
ఆక్వా MODIS నమోదు చేసిన ఐస్లాండ్ సమీపంలోని అల్పపీడన వ్యవస్థ; ఇది ఉత్తరార్ధగోళంలోని చక్రవాత ప్రసరణకు ఒక ఉదాహరణ.
Credit: NASA/GSFC, MODIS Rapid Response Team, Jacques Descloitres · Public domain · sourceResized and converted to WebP; uncropped.
1. అర్థం, భౌతిక ఆధారం
భ్రమణశీల నిర్దేశ చట్రంలో చలనాన్ని వివరించడానికి ఉపయోగించే దృశ్యమాన లేదా జడత్వ బలమే కొరియాలిస్ బలం. భూమి ఉపరితలంపై స్థిరంగా ఉన్న పరిశీలకుడు ఇటువంటి చట్రంలోనే ఉంటాడు. చలనంలో ఉన్న ఒక గాలి ఖండం, భ్రమిస్తున్న భూ ఉపరితలానికి సంబంధించి దిశ మార్చుకుంటున్నట్లు కనిపిస్తుంది. అయితే భ్రమణం లేని చట్రం నుంచి ఈ చలనాన్ని వివరించేటప్పుడు, అందుకు అనుగుణమైన పార్శ్వ పరస్పర చర్య ఏదీ అవసరం లేదు. ఇది భ్రమ కాదు: భూమి ఉపరితలానికి సంబంధించి ఏర్పడే ఈ విక్షేపాన్ని కొలవవచ్చు; వాతావరణ అంచనాలకు ఇది అత్యవసరం.
ఈ ప్రభావానికి ఫ్రెంచ్ గణిత శాస్త్రవేత్త గాస్పార్డ్-గుస్తావ్ డి కోరియోలిస్ పేరు పెట్టారు. ఆయన 1835లో దీనికి సంబంధించిన యాంత్రిక సూత్రాలను వివరించారు. వాతావరణ ప్రసరణ సందర్భంలో, గాలిని అధిక పీడనం నుంచి అల్ప పీడనం వైపు నెట్టే పీడన ప్రవణతా బలం నుంచి, ఉపరితలానికి సాపేక్షంగా జరిగే చలనాన్ని వ్యతిరేకించే ఘర్షణ బలం నుంచి దీనిని వేరుగా గుర్తించాలి. నిశ్చలంగా ఉన్న గాలిలో కోరియోలిస్ బలం చలనాన్ని ప్రారంభించదు; గాలి భూమికి సాపేక్షంగా కదలడం ప్రారంభమైన తర్వాతనే ఇది పనిచేస్తుంది.
దీనిని వివరించడానికి సాధారణంగా కోణీయ ద్రవ్యవేగ నిత్యత్వ సూత్రాన్ని ఉపయోగిస్తారు. ధ్రువాల వైపు కదిలే గాలి, తాను చేరిన కొత్త పరిసరాలతో పోలిస్తే తూర్పు దిశలో అధిక ద్రవ్యవేగాన్ని నిలుపుకునే ప్రవృత్తిని కలిగి ఉంటుంది. భూమధ్యరేఖ వైపు కదిలే గాలి మాత్రం భూ ఉపరితల చలనంతో పోలిస్తే వెనుకబడే ప్రవృత్తిని కలిగి ఉంటుంది. ఇది ఉత్తర–దక్షిణ దిశలలో చలనం సమయంలో కలిగే విచలనాన్ని వివరిస్తుంది. భ్రమణ నిర్దేశ చట్రం ఆధారిత సూత్రీకరణ మరింత సాధారణంగా వర్తిస్తుంది; తూర్పు, పడమర దిశలలో చలనానికి కలిగే విచలనాన్ని కూడా వివరిస్తుంది.
2. దిశ, పరిమాణం మరియు అక్షాంశం
విస్తృత స్థాయి వాతావరణ శాస్త్రంలో ఉపయోగించే క్షితిజ సమాంతర అంశానికి సంబంధించి, కోరియోలిస్ త్వరణం క్షితిజ సమాంతర వేగానికి లంబంగా ఉంటుంది. దాని పరిమాణం |2Ω sin φ|V. భూమి కోణీయ వేగం Ω సుమారు సెకనుకు 7.292 × 10⁻⁵ రేడియన్లు. f = 2Ω sin φ అనే రాశిని కోరియోలిస్ పరామితి అంటారు: ఇది ఉత్తరార్ధగోళంలో ధనాత్మకంగానూ, దక్షిణార్ధగోళంలో రుణాత్మకంగానూ ఉంటుంది. త్వరణం ద్రవ్యరాశిపై ఆధారపడదు; అయితే దానికి సంబంధించిన బలం, ద్రవ్యరాశిని త్వరణంతో గుణించిన లబ్ధానికి సమానంగా ఉంటుంది.
ఒక నిర్దిష్ట అక్షాంశం వద్ద, చలన వేగం ఎక్కువగా ఉంటే కోరియోలిస్ త్వరణం కూడా ఎక్కువగా ఉంటుంది. ఒక నిర్దిష్ట వేగం వద్ద, దాని పరిమాణం భూమధ్యరేఖ వద్ద సున్నా నుంచి ధ్రువాల వద్ద గరిష్ఠ స్థాయికి పెరుగుతుంది. స్థానిక క్షితిజ సమాంతర ఉపరితలానికి లంబంగా ఉండే భూభ్రమణ సదిశ అంశం మారడమే అక్షాంశాన్ని బట్టి ఈ వ్యత్యాసానికి కారణం. ధ్రువాల వద్ద భూ ఉపరితలం అత్యంత వేగంగా కదులుతుందని పేర్కొంటూ, అక్కడ ఈ ప్రభావం గరిష్ఠంగా ఉండటాన్ని వివరించడం సరికాదు; భూ ఉపరితల రేఖీయ భ్రమణ వేగం భూమధ్యరేఖ వద్ద అత్యధికంగా ఉంటుంది.
చలన దిశకు అభిముఖంగా ఉన్నట్లు భావించే కుడి, ఎడమలను ఎల్లప్పుడూ నిర్ణయించాలి. ఉత్తరార్ధగోళంలో ఉత్తరం వైపు చలనం తూర్పు వైపుకు, దక్షిణం వైపు చలనం పడమర వైపుకు, తూర్పు వైపు చలనం దక్షిణం వైపుకు, పడమర వైపు చలనం ఉత్తరం వైపుకు విచలనం చెందుతాయి. దక్షిణార్ధగోళంలో ఈ దిశలన్నీ తారుమారవుతాయి. అందువల్ల, కుడివైపు విచలనం అంటే అన్ని సందర్భాల్లోనూ తూర్పువైపు విచలనం అని అర్థం కాదు.
భూమధ్యరేఖ వద్ద కోరియోలిస్ బలం ఉండదనే పాఠ్యపుస్తక వాక్యం, క్షితిజ సమాంతర చలనానికి కలిగే క్షితిజ సమాంతర విచలనాన్ని సూచిస్తుంది. సంపూర్ణ త్రిమితీయ కోరియోలిస్ త్వరణానికి అక్కడ ఇతర అంశాలు ఉండవచ్చు. గాలులు, సముద్ర ప్రవాహాలపై సాధారణ UPSC ప్రశ్నలలో, ప్రశ్నలో వేరుగా పేర్కొనకపోతే సాధారణంగా క్షితిజ సమాంతర సూత్రీకరణనే ఉద్దేశిస్తారు.
3. బలాల సమతుల్యత మరియు వాతావరణ ప్రసరణ
పీడన వ్యత్యాసాలు ప్రారంభంలో గాలిని సమపీడన రేఖలకు అడ్డంగా, అధిక పీడనం నుంచి అల్ప పీడనం వైపు త్వరణం చెందేలా చేస్తాయి. గాలి వేగం పెరిగే కొద్దీ కోరియోలిస్ విచలనం మరింత బలపడుతుంది. ఘర్షణ ప్రభావం ప్రధానంగా ఉండే ఉపరితల పొరకు ఎగువన, సరళమైన, స్థిరమైన ప్రవాహం భూభ్రమణ సమతుల్యతకు (geostrophic balance) చేరువ కావచ్చు: ఈ స్థితిలో పీడన ప్రవణతా బలం, కోరియోలిస్ బలం సమాన పరిమాణంతో వ్యతిరేక దిశలలో ఉంటాయి. ఫలితంగా భూభ్రమణ పవనం (geostrophic wind), అధిక పీడనం నుంచి అల్ప పీడనానికి నేరుగా వీచే బదులు, సరళ సమపీడన రేఖలకు సమాంతరంగా వీస్తుంది.
ఉత్తరార్ధగోళంలో భూభ్రమణ సమతుల్య పవనానికి (geostrophic wind) ఎడమ వైపున అల్పపీడనం ఉంటుంది; దక్షిణార్ధగోళంలో అది కుడి వైపున ఉంటుంది. దగ్గర దగ్గరగా ఉన్న సమపీడన రేఖలు సాధారణంగా అధిక పీడన ప్రవణతను, పోల్చదగిన పరిస్థితుల్లో బలమైన పవనాలను సూచిస్తాయి. సమపీడన రేఖలు వక్రంగా ఉన్న చోట, అవసరమైన కేంద్రాభిముఖ త్వరణాన్ని కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. ఇటువంటి వక్ర ప్రవాహానికి సంబంధించిన సన్నికర్షణను ప్రవణత పవన సమతుల్యత (gradient-wind balance) అంటారు.
భూ ఉపరితలానికి సమీపంలో ఘర్షణ సాధారణంగా పవన వేగాన్ని తగ్గిస్తుంది; దానితో ముడిపడిన కొరియాలిస్ బలాన్ని కూడా తగ్గిస్తుంది. అప్పుడు పీడన ప్రవణత బలాన్ని కొరియాలిస్ బలం పూర్తిగా సమతుల్యం చేయదు. అందువల్ల పవనాలు సమపీడన రేఖలను దాటుతూ అల్పపీడనం వైపు వీస్తాయి. ఉపరితల పవనాలు అల్పపీడన కేంద్రాల చుట్టూ లోపలికి, అధికపీడన కేంద్రాల చుట్టూ వెలుపలికి సర్పిలాకారంలో వీస్తాయి. ఉత్తరార్ధగోళంలో అల్పపీడన కేంద్రాల చుట్టూ పవనాలు అపసవ్య దిశలో, అధికపీడన కేంద్రాల చుట్టూ సవ్య దిశలో తిరుగుతాయి; దక్షిణార్ధగోళంలో అల్పపీడన కేంద్రాల చుట్టూ సవ్య దిశలో, అధికపీడన కేంద్రాల చుట్టూ అపసవ్య దిశలో తిరుగుతాయి.
భూమధ్యరేఖ వైపు కదిలే వ్యాపార పవనాలు తూర్పు నుంచి వీచే స్వభావాన్ని, ధ్రువాల వైపు కదిలే మధ్య అక్షాంశ పవనాలు పశ్చిమం నుంచి వీచే స్వభావాన్ని పొందడంలో కొరియాలిస్ విక్షేపణ తోడ్పడుతుంది. అయితే, మూడు కణాల ప్రసరణ నమూనా ఒక ఆదర్శీకృత నమూనా. అసమాన తాపనం, ఖండాలు, రుతువులనుబట్టి సంభవించే స్థాన మార్పులు, పర్వతాలు, వాతావరణ సుడులు కూడా వాస్తవ పవన సరళులను నిర్ణయిస్తాయి. భూభ్రమణం ఒక్కటే మొత్తం సాధారణ వాయు ప్రసరణను వివరించలేదు.
4. చక్రవాతాలు, రుతుపవనాలు మరియు సముద్ర ప్రసరణ
ఉష్ణమండల చక్రవాతాలు నిరంతరం కొనసాగగల భ్రమణ ప్రసరణగా వ్యవస్థీకృతం కావడానికి సాధారణంగా తగినంత భూభ్రమణ ప్రభావం అవసరం. అందువల్ల భూమధ్యరేఖకు ఇరువైపులా సుమారు 5° అక్షాంశ పరిధిలో వాటి ఆవిర్భావం అరుదుగా ఉంటుంది; అక్కడ క్షితిజ సమాంతర కొరియాలిస్ పరామితి తక్కువగా ఉంటుంది. ఇది విస్తృతమైన శీతోష్ణస్థితి సంబంధిత పరిస్థితి మాత్రమే; చక్రవాతాలు ఏర్పడటాన్ని పూర్తిగా నిరోధించే భౌగోళిక నిషేధం కాదు. వెచ్చని సముద్ర జలాలు, తగినంత తేమ, వాతావరణ అస్థిరత్వం, ముందుగానే ఉన్న వాతావరణ అలజడి, సాపేక్షంగా బలహీనమైన నిలువు పవన కర్తనం (vertical wind shear) కూడా ముఖ్యమైనవి.
భారత వేసవి రుతుపవన కాలంలో, రుతుపరమైన పీడన పంపిణీకి ప్రతిస్పందనగా భూమధ్యరేఖను దాటే వాయు ప్రవాహం ఏర్పడుతుంది. దక్షిణార్ధగోళం నుంచి వచ్చే పవనాలు అక్కడ ఎడమ వైపునకు, ఉత్తరార్ధగోళంలోకి ప్రవేశించిన తర్వాత కుడి వైపునకు విక్షేపణకు లోనవుతాయి. ఇది భారతదేశం వైపు నైరుతి దిశ నుంచి వీచే ప్రవాహం ఏర్పడటానికి తోడ్పడుతుంది. పశ్చిమ హిందూ మహాసముద్రంపై ఉండే సోమాలి దిగువస్థాయి జెట్ ప్రవాహం ఇందులో ఒక ప్రధాన భాగం. దాని బలం, స్థానం పీడన ప్రవణతలు, తూర్పు ఆఫ్రికా భూస్వరూపం, సరిహద్దు పొర ప్రక్రియల ప్రభావాన్ని కూడా ప్రతిబింబిస్తాయి.
సముద్రాల్లో పవన ఒత్తిడి, భ్రమణం, ఘర్షణ పరస్పరం ప్రభావితం చేసుకొని ఎక్మాన్ రవాణాను (Ekman transport) కలిగిస్తాయి. ఆదర్శీకృత నమూనాలో, ఎక్మాన్ పొర అంతటినీ పరిగణనలోకి తీసుకున్నప్పుడు నికర జల రవాణా ఉత్తరార్ధగోళంలో పవన దిశకు కుడి వైపున 90°, దక్షిణార్ధగోళంలో ఎడమ వైపున 90° కోణంలో ఉంటుంది. ఇది మొత్తం లోతును సమాకలనం చేసి లెక్కించిన జల రవాణాను వివరిస్తుంది; ప్రతి జల భాగం కదిలే దిశను గానీ, తప్పనిసరిగా ఉపరితల ప్రవాహ దిశను గానీ సూచించదు.
ఎక్మన్ రవాణా వల్ల ఉపరితల జలం తీరరేఖ నుంచి దూరంగా తరలినప్పుడు, దాని స్థానాన్ని భర్తీ చేయడానికి లోతైన జలం పైకి ఎగసివస్తుంది. దీనివల్ల తీరప్రాంత ఊర్ధ్వప్రవాహం (coastal upwelling) ఏర్పడుతుంది. ఇది పెరూ–చిలీ, కాలిఫోర్నియా వంటి ప్రాంతాల్లో సమృద్ధమైన మత్స్య సంపదకు తోడ్పడుతుంది. సముద్రాల్లో భూభ్రమణ సమతుల్యత (geostrophic balance) ఏర్పడటానికి కూడా కోరియోలిస్ బలం దోహదపడుతుంది. ఈ స్థితిలో క్షితిజసమాంతర పీడన ప్రవణత బలం, కోరియోలిస్ బలం మధ్య సమతుల్యత కారణంగా సముద్ర ప్రవాహాలు సుమారుగా సముద్ర ఉపరితల సమోన్నత రేఖల వెంట ప్రవహిస్తాయి.
5. పరిమాణ స్థాయిపై ఆధారపడటం, పరీక్షల్లో పొరపాట్లకు దారితీసే అంశాలు
భ్రమణ ప్రాముఖ్యతను రాస్బీ సంఖ్య ద్వారా అంచనా వేయవచ్చు: Ro = U/(|f|L). ఇక్కడ U అనేది లక్షణాత్మక వేగం, L అనేది లక్షణాత్మక క్షితిజసమాంతర పొడవు. రాస్బీ సంఖ్య తక్కువగా ఉంటే, జడత్వ త్వరణంతో పోలిస్తే కోరియోలిస్ ప్రభావాలు ముఖ్యమైనవని సూచిస్తుంది. భారీ స్థాయి వాతావరణ వ్యవస్థలు, సముద్ర ప్రవాహాల్లో తరచుగా ఈ పరిస్థితి ఉంటుంది. అయితే, చిన్న స్థాయిలో వేగంగా మారే ప్రవాహాల్లో ఈ పరిస్థితి ఉండకపోవచ్చు. భూమధ్యరేఖ సమీపంలో f విలువ సున్నాకు చేరువవుతుంది కాబట్టి, ఈ సరళమైన నిర్ధారణ పద్ధతిని జాగ్రత్తగా ఉపయోగించాలి.
కోరియోలిస్ బలం తక్షణ వేగానికి లంబంగా పనిచేస్తుంది; ఇది ఏ పనీ చేయదు. ఇది ఒక్కటే పనిచేస్తే, వేగ పరిమాణాన్ని మార్చకుండా దిశను మారుస్తుంది. అయితే, వాస్తవ గాలులపై పీడన ప్రవణతలు, ఘర్షణ, ఇతర ప్రక్రియలు ఏకకాలంలో పనిచేస్తాయి కాబట్టి వాటి వేగం పెరుగుతుంది లేదా తగ్గుతుంది. అదేవిధంగా, టోర్నడోల భ్రమణ దిశను అవి ఉన్న అర్ధగోళం ఆధారంగా మాత్రమే నిర్ణయించలేం: స్థానిక తుఫాను గతిశాస్త్ర ప్రక్రియలు, గాలి కర్తనం (wind shear) కీలకమైనవి.
గృహాల్లోని సింకులు, మరుగుదొడ్లు అర్ధగోళానుసారమైన కోరియోలిస్ విక్షేపణను ప్రదర్శించడానికి విశ్వసనీయ ఉదాహరణలు కావు. ఆ పరిమాణ స్థాయిలో అతి స్వల్పంగా ఉండే భ్రమణ ప్రభావం కంటే పాత్ర ఆకారం, లోనికి వచ్చే నీటి ధారలు, నీటి ప్రారంభ చలనం, ఘర్షణ సాధారణంగా ఎంతో బలంగా ప్రభావం చూపుతాయి. చివరగా, కోరియోలిస్ బలాన్ని అపకేంద్ర బలం నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. భ్రమణ నిర్దేశ చట్రంలో వివరించేటప్పుడు ఈ రెండూ కనిపిస్తాయి. అయితే, కోరియోలిస్ బలం ఆ చట్రానికి సాపేక్షంగా ఉండే వేగంపై ఆధారపడుతుంది; అపకేంద్ర బలం అలా ఆధారపడదు.
కోరియోలిస్ బలం, అల్పపీడనం చుట్టూ ప్రసరణ
మెటాడేటా ఐస్లాండ్ సమీపంలో ఒక అల్పపీడన వ్యవస్థను గుర్తిస్తుంది. అందువల్ల, భూభ్రమణం వాతావరణ ప్రసరణను ఎలా ప్రభావితం చేస్తుందో వివరించడానికి ఇది సంబంధిత ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది. అల్పపీడన కేంద్రం అంటే శూన్య ప్రదేశం కాదు: క్షితిజసమాంతర పీడన ప్రవణత బలం అధిక పీడనం నుంచి అల్పపీడనం వైపు గాలిని త్వరణానికి గురిచేస్తుంది. భ్రమిస్తున్న భూమి నిర్దేశ చట్రంలో, ఉత్తరార్ధగోళంలో కోరియోలిస్ త్వరణం కదులుతున్న గాలిని దాని కుడివైపునకు విక్షేపం చేస్తుంది. ఈ ప్రభావాలు కలిసి ఉత్తరార్ధగోళంలోని అల్పపీడన వ్యవస్థ చుట్టూ అపసవ్య దిశలో ప్రసరణ ఏర్పడటానికి తోడ్పడతాయి; దక్షిణార్ధగోళంలోని అల్పపీడన వ్యవస్థల్లో సాధారణంగా సవ్య దిశలో ప్రసరణ జరుగుతుంది.
ఉపరితలానికి దూరంగా, ఘర్షణ బలహీనంగా ఉండే ప్రాంతాల్లో పీడన ప్రవణత బలం, కోరియోలిస్ బలం సుమారుగా సమతుల్యమై, సరళ సమపీడన రేఖలకు సమాంతరంగా భూవిక్షేప పవనాన్ని (geostrophic wind) ఏర్పరుస్తాయి. వక్ర పరిభ్రమణాన్ని వివరించడానికి అభికేంద్ర త్వరణాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకునే ప్రవణత పవన (gradient wind) వివరణ అవసరం. ఉపరితలం సమీపంలో ఘర్షణ పవన వేగాన్ని తగ్గిస్తుంది; తద్వారా కోరియోలిస్ త్వరణం కూడా తగ్గుతుంది. దీనివల్ల గాలి సమపీడన రేఖలను దాటి అల్పపీడనం వైపు ప్రవహిస్తుంది. ఈ ఐస్లాండ్ వ్యవస్థ తులనాత్మక వివరణకు ఒక ఉదాహరణ మాత్రమే; ఇది ఏదైనా నిర్దిష్ట భారతీయ తుపానుకు సంబంధించిన ఆధారం కాదు. ఇదే గతిశాస్త్రం బంగాళాఖాతం, అరేబియా సముద్రంలోని అల్పపీడనాల చుట్టూ అపసవ్య దిశలో జరిగే పరిభ్రమణాన్ని వివరించడంలో సహాయపడుతుంది. మేఘాల చిత్రాల ఆధారంగా మాత్రమే పవన వేగాలు, పీడన ప్రవణతలు లేదా బలాల మధ్య కచ్చితమైన సమతుల్యతను నిర్ధారించలేము.
- క్షితిజసమాంతర చలనంలో కోరియోలిస్ త్వరణ పరిమాణం |f|V; ఇక్కడ f = 2Ω sin φ. వేగం, అక్షాంశ నిరపేక్ష విలువ పెరిగేకొద్దీ ఇది పెరుగుతుంది. భూమధ్యరేఖ వద్ద సున్నా అవుతుంది; అక్షాంశ పరంగా ధ్రువాల వద్ద గరిష్ఠ స్థాయికి చేరుతుంది.
- కోరియోలిస్ త్వరణం వేగానికి లంబంగా పనిచేస్తుంది: ఇది వేగ పరిమాణాన్ని నేరుగా పెంచే బదులు చలన దిశను మారుస్తుంది. చలనాన్ని ప్రారంభించేది పీడన ప్రవణత బలం; కోరియోలిస్ బలం కాదు.
- ప్రతి సర్పిలాకార మేఘ వ్యవస్థను ఉష్ణమండల చక్రవాతంగా గుర్తించవద్దు. ఉష్ణమండలేతర అల్పపీడన వ్యవస్థలు కూడా చక్రవాత దిశలో భ్రమిస్తాయి. అయితే, భూమధ్యరేఖకు దగ్గరగా భూభ్రమణ ప్రభావాలు బలహీనంగా ఉండటం వల్ల ఉష్ణమండల చక్రవాతాల ఆవిర్భావానికి ఆటంకం కలుగుతుంది.
ఆదర్శీకృత భూభ్రమణ సమతుల్య పవనం (జియోస్ట్రోఫిక్ పవనం) ఏర్పడే విధానం
- 1. క్షితిజ సమాంతర పీడన ప్రవణత ఉంటుంది.
- 2. గాలి అల్పపీడనం వైపు త్వరణం పొందడం ప్రారంభిస్తుంది.
- 3. చలనంలో ఉన్న గాలి కొరియాలిస్ విక్షేపానికి లోనవుతుంది.
- 4. గాలి వేగం పెరిగే కొద్దీ కొరియాలిస్ త్వరణం పెరుగుతుంది.
- 5. ప్రవాహం స్థిరంగా, సరళరేఖలో సాగుతుందని, ఘర్షణ లేదని భావించే సన్నికటనలో ఈ రెండు బలాలు సమతుల్యమవుతాయి.
- 6. గాలి సమపీడన రేఖలకు సమాంతరంగా వీస్తుంది.
| లక్షణం | ఉత్తరార్ధగోళం | దక్షిణార్ధగోళం |
|---|---|---|
| చలన దిశకు సంబంధించి విక్షేపం | కుడివైపు | ఎడమవైపు |
| అల్పపీడనం చుట్టూ ఉపరితల గాలి ప్రసరణ | అపసవ్య దిశలో, లోపలివైపు | సవ్య దిశలో, లోపలివైపు |
| అధికపీడనం చుట్టూ ఉపరితల గాలి ప్రసరణ | సవ్య దిశలో, బయటివైపు | అపసవ్య దిశలో, బయటివైపు |
| భూభ్రమణ సమతుల్య పవనానికి సంబంధించి అల్పపీడనం ఉండే వైపు | ఎడమవైపు | కుడివైపు |
| ఆదర్శీకృత నికర ఎక్మన్ జల రవాణా | గాలి దిశకు కుడివైపు 90° కోణంలో | గాలి దిశకు ఎడమవైపు 90° కోణంలో |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
ఫణి తుపాను, బంగాళాఖాతం, 2019
అత్యంత తీవ్ర తుపాను ఫణి 3 మే 2019న పూరి సమీపంలో ఒడిశా తీరాన్ని దాటింది. దాని అపసవ్య పరిభ్రమణం ఉత్తరార్ధగోళంలోని అల్పపీడన వ్యవస్థకు అనుగుణంగా ఉంది. అయినప్పటికీ, దాని అభివృద్ధికి అనుకూలమైన సముద్ర, వాతావరణ పరిస్థితులు అవసరమయ్యాయి; కోరియోలిస్ బలం భ్రమణాన్ని క్రమబద్ధీకరించింది కానీ తుపానుకు శక్తిని అందించలేదు.
భూమధ్యరేఖ సమీపంలోని వామెయి టైఫూన్, 2001
వామెయి డిసెంబర్ 2001లో దక్షిణ చైనా సముద్రంలో సుమారు 1.5°N వద్ద ఏర్పడింది. అసాధారణంగా ఇంత తక్కువ అక్షాంశంలో ఏర్పడిన ఈ ఉష్ణమండల తుపాను, తుపాను ఆవిర్భావానికి సుమారు 5° అక్షాంశ పరిమితిని ఎందుకు మినహాయింపులేని నియమంగా పరిగణించకూడదో తెలియజేస్తుంది. బలమైన రుతుపవన ఉద్ధృతి, బోర్నియో ప్రాంతంలో అప్పటికే ఉన్న పరిభ్రమణం వల్ల, గ్రహ భ్రమణ సుడిత్వం బలహీనంగా ఉన్నప్పటికీ గణనీయమైన సాపేక్ష సుడిత్వం సమకూరింది.
గత సంవత్సర ప్రశ్నలు
UPSC ప్రిలిమ్స్ 2024
కోరియోలిస్ బలానికి సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. పవన వేగం పెరిగే కొద్దీ ఇది పెరుగుతుంది. 2. ఇది ధ్రువాల వద్ద గరిష్ఠంగా ఉంటుంది, భూమధ్యరేఖ వద్ద ఉండదు. పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏది/ఏవి సరైనది/సరైనవి?
- A. 1 మాత్రమే
- B. 2 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 2 రెండూ
- D. 1, 2 రెండూ కావు
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
ఉత్తరార్ధగోళంలో ఒక వాయు ఖండం నేరుగా పశ్చిమ దిశగా కదులుతోంది. దానిపై క్షితిజ సమాంతర కోరియోలిస్ త్వరణం ఏ దిశలో పనిచేస్తుంది?
- A. ఉత్తరం
- B. దక్షిణం
- C. తూర్పు
- D. నిలువుగా పైకి
ప్రశ్న 2
కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. కొరియోలిస్ బలం నిశ్చలంగా ఉన్న గాలిలో చలనాన్ని ప్రారంభించగలదు. 2. కొరియోలిస్ బలం చలనంలో ఉన్న వాయు ఖండంపై ఎటువంటి పని చేయదు. 3. భూభ్రమణ సమతుల్య పవనం (Geostrophic wind) సరళ సమపీడన రేఖలకు సమాంతరంగా వీస్తుంది. ఏ వాక్యాలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 3
30°N మరియు 90°N వద్ద ఉన్న రెండు వాయు ఖండాల క్షితిజ సమాంతర వడులు సమానంగా ఉన్నాయి. వాటి క్షితిజ సమాంతర కొరియోలిస్ త్వరణ పరిమాణాల నిష్పత్తి వరుసగా ఎంత?
- A. 1:1
- B. 1:2
- C. 2:1
- D. 1:4
మెయిన్స్: కోరియోలిస్ బలం వాతావరణ, సముద్ర పరిభ్రమణాలను ఎలా ప్రభావితం చేస్తుందో వివరించండి. అక్షాంశం, చలన స్థాయిని బట్టి దాని ప్రాధాన్యం ఎందుకు మారుతుంది? 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- ఆభాస బలాన్ని నిర్వచించి, అర్ధగోళాలవారీగా విక్షేపణ నియమాలను పేర్కొనండి.
- అక్షాంశంపై ఆధారపడే స్వభావాన్ని వివరించడానికి f = 2Ω sin φ సూత్రాన్ని ఉపయోగించండి.
- భూవిక్షేప సమతుల్యత, ఘర్షణ వల్ల సమపీడన రేఖలను దాటి జరిగే ప్రవాహం, తుపాను భ్రమణం గురించి చర్చించండి.
- వ్యాపార పవనాలు, భూమధ్యరేఖను దాటే భారతీయ రుతుపవన ప్రవాహాన్ని ఉదాహరణలుగా తీసుకొని వివరించండి.
- ఆదర్శీకృత ఎక్మన్ రవాణా, తీరప్రాంత ఊర్ధ్వజల ఉత్థానాన్ని వివరించండి.
- భారీ స్థాయి పరిభ్రమణానికి, గృహాల్లో నీటి నిష్క్రమణకు మధ్య తేడాను గుర్తించడానికి రాస్బీ సంఖ్యను ఉపయోగించండి.
- కోరియోలిస్ బలం శక్తిని అందించదని, పరిభ్రమణాన్ని స్వతంత్రంగా నిర్ణయించదని స్పష్టం చేయండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Class XI, Fundamentals of Physical Geography: Atmospheric Circulation and Weather Systems.
- India Meteorological Department: Frequently Asked Questions on Tropical Cyclones, rsmcnewdelhi.imd.gov.in.
- NOAA Ocean Service: What is the Coriolis effect? oceanservice.noaa.gov.
- UCAR Center for Science Education: Coriolis Effect, scied.ucar.edu.
- UPSC Civil Services Preliminary Examination 2024, General Studies Paper I, upsc.gov.in.
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Low_pressure_system_over_Iceland.jpg
