక్షిణ అమెరికాల మధ్య శిలాజ సారూప్య సంబంధం.
  • గ్లోసాప్టెరిస్: గోండ్వానా భూభాగాల అనుసంధానాలను సూచించే ప్రధాన వృక్ష సూచిక.
  • టిల్లైట్: గతంలో హిమానీకరణం జరిగినట్లు తెలిపే ఆధారం; ప్రస్తుత ప్రదేశం ఎల్లప్పుడూ ధ్రువ ప్రాంతంలోనే ఉండేదని తెలిపే ఆధారం కాదు.

4. వెగెనర్ ప్రతిపాదించిన యంత్రాంగం ఎందుకు తిరస్కరించబడింది

వెజెనర్ ఖండాలు అధిక సాంద్రత గల మహాసముద్ర పదార్థం గుండా కదులుతున్నట్లు భావించాడు. ఈ చలనానికి భూమి భ్రమణంతో సంబంధం ఉన్న ధ్రువ వికర్షక బలాన్ని, చంద్రుడు, సూర్యుడి గురుత్వాకర్షణ వల్ల ఉత్పన్నమయ్యే పోటుపాటు బలాలను కారణాలుగా ప్రతిపాదించాడు. అయితే, ప్రతిపాదిత చలనాన్ని కలిగించడానికి ఈ బలాలు సరిపోవు. అంతేకాకుండా, ప్రతిఘటించే మహాసముద్ర భూపటలాన్ని చీల్చుకుంటూ ఖండాలు కదులుతాయనే భావన యాంత్రికంగా ఒక ప్రధాన సమస్యను సృష్టించింది.

మహాసముద్ర ద్రోణులు ఎలా ఏర్పడతాయి, ఎలా అంతరించిపోతాయి అనే విషయాలను వివరించడానికి అవసరమైన సముద్రతల సమాచారమూ ఆయన పరికల్పనలో లేదు. మధ్య మహాసముద్ర పర్వతశ్రేణులు, ప్రపంచవ్యాప్త పగుళ్ల వ్యవస్థలు, సముద్రతల వయస్సుల్లో క్రమబద్ధమైన పంపిణీ, లోతైన భూకంప మండలాలను అప్పటికి సమగ్రంగా అర్థం చేసుకోలేదు. అందువల్ల, గతంలో ఖండాల మధ్య సంబంధాలు ఉన్నాయని నిరూపించే విశ్వసనీయ పరిశీలనలు ఉన్నప్పటికీ, వాటికి సంతృప్తికరమైన భౌతిక వివరణ లభించలేదు.

1920ల చివరలో, 1930ల ప్రారంభంలో ఆర్థర్ హోమ్స్ మాంటిల్ సంవహనాన్ని చలనానికి దోహదపడే సంభావ్య ప్రక్రియగా సూచించాడు. తరువాతి ఆవిష్కరణలు చర్చను ‘ఖండాలు కదలగలవా?’ అనే ప్రశ్న నుంచి ‘శిలావరణం ఎలా ప్రవర్తిస్తుంది?’ అనే ప్రశ్న వైపు మళ్లించాయి. పరీక్షల దృష్ట్యా, వెజెనర్ ప్రతిపాదించిన బలాలను తిరస్కరించడాన్ని, ఖండాల చలనశీలతకు సంబంధించిన భూగర్భశాస్త్ర ఆధారాలను తిరస్కరించడంగా భావించకూడదు.

  • ప్రధాన బలహీనత: ప్రతిపాదించిన ఖండ చలనాన్ని వివరించడానికి భౌతికంగా తగిన యంత్రాంగం లేకపోవడం.
  • తప్పుడు ఆధునిక నిర్ధారణ: నిశ్చలంగా ఉన్న మహాసముద్ర తలంపై ఖండాలు స్వతంత్రంగా కదులుతాయి.
  • సరైన వ్యత్యాసం: మాంటిల్ సంవహనం తరువాతి కాలంలో అభివృద్ధి చెందిన వివరణ; అది వెగెనర్ మొదట ప్రతిపాదించిన యంత్రాంగం కాదు.

5. ఆధునిక ఫలక విరూపకారాల సిద్ధాంతంలో ఖండ చలనం

యుద్ధానంతర సముద్రతల అన్వేషణలో పరస్పరం అనుసంధానమైన మధ్య మహాసముద్ర పర్వతశ్రేణులు, లోతైన సముద్ర అగాధాలు గుర్తించబడ్డాయి. 1960ల ప్రారంభంలో హ్యారీ హెస్ సముద్రతల విస్తరణ భావనను అభివృద్ధి చేశాడు: పర్వతశ్రేణుల వద్ద కొత్త మహాసముద్ర భూపటలం ఏర్పడి, అక్కడి నుంచి దూరంగా కదులుతుంది; అదే సమయంలో పాత మహాసముద్ర శిలావరణం అధోగమన మండలాల వద్ద తిరిగి మాంటిల్‌లోకి చేరవచ్చు. మహాసముద్ర ద్రోణులు ఏర్పడటం, వినియోగమై అంతరించిపోవడం వివరించేందుకు అప్పటివరకు లోపించిన సైద్ధాంతిక చట్రాన్ని ఇది అందించింది.

1963లో ఫ్రెడరిక్ వైన్, డ్రమ్మండ్ మాథ్యూస్ సముద్రతలంపై ఒకదాని తరువాత మరొకటిగా మారుతూ కనిపించే అయస్కాంత అసంగతులను భూ అయస్కాంత ధ్రువాల తారుమారు, సముద్రతల విస్తరణతో అనుసంధానించారు. లారెన్స్ మోర్లీ కూడా స్వతంత్రంగా ఇదే మౌలిక వివరణను ప్రతిపాదించాడు. పర్వతశ్రేణులకు ఇరువైపులా స్థూలంగా సౌష్టవంతో కనిపించే అయస్కాంత నమూనాలు, వాటి నుంచి దూరం పెరిగేకొద్దీ భూపటల వయస్సు పెరగడం సముద్రతల విస్తరణకు బలమైన మద్దతునిచ్చాయి. వివిధ ఖండాల సాపేక్ష చలనాలను పునర్నిర్మించినప్పుడు, ఆయా ఖండాల నుంచి పొందిన ఆభాసిక ధ్రువ సంచార మార్గాలు ఒకదానితో మరొకటి మరింత అనుగుణంగా ఉంటాయని పురా అయస్కాంత అధ్యయనాలు కూడా వెల్లడించాయి.

1960ల చివరలో సుస్థిరమైన ఫలక విరూపకారాల సిద్ధాంతం, తక్కువ దృఢత్వం కలిగి, ఆకార వికృతి చెందగల అస్తెనోస్ఫియర్‌పై కదిలే ఫలకాల సముదాయంగా శిలావరణాన్ని పరిగణిస్తుంది. ఒక ఫలకంలో ఖండ భూపటలం, మహాసముద్ర భూపటలం రెండూ ఉండవచ్చు. ఫలకాల చలనం పరస్పరం ప్రభావితం చేసుకునే బలాల ఫలితం. వీటిలో ముఖ్యమైనవి స్లాబ్ లాగుడు బలం (slab pull), ఎత్తైన పర్వతశ్రేణుల నుంచి గురుత్వాకర్షణ వల్ల జారడం—దీనినే సాధారణంగా పర్వతశ్రేణి నెట్టుడు బలం (ridge push) అంటారు—మాంటిల్–ఫలక అనుసంధానం. అస్తెనోస్ఫియర్ ప్రధానంగా ఘనస్థితిలో ఉంటుంది; అది భూగోళమంతటా విస్తరించిన ద్రవీభవించిన పొర కాదు.

ప్రస్తుత ఉపగ్రహ భూమాపన శాస్త్రం (satellite geodesy) ఫలకాల కదలికలను నేరుగా కొలుస్తుంది. ఇవి సాధారణంగా సంవత్సరానికి మిల్లీమీటర్ల నుంచి సెంటీమీటర్ల వేగంతో కదులుతాయి. అట్లాంటిక్ మహాసముద్రం సముద్రం తెరుచుకొని విస్తరించడాన్ని సూచిస్తే, హిమాలయాలు సముద్రం మూసుకుపోయిన తరువాత ఖండాలు ఢీకొనడాన్ని సూచిస్తాయి. అందువల్ల ఖండాల చలనాన్ని వర్ణించడంలో ఖండ చలన భావన ఇప్పటికీ సముచితమైనదే; అయితే ఫలక విరూపకార సిద్ధాంతం మరింత సమగ్రమైన వివరణాత్మక సిద్ధాంతం.

  • అపసరణ సరిహద్దు: ఫలకాలు పరస్పరం దూరమవుతాయి; కొత్త మహాసముద్ర భూపటలం ఏర్పడవచ్చు.
  • అభిసరణ సరిహద్దు: ఫలకాలు పరస్పరం సమీపించి, అధోగమనానికి లేదా ఖండాల ఢీకొనడానికి దారితీస్తాయి.
  • రూపాంతర సరిహద్దు: శిలావరణం క్రమబద్ధంగా ఏర్పడటం లేదా నాశనం కావడం జరగకుండా, ఫలకాలు ఒకదాని పక్కగా మరొకటి జారుతూ కదులుతాయి.

కాలరేఖ

  1. Approximately 335–300 million years ago

    ఖండాల ఢీకొనడం ద్వారా పాంజియా ఆవిర్భావం.

  2. Approximately 200 million years ago

    పాంజియా ప్రధాన విచ్ఛిన్న ప్రక్రియ ప్రారంభమవుతుంది.

  3. 1912–1915

    వెగెనర్ ఖండ చలన పరికల్పనను ప్రతిపాదించి, తన ప్రధాన గ్రంథాన్ని ప్రచురించాడు.

  4. Early 1960s

    సముద్రతల వ్యాప్తి మహాసముద్ర ద్రోణుల పరిణామానికి ఒక యంత్రాంగాన్ని అందిస్తుంది.

  5. 1963–late 1960s

    అయస్కాంత అసంగతుల వివరణతోపాటు ఇతర ఆవిష్కరణలు ఫలక విరూపకార సిద్ధాంతం స్థిరపడటానికి దోహదం చేస్తాయి.

ఖండంలో చీలిక ఏర్పడటం నుంచి ఖండాల ఢీకొనడం వరకు జరిగే పరిణామ క్రమం — సరళీకృత రూపం

  1. 1. ఖండ శిలావరణం సాగి, చీలిక ఏర్పడుతుంది
  2. 2. ఖండాలు వేరుపడటంతో కొత్త మహాసముద్ర ద్రోణి ఏర్పడటానికి అవకాశం కలుగుతుంది
  3. 3. సముద్రతల వ్యాప్తి వల్ల ద్రోణి విస్తరిస్తుంది
  4. 4. అభిసరణ ఏర్పడే చోట అధఃపాతనం ద్వారా మహాసముద్ర శిలావరణం భూమి అంతర్భాగంలోకి దిగిపోతుంది
  5. 5. మహాసముద్రం మూసుకుపోయే ప్రక్రియ చివరికి ఖండాల ఢీకొనడానికి, పర్వతాల నిర్మాణానికి దారితీయవచ్చు
పరస్పర సంబంధం ఉన్న మూడు భావనల మధ్య తేడాలు
భావనప్రధాన ప్రతిపాదనముఖ్యమైన పరిమితి లేదా పరిధి
ఖండ చలనంఖండాలు ఒకదానితో మరొకటి పోలిస్తే తమ సాపేక్ష స్థానాలను మార్చుకుంటాయివెగనర్ తొలుత ప్రతిపాదించిన చోదక బలాలు ఖండ చలనాన్ని వివరించడానికి సరిపోలేదు
సముద్రతల వ్యాప్తిమహాసముద్ర భూపటలం సముద్రాంతర పర్వత శ్రేణుల వద్ద ఏర్పడి, అక్కడి నుంచి ఇరువైపులా కదులుతుందిమహాసముద్ర తలం ఏర్పడటాన్ని, వ్యాప్తి చెందటాన్ని వివరిస్తుంది
ఫలక విరూపణ సిద్ధాంతంశిలావరణ ఫలకాలు తమ సరిహద్దుల వద్ద పరస్పరం ప్రభావితం చేసుకుంటాయిఖండ చలనం, సముద్రతల వ్యాప్తి, అధఃపాతనం, అనేక పర్వత నిర్మాణ ప్రక్రియలను సమన్వయపరుస్తుంది

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

భారత్ ప్రయాణం, హిమాలయాలు

భారత్ సుమారు 88 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం మడగాస్కర్ నుంచి విడిపోయింది. మధ్యలో ఉన్న టెథిస్ మహాసముద్ర శిలావరణం అధోగమనం ద్వారా క్షీణిస్తుండగా భారత్ ఉత్తర దిశగా కదిలింది. భారత్–యురేషియా ఢీకొనడం స్థూలంగా సుమారు 60–50 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం ప్రారంభమైంది; అయితే దాని ఖచ్చితమైన కాలం, దశలపై చర్చ కొనసాగుతోంది. నిరంతర అభిసరణ హిమాలయాల్లో విరూపణకు, భూకంపాలకు కారణమవుతోంది. అందువల్ల హిమాలయాలు ఫలకాల పరస్పర చర్యకు ఆధారమే తప్ప, కేవలం ఒక విడి ఖండం మహాసముద్ర భూపటలాన్ని తోసుకుంటూ ముందుకు కదిలిందనడానికి ఆధారం కాదు.

ఐస్‌లాండ్, తెరుచుకొని విస్తరిస్తున్న అట్లాంటిక్

ఐస్‌లాండ్ ఉత్తర అమెరికా, యురేషియా ఫలకాల మధ్య ఉన్న మధ్య అట్లాంటిక్ కటకానికి ఇరువైపులా విస్తరించి ఉంది. థింగ్వెల్లిర్ (Þingvellir) వద్ద చీలికలు, భ్రంశాలు భూపటల విస్తరణను సులభంగా పరిశీలించగల ఉదాహరణగా నిలుస్తాయి. ఐస్‌లాండ్‌లోని అగ్నిపర్వత క్రియాశీలత కటక ప్రక్రియలను, మాంటిల్ ఉష్ణకేంద్రాన్ని రెండింటినీ ప్రతిబింబిస్తుంది. కాబట్టి దాని అసాధారణ ఎత్తుకు కేవలం అపసరణనే కారణంగా పేర్కొనకూడదు.

గత సంవత్సర ప్రశ్నలు

2013 · GS-I: ఖండ చలన సిద్ధాంతం గురించి మీ అవగాహన ఏమిటి? దానికి మద్దతునిచ్చే ప్రధాన ఆధారాలను చర్చించండి.

  • వెగెనర్ పరికల్పన, పాంజియా, ఖండాల విడిపోవడాన్ని వివరించండి.
  • ఖండాల ఆకారాల సరిపోలిక, పరస్పరం సరిపోలే భౌగోళిక నిర్మాణ మండలాలు, శిలాజాలు, హిమానీనద ఆధారాలను చర్చించండి.
  • దక్షిణ అమెరికా–ఆఫ్రికా, గ్లాసోప్టెరిస్, గోండ్వానా టిల్లైట్ శిలలను ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.
  • ప్రారంభంలో ప్రతిపాదించిన యంత్రాంగంలోని బలహీనతలను, తరువాత ఫలక విరూపకార సిద్ధాంతం ద్వారా ఖండ చలనానికి లభించిన ధ్రువీకరణను సంక్షిప్తంగా వేరు చేసి వివరించండి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. ప్రస్తుత తీరరేఖల కంటే ఖండాల అంచులు సాధారణంగా ఖండాల ఆకారాల సరిపోలికకు మరింత అర్థవంతమైన ఆధారాన్ని అందిస్తాయి. 2. మెసోసారస్ శిలాజాలు దక్షిణ ఆఫ్రికా, దక్షిణ అమెరికా రెండింటిలోనూ కనిపిస్తాయి. 3. వెగెనర్ సముద్రతల వ్యాప్తి, అధోగమనం ద్వారా ఖండ చలనాన్ని వివరించాడు. ఏ వాక్యాలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

ఏ పరిశీలన సముద్రతల వ్యాప్తికి అత్యంత ప్రత్యక్షంగా మద్దతునిస్తుంది?

  • A. ఒక మహాసముద్రానికి ఎదురెదురు వైపులా సారూప్యంగా ఉండే తీరరేఖలు
  • B. మధ్య మహాసముద్ర పర్వతశ్రేణికి ఇరువైపులా స్థూలంగా సౌష్ఠవంతో ఉండే అయస్కాంత అసంగతులు
  • C. అంటార్కిటికాలో బొగ్గు నిక్షేపాలు
  • D. అనేక దక్షిణ ఖండాల్లో గ్లోసాప్టెరిస్ శిలాజాలు

ప్రశ్న 3

ఖండ చలనం, ఫలక విరూపణలకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఒకే ఫలకంలో ఖండ భూపటలం, మహాసముద్ర భూపటలం రెండూ ఉండవచ్చు. 2. అస్తెనోస్ఫియర్ అనేది పూర్తిగా కరిగిన శిలలతో కూడిన నిరంతర పొర. 3. ఖండాల మధ్యనున్న మహాసముద్ర శిలావరణం అధోగమనం ద్వారా అంతరించిన తరువాత ఖండాల ఢీకొనడం సంభవించవచ్చు. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: వెగెనర్ ఖండ చలన పరికల్పన దాని యంత్రాంగం కంటే ఆధారాల పరంగా బలంగా ఉంది. వివరించండి; ఫలక విరూపకార సిద్ధాంతం ఈ అసమతుల్యతను ఎలా పరిష్కరించిందో చూపండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • వెగెనర్, పాంజియాను పరిచయం చేయండి.
  • ఆధారాలను జ్యామితీయ, భౌగోళిక నిర్మాణ, శిలాజ, పురాశీతోష్ణస్థితి వర్గాలుగా క్రమబద్ధీకరించండి.
  • ధ్రువాల నుంచి దూరంగా నెట్టే బలం, ఆటుపోట్ల బలాలు ఎందుకు సరిపోవో వివరించండి.
  • సముద్రతల వ్యాప్తి, అయస్కాంత అసంగతులు, అధోగమనాన్ని చర్చించండి.
  • ఖండాలను శిలావరణ ఫలకాల నుంచి వేరు చేసి వివరించండి; భారత్ ఢీకొనడాన్ని ఉదాహరణగా ఉపయోగించండి.
  • ఫలక విరూపకార సిద్ధాంతం ఖండాల చలనాన్ని మరింత విస్తృతమైన సైద్ధాంతిక చట్రంలో చేర్చిందని ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Class XI, Fundamentals of Physical Geography, chapter Distribution of Oceans and Continents.
  • US Geological Survey, This Dynamic Earth: The Story of Plate Tectonics.
  • Geological Survey of India publications on Gondwana geology and the Talchir Formation.
  • Alfred Wegener, The Origin of Continents and Oceans.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp