పవనకృత భూస్వరూపాలు

1. పవన చర్యకు అవసరమైన పరిస్థితులు, ప్రక్రియలు

గ్రీకు పురాణాల్లో పవనాల సంరక్షకుడైన ఏయోలస్ పేరు మీద పవన ప్రక్రియలకు ఏయోలియన్ అనే పేరు వచ్చింది. అవక్షేపాలు పొడిగా, వదులుగా, బహిర్గతంగా ఉండి, వృక్షావరణం పలుచగా ఉన్నప్పుడు, కణాలను కదిలించడానికి అవసరమైన కనిష్ఠ పరిమితిని పవనాలు తరచుగా అధిగమించినప్పుడు, గాలి సమర్థవంతమైన భూస్వరూప కారకంగా మారుతుంది. ఈ పరిస్థితులు సాధారణంగా ఉష్ణ ఎడారుల్లోనే కాకుండా సముద్రతీరాలు, నదీ వరద మైదానాలు, శీతల శుష్క భూప్రదేశాల్లోనూ కనిపిస్తాయి. శుష్కత పవన చర్యను ప్రోత్సహిస్తుంది; అయితే ప్రతి ఎడారి భూస్వరూపాన్ని గాలే సృష్టించిందని దీని అర్థం కాదు.

పవన ఉత్ఖాతం అంటే నేలపై ఉన్న వదులైన పదార్థాలను గాలి పైకి లేపి తొలగించడం. పవనంతో కదిలే కణాలు, ముఖ్యంగా ఇసుక, శిలలను అరగదీయడం, నునుపుగా చేయడం, గాడులు ఏర్పరచడాన్ని ఘర్షణ క్రమక్షయం అంటారు. రవాణా అవుతున్న రేణువులు పరస్పరం ఢీకొనడం వల్ల అరిగిపోవడం, ముక్కలవడాన్ని పరస్పర సంఘర్షణ క్షయం (Attrition) అంటారు. గాలి ఒక్కటే సాపేక్షంగా బలహీనమైన ఘర్షణ క్రమక్షయ కారకం; అది మోసుకెళ్లే అవక్షేపాలే కోత చర్యలో అధిక భాగాన్ని నిర్వహిస్తాయి.

అవక్షేప కదలిక కణాల పరిమాణం, ఉపరితల గరుకుదనం, తేమ, పవన కర్తన బలంపై ఆధారపడుతుంది. ఇసుక ప్రధానంగా వరుస చిన్న గెంతులతో కూడిన గెంతుల చలనం ద్వారా ప్రయాణిస్తుంది. నేలను తాకే రేణువులు ఇతర రేణువులను కదిలిస్తాయి లేదా పెద్ద కణాలను ఉపరితలంపై పాకుడు ద్వారా ముందుకు నెడతాయి. సూక్ష్మ ఒండ్రు, బంకమట్టి కణాలు గాలిలో తేలుతూ ఖండాలు, మహాసముద్రాలను దాటి ప్రయాణించగలవు. అయితే సంసంజన బలం గల బంకమట్టి కణాలు మొదట గాలి ప్రవాహంలోకి లేవడాన్ని వదులైన ఇసుక కంటే బలంగా నిరోధించవచ్చు. అందువల్ల అతి చిన్న కణాన్ని పైకి లేపడం తప్పనిసరిగా అత్యంత సులభమని చెప్పలేం.

• అవక్షేప మూలాల్లో శైథిల్యం చెందిన శిలలు, బహిర్గతమైన సరస్సు అడుగుభాగాలు, నదీ నిక్షేపాలు, సముద్రతీరాలు, హిమానీనద కరిగిన నీటి నిక్షేపాలు ఉంటాయి.
• వృక్షావరణం రేణువులను అడ్డుకుంటుంది, భూ ఉపరితల సమీపంలో గాలి వేగాన్ని తగ్గిస్తుంది, అవక్షేపాలను స్థిరపరచడంలో తోడ్పడుతుంది.
• ఇసుక రవాణా ఎక్కువగా నేలకు దగ్గరగానే జరుగుతుంది; గాలిలో తేలే ధూళి మరింత ఎత్తుకు చేరగలదు.

2. క్రమక్షయ భూస్వరూపాలు

పవన ఉత్ఖాత గర్తాలు వదులైన అవక్షేపాల ఎంపికాత్మక తొలగింపు ద్వారా ఏర్పడే పల్లాలు. ఉపరితలం నిరోధక పొరను చేరేవరకు, పెద్ద శకలాల రక్షణ లభించేవరకు లేదా భూగర్భ జలమట్టం సమీపంలోని తేమగల అవక్షేపాలను చేరేవరకు ఇవి విస్తరించవచ్చు. కొన్ని గర్తాల్లో కాలానుగుణంగా నీరు ఉంటుంది; అయితే ఎడారి ద్రోణులన్నీ లేదా ఒయాసిస్సులన్నీ పవన ఉత్ఖాతం వల్ల ఏర్పడినవి కావు. ఒయాసిస్ ఉనికి ప్రాథమికంగా అందుబాటులో ఉండే నీటిపై ఆధారపడుతుంది.

ఎడారి శిలా పరచు (Desert pavement) అనేది సూక్ష్మ అవక్షేపాలపై గులకరాళ్లు, రాళ్లు దట్టంగా అమరిన ఉపరితలం. సూక్ష్మ కణాల ఎంపికాత్మక తొలగింపు వల్ల అవశిష్ట రాతి కప్పు మిగలవచ్చు. అయితే దీని నిర్మాణం సాధారణ పవన ఉత్ఖాతం కంటే సంక్లిష్టమైనది: రాళ్లు పైకి కదలడం, వాటి కింద పవనంతో వచ్చిన ధూళి పేరుకుపోవడం కూడా తోడ్పడవచ్చు. ఈ శిలా పరచు కవచంలా పనిచేసి, మరింత అవక్షేప నష్టాన్ని నిరోధిస్తుంది.

వెంటిఫాక్ట్‌లు ఇసుక ఘర్షణ వల్ల నునుపైన, గాడులు పడిన లేదా సమతల ముఖాలు ఏర్పడిన రాళ్లు. డ్రైకాంటర్ అనేది మూడు అంచులు లేదా మూడు ముఖాలు గల విశిష్ట వెంటిఫాక్ట్. పుట్టగొడుగు శిలలు లేదా శిలా పీఠాలు భేదాత్మక క్రమక్షయం వల్ల ఏర్పడతాయి; తరచుగా నేల సమీపంలో బలమైన ఘర్షణ క్రమక్షయం, శిలలోని భాగాల మధ్య నిరోధకతలో తేడాలు దీనికి కారణమవుతాయి. శైథిల్యం, ఇతర ప్రక్రియలు కూడా వాటి ఆకృతిని తీర్చిదిద్దడంలో తోడ్పడవచ్చు.

యార్డాంగ్‌లు గాడులతో వేరుచేయబడిన పొడవైన, ప్రవాహానుకూల ఆకృతిగల శిలా కటకాలు. ఇవి సాధారణంగా సాపేక్షంగా మెత్తని అవక్షేపాలు లేదా శిలల్లో కోత వల్ల ఏర్పడతాయి. వాటి దీర్ఘ అక్షాలు సాధారణంగా ప్రభావవంతమైన క్రమక్షయ పవన దిశలో అమరి ఉంటాయి. జ్యూగెన్‌లను సంప్రదాయంగా అడ్డంగా పొరలు గల శిలల్లో బల్ల ఆకారపు అవశేషాలుగా వర్ణిస్తారు; వీటిలో నిరోధక పైపొర కింద ఉన్న మెత్తని పదార్థాన్ని రక్షిస్తుంది. పరీక్షల దృష్ట్యా ప్రవాహానుకూల ఆకృతితో పవన దిశలో అమరిన యార్డాంగ్‌లకు, నిరోధక పైపొర రక్షణ గల జ్యూగెన్‌లకు మధ్య తేడా ముఖ్యమైనది; వాస్తవ భూప్రదేశాలు పరస్పరం ప్రభావితం చేసే అనేక ప్రక్రియల ఫలితాలను ప్రతిబింబించవచ్చు.

3. నిక్షేపణ భూస్వరూపాలు, ఇసుక దిబ్బల ఆకృతి

పవన రవాణా సామర్థ్యం తగ్గినప్పుడు లేదా అడ్డంకులు రేణువులను నిలిపివేసినప్పుడు నిక్షేపణ జరుగుతుంది. ఇసుక పొరలు, అలల వంటి చిన్న ముడతలు లేదా దిబ్బలుగా పేరుకుపోవచ్చు. సాధారణంగా ఇసుక దిబ్బకు సాపేక్షంగా మృదువైన పవనాభిముఖ వాలు, నిటారైన పవనవిముఖ జారు వాలు ఉంటాయి. రేణువులు పవనాభిముఖ వాలుపైకి ఎక్కి, జారు వాలు స్థిరత్వ పరిమితిని అధిగమించినప్పుడు దాని మీదుగా ఒక్కసారిగా కిందికి జారుతాయి. పొడి ఇసుక జారు వాలు కోణాన్ని సాధారణంగా సుమారు 30–34 డిగ్రీల వద్ద నిలుపుకుంటుంది; అయితే రేణువుల లక్షణాలు, తేమ వల్ల మార్పులు వస్తాయి.

బర్ఖాన్‌లు పరిమిత ఇసుక సరఫరా, సాపేక్షంగా గట్టి నేల, ఒక ప్రబల పవన దిశ ఉన్న చోట ఏర్పడే విడివిడి చంద్రవంక ఆకారపు దిబ్బలు. మధ్య భాగం కంటే పలుచని అంచులు వేగంగా ముందుకు కదలడం వల్ల వాటి కొమ్ములు గాలి వీచే దిశలో ఉంటాయి. ఇసుక సమృద్ధిగా లభించే చోట చంద్రవంక ఆకారపు దిబ్బలు ఒకదానితో మరొకటి కలసి పొడవైన దిబ్బలుగా మారవచ్చు. అనుప్రస్థ దిబ్బలు ఫలిత ఇసుక రవాణా దిశకు సాధారణంగా లంబంగా ఏర్పడతాయి; సమృద్ధిగా అవక్షేప సరఫరా, ప్రధానంగా ఏకదిశా పవనాలు ఉన్నప్పుడు ఇవి ఏర్పడటం సాధారణం.

అనుదైర్ఘ్య లేదా రేఖీయ దిబ్బలు ఫలిత ఇసుక రవాణా దిశ వెంబడి సాధారణంగా అమరిన పొడవైన దిబ్బలు. వీటిలో అనేకం రెండు ప్రబల దిశల నుంచి వీచే పవనాల ప్రభావంతో ఏర్పడతాయి; అందువల్ల వీటిని ఒకే పవనం ఉత్పత్తులుగా యాంత్రికంగా భావించకూడదు. నక్షత్ర దిబ్బలకు కేంద్రం నుంచి వివిధ దిశలకు విస్తరించే అనేక భుజాలు, బహుళ జారు వాలులు ఉంటాయి. ఇవి బహుదిశా పవనాలను, గణనీయమైన ఇసుక సంచయాన్ని ప్రతిబింబిస్తూ, తరచుగా నిలువుగా పెరుగుతాయి.

పరావలయ దిబ్బలు U-ఆకారంలో ఉండి, వాటి భుజాలు గాలి వచ్చే దిశవైపు ఉంటాయి. వృక్షావరణం వెనుకకు విస్తరించిన భుజాలను స్థిరంగా నిలుపుతుండగా, మధ్యలోని ముందుభాగం గాలి వీచే దిశలో ముందుకు కదులుతుంది. ఇవి తీరప్రాంత, అర్ధశుష్క పరిసరాల్లో సాధారణంగా కనిపిస్తాయి; వృక్షావరణం గల ఇసుక ప్రాంతాల్లో గాలి తొలగింపు వల్ల ఏర్పడిన గుంటల నుంచి అభివృద్ధి చెందవచ్చు. కాబట్టి దిబ్బ ఆకారం కేవలం పవన దిశను మాత్రమే కాకుండా పరస్పరం ప్రభావితం చేసే నియంత్రకాలను ప్రతిబింబిస్తుంది: అవక్షేప లభ్యత, వృక్షావరణం, స్థలాకృతి, పవన వ్యవస్థలో మార్పులు అన్నీ ముఖ్యమైనవే.

4. లోయెస్, పవనకృత భూప్రదేశాల ప్రపంచ విస్తరణ

లోయెస్ అనేది ప్రధానంగా పవనంతో వచ్చిన ఒండ్రుతో కూడిన దుప్పటిలాంటి నిక్షేపం. దీని మూల పదార్థం ఎడారులు, నదీ వరద మైదానాలు లేదా హిమానీనదాల రాపిడితో నలిగిన అవక్షేపాల నుంచి రావచ్చు. చైనాలోని లోయెస్ పీఠభూమి, మధ్య ఐరోపా, మిసిసిపీ–మిస్సోరీ పరీవాహక ప్రాంతంలో విస్తారమైన నిక్షేపాలు ఉన్నాయి. లోయెస్ సాధారణంగా సచ్ఛిద్రంగా, బలహీనంగా బంధితమై ఉంటుంది; పొడిగా ఉన్నప్పుడు నిటారైన ముఖాలను నిలుపుకోగలదు. అయితే తడిసినప్పుడు లేదా కదిలించబడినప్పుడు కొన్ని నిక్షేపాలు కూలిపోవడం, లోతైన కోత గాడులు ఏర్పడటం, వాలులు విఫలమవడం వంటి ప్రమాదాలకు గురవుతాయి.

ఇసుకతో కప్పబడిన విశాల ఎడారి ప్రాంతాలను ఎర్గ్‌లు లేదా ఇసుక సముద్రాలు అంటారు. రెగ్‌లు రాళ్లు లేదా గులకరాళ్లతో కూడిన ఎడారి ఉపరితలాలు; హమాదాలు ప్రధానంగా రాతి పీఠభూములు లేదా బహిర్గత ఆధారశిల ఉపరితలాలు. ఈ పదాలు భిన్నమైన ఎడారి ఉపరితలాలను వర్ణిస్తాయి; సార్వత్రిక క్రమక్షయ చక్రంలోని వరుస దశలను కాదు. ప్రపంచ ఎడారి విస్తీర్ణంలో అధిక భాగం ఇసుక దిబ్బలతో కప్పబడి లేదు.

ప్రముఖ పవనకృత భూప్రదేశాలు సహారా, అరేబియా ఎడారులు, నమీబ్, మధ్య ఆసియా, ఆస్ట్రేలియాలో ఉన్నాయి. భారతదేశంలో పశ్చిమ రాజస్థాన్, దానికి ఆనుకుని ఉన్న పాకిస్థాన్‌లోని థార్ ఎడారిలో క్రియాశీల, స్థిరీకృత ఇసుక దిబ్బలు, ఇసుక మైదానాలు ఉన్నాయి. రుతుపవనాల కాలానుగుణత, వృక్షావరణం, పశువుల మేత, సాగు అవక్షేప చలనశీలతను ప్రభావితం చేస్తాయి. తమిళనాడు, ఒడిశా తీరంలోని కొన్ని భాగాలతో సహా తీరప్రాంత ఇసుక దిబ్బలు పవన నిక్షేపణ ఎడారులకే పరిమితం కాదని చూపుతున్నాయి.

5. పర్యావరణ ప్రాధాన్యం, నిర్వహణ

పవన క్రమక్షయం సారవంతమైన ఉపరితల మట్టిని తొలగించగలదు, పంటలను దెబ్బతీయగలదు, దృశ్యమానతను తగ్గించగలదు, రహదారులు లేదా కాలువలను కప్పివేయగలదు. సూక్ష్మ ధూళి వాయు నాణ్యతను ప్రభావితం చేస్తుంది; పోషకాలను సుదూరాలకు తీసుకెళ్లగలదు. అందువల్ల పవన నిక్షేపణ పూర్తిగా హానికరమైనది కాదు: ఇది నేలలు ఏర్పడటానికి మాతృ పదార్థాన్ని అందిస్తుంది; పర్యావరణ వ్యవస్థల మధ్య ఖనిజాలను బదిలీ చేస్తుంది. దాని పరిణామాలు అవక్షేపాల సంఘటన, రవాణా దూరం, నిక్షేపణ రేటుపై ఆధారపడతాయి.

పవన నిరోధక వృక్షపట్టీలు, స్థానిక గడ్డి జాతులు, నియంత్రిత పశుమేత, పంట అవశేషాలను నిలుపుకోవడం, నేలను తక్కువగా కదిలించడం ద్వారా నివారించదగిన పవన క్రమక్షయాన్ని పరిమితం చేయవచ్చు. రాజస్థాన్‌లోని జోధ్‌పూర్‌లో ఉన్న కేంద్ర శుష్క మండల పరిశోధనా సంస్థ ఇసుక దిబ్బల స్థిరీకరణ, శుష్క భూముల నిర్వహణపై పరిశోధనకు తోడ్పడింది. తీరప్రాంత దిబ్బలు ఇసుకను నిల్వ చేసి, తుఫానుల ప్రభావాన్ని తగ్గిస్తాయి కాబట్టి వాటి సహజ సర్దుబాటుకు తగినంత స్థలం ఉండాలి. ప్రతి దిబ్బను స్థిరపరచడం అవసరం కాదు; పర్యావరణపరంగా వాంఛనీయం కూడా కాదు. నిర్వహణలో సహజ దిబ్బల చలనశీలతకు, మానవ ప్రేరిత భూక్షీణతకు మధ్య తేడాను గుర్తించాలి.

సాధన ప్రశ్నలు