New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భౌతిక భూగోళశాస్త్రం · భూస్వరూప శాస్త్రం

భూపటలం

భూపటలం భూమి యొక్క అత్యంత బాహ్య ఘన పొర; రసాయన సంఘటనం ఆధారంగా గుర్తించే ప్రధాన విభాగాల్లో ఇదే అత్యంత పలుచనిది. ఇది ఖండాలను, సముద్ర అడుగుభాగాలను ఏర్పరుస్తుంది; నేలలకు, పర్యావరణ వ్యవస్థలకు ఆధారంగా ఉంటుంది; సులభంగా అందుబాటులో ఉండే ఖనిజ వనరుల్లో అధిక భాగాన్ని కలిగి ఉంటుంది. UPSC దృష్ట్యా ఖండ భూపటలానికి, సముద్ర భూపటలానికి మధ్య వ్యత్యాసాలు; భూపటలానికి, శిలావరణానికి మధ్య వ్యత్యాసాలు; మొహొరోవిచిచ్ అసంతతితలం అని పిలిచే సంఘటనపరమైన సరిహద్దు ప్రధాన అంశాలు.

అలెగ్జాండర్ వాన్ హంబోల్ట్ (1841) రూపొందించినదిగా పేర్కొనే భూపటల చారిత్రక రేఖాచిత్రం; బెర్గ్‌హౌస్ రచించిన ఫిజికాలిషర్ అట్లాస్‌లో పునర్ముద్రించబడింది.

అలెగ్జాండర్ వాన్ హంబోల్ట్ (1841) రూపొందించినదిగా పేర్కొనే భూపటల చారిత్రక రేఖాచిత్రం; బెర్గ్‌హౌస్ రచించిన ఫిజికాలిషర్ అట్లాస్‌లో పునర్ముద్రించబడింది.

Credit: Alexander von Humboldt · Public domain · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

1. అర్థం, విస్తృతి, సంఘటనం

భూపటలం అనేది మాంటిల్‌కు పైన ఉన్న భూమి బాహ్య శిలామయ పొర. భూ అంతర్భాగాన్ని పదార్థ సంఘటనం ఆధారంగా వర్గీకరించినప్పుడు ప్రధాన పొరలు భూపటలం, మాంటిల్, కేంద్ర మండలం. ఇది దృఢత్వం, విరూపణ ప్రవర్తన ఆధారంగా శిలావరణం, దుర్బలావరణం, మరింత లోతైన పొరలుగా చేసే యాంత్రిక వర్గీకరణకు భిన్నమైనది. భూపటలంలో ఉపరితలంపై బయటపడిన ఖండ శిలలు, అవక్షేపాల కింద ఉన్న శిలలు, మహాసముద్రాల అడుగున ఉన్న ఆధారశిలలు ఉంటాయి. సముద్ర జలం భూపటలంలో భాగం కాదు.

భూమి ఘనపరిమాణంలో భూపటలం వాటా 1% కంటే తక్కువ. దీని మందంలో చాలా వ్యత్యాసం ఉంటుంది: భూ వివర్తన ప్రక్రియల వల్ల సాగదీయబడిన ప్రాంతాల్లోనూ, మహాసముద్రాల కిందనూ ఇది చాలా పలుచగా ఉండవచ్చు; అయితే ప్రధాన ఖండ పర్వత శ్రేణుల కింద మందంగా ఉంటుంది. అందువల్ల ఖండాలను కేవలం సముద్రమట్టానికి పైన ఉన్న భూభాగాలుగా మాత్రమే అర్థం చేసుకోకూడదు; సముద్ర జలాల్లో మునిగి ఉన్న ఖండ తీరపు అంచుల కిందకు కూడా ఖండ భూపటలం విస్తరించి ఉంటుంది.

ద్రవ్యరాశి పరంగా భూపటలంలో అత్యధికంగా లభించే మూలకం ఆక్సిజన్; ఆ తర్వాతి స్థానంలో సిలికాన్ ఉంటుంది. మిగిలిన భాగంలో అధిక వాటాను అల్యూమినియం, ఇనుము, కాల్షియం, సోడియం, పొటాషియం, మెగ్నీషియం ఆక్రమిస్తాయి. భూపటలంలో అత్యధికంగా లభించే ఖనిజ సమూహం ఫెల్డ్‌స్పార్లు; సిలికా సమృద్ధిగా ఉన్న ఖండ శిలల్లో క్వార్ట్జ్ ప్రత్యేకంగా విస్తృతంగా కనిపిస్తుంది. భూపటల శిలలను కేవలం వాటి రసాయన సంఘటనం ఆధారంగా కాకుండా, వాటి ఆవిర్భావం ఆధారంగా అగ్ని శిలలు, అవక్షేప శిలలు, రూపాంతర శిలలుగా వర్గీకరిస్తారు.

  • భూపటలం అనేది సంఘటనం ఆధారంగా గుర్తించే పొరను సూచిస్తుంది; భూ ఉపరితలం అనేది స్థలాకృతిని సూచిస్తుంది.
  • అవక్షేప శిలలు విస్తారమైన ఉపరితల ప్రాంతాలను కప్పి ఉన్నప్పటికీ, భూపటలంలో సాపేక్షంగా పలుచని భాగాన్ని మాత్రమే ఏర్పరుస్తాయి.
  • భూపటల సంఘటనం లోతు, ప్రదేశాన్ని బట్టి మారుతుంది; ఏ ఒక్క శిల కూడా మొత్తం పొరకు ప్రాతినిధ్యం వహించదు.

2. ఖండ భూపటలం, మహాసముద్ర భూపటలం

ఖండ భూపటలం మందంగా, పదార్థ సంఘటనంలో వైవిధ్యంతో, తులనాత్మకంగా అధిక తేలే స్వభావంతో ఉంటుంది. దీని సాధారణ మందం సుమారు 30–50 km; ప్రపంచ సగటు మందం సాధారణంగా సుమారు 35–40 kmగా పరిగణించబడుతుంది. హిమాలయ–టిబెట్ ప్రాంతంలోని కొన్ని భాగాల కింద దీని మందం 70 km మించి ఉంటుంది. దీని ఎగువ భాగం సాధారణంగా ఎక్కువ ఫెల్సిక్ స్వభావాన్ని, అంటే సిలికా, ఫెల్డ్‌స్పార్ సమృద్ధిని కలిగి ఉంటుంది; దిగువ భాగం సాధారణంగా ఎక్కువ మాఫిక్ స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటుంది. ప్రాథమిక భూగోళశాస్త్రంలో దీనిని తరచుగా గ్రానైట్ స్వభావం కలిగినదిగా వర్ణించినప్పటికీ, ఖండ భూపటలం మొత్తం సంఘటనం మధ్యస్థ సంఘటనానికి మరింత దగ్గరగా ఉంటుంది.

మహాసముద్ర భూపటలం తక్కువ మందంతో, ఎక్కువ సాంద్రతతో ఉంటుంది. సాధారణ మహాసముద్ర భూపటలం మందం సుమారు 6–7 km; అయితే మహాసముద్ర పీఠభూములు, ఇతర అసాధారణ ప్రాంతాల్లో దీని మందం గణనీయంగా ఎక్కువగా ఉండవచ్చు. ఇది ప్రధానంగా బసాల్ట్, గాబ్రో శిలలతో నిర్మితమై ఉంటుంది. సాధారణంగా పై నుంచి కిందికి అవక్షేప ఆచ్ఛాదన, బసాల్ట్ లావా ప్రవాహాలు, పలకల వంటి డైక్‌లు, మరింత లోతులో గాబ్రో శిలలు వరుసగా ఉంటాయి. వీటి కింద అల్ట్రామాఫిక్ మాంటిల్ శిల ఉంటుంది; ఇది ప్రధానంగా పెరిడోటైట్‌తో కూడి ఉంటుంది.

ప్రాథమిక భూగోళశాస్త్రంలో ఉపయోగించే ప్రాతినిధ్య సాంద్రత విలువలు ఖండ భూపటలానికి సుమారు 2.7 g/cm³, మహాసముద్ర భూపటలానికి సుమారు 3.0 g/cm³; అయితే వాస్తవ విలువలు మారుతూ ఉంటాయి. తక్కువ సాంద్రత, ఎక్కువ మందం కారణంగా ఖండాలు మహాసముద్ర ద్రోణుల కంటే ఎత్తులో నిలుస్తాయి. ఖండ భూపటలంలో 4 బిలియన్ సంవత్సరాల కంటే పురాతనమైన శిలలు భద్రపడి ఉన్నాయి. దీనికి భిన్నంగా, ప్రస్తుతం మిగిలి ఉన్న మహాసముద్ర భూపటలంలో అధిక భాగం వయస్సు సుమారు 200 మిలియన్ సంవత్సరాల కంటే తక్కువగా ఉంటుంది; ఎందుకంటే ఇది నిరంతరం కొత్తగా ఏర్పడుతూ, తిరిగి భూ అంతర్భాగంలోకి వెళ్లి పునశ్చక్రీకరణకు లోనవుతూ ఉంటుంది.

  • సాంప్రదాయికంగా సియాల్ అనే పదం సిలికా, అల్యూమినియం సమృద్ధిగా ఉన్న పదార్థాన్ని సూచిస్తుంది; సిమా అనే పదం సిలికా, మెగ్నీషియం సమృద్ధిగా ఉన్న పదార్థాన్ని సూచిస్తుంది.
  • సియాల్, సిమా అనేవి ఉపయోగకరమైన చారిత్రక పదాలు మాత్రమే; భూగోళమంతటా నిరంతరంగా విస్తరించిన రెండు పొరలుగా చేసే ఖచ్చితమైన ఆధునిక విభజనను ఇవి సూచించవు.
  • బసాల్ట్, గాబ్రో శిలల సంఘటనం స్థూలంగా ఒకేలా ఉన్నప్పటికీ, అవి వేర్వేరు వేగాలతో చల్లబడటం వల్ల వాటి కణ విన్యాసాలు భిన్నంగా ఉంటాయి.

3. భూపటల సరిహద్దులు మరియు ఆధారాలు

ఉపరితలంపై బయటపడిన శిలలు, గనులు, బోరు రంధ్రాలు, అగ్నిపర్వత పదార్థాలు, టెక్టానిక్ ప్రక్రియల ద్వారా ఉపరితలానికి చేరిన శిలల నుంచి భూపటలం గురించి ప్రత్యక్ష జ్ఞానం లభిస్తుంది. అయితే, ప్రత్యక్ష నమూనాల సేకరణ భూ అంతర్భాగంలోని అతి స్వల్ప భాగానికి మాత్రమే పరిమితమవుతుంది. రష్యాలోని కోలా సూపర్‌డీప్ బోర్‌హోల్ సుమారు 12.26 km లోతుకు చేరినా, ఖండ భూపటలంలోనే ఉండిపోయింది. అందువల్ల మన అవగాహనలో అధిక భాగం పరోక్ష భూభౌతిక ఆధారాలపై ఆధారపడుతుంది.

భూపటల నిర్మాణానికి సంబంధించి భూకంప తరంగాలు అత్యంత ముఖ్యమైన ఆధారాలను అందిస్తాయి. అవి ప్రయాణించే పదార్థాల స్థితిస్థాపక ధర్మాలు, సాంద్రతను బట్టి వాటి వేగాలు, మార్గాలు మారుతాయి. 1909లో ఆండ్రియా మొహొరోవిచిచ్ భూకంప తరంగాల పరిశీలనల ద్వారా భూపటలం కింద ఒక ప్రధాన సరిహద్దు ఉన్నట్లు ఆధారాలను గుర్తించారు. ప్రస్తుతం మోహోగా పిలిచే ఈ సరిహద్దును దాటినప్పుడు, భూపటల శిలల స్థానంలో మాంటిల్ శిలలు ఉండటం వల్ల భూకంప తరంగాల వేగాలు సాధారణంగా పెరుగుతాయి.

మోహో అనేది పదార్థ సంఘటనలో మార్పును సూచించే సరిహద్దు; ఇది భూమిలోని ఘన, ద్రవ భాగాల మధ్య సరిహద్దు కాదు. దాని కిందనే ఉన్న మాంటిల్ ప్రధానంగా ఘనస్థితిలో ఉంటుంది. కాన్రాడ్ అసాతత్యం అనేది కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఖండ భూపటలం లోపల గుర్తించిన భూకంప తరంగ సంబంధిత సరిహద్దు. చారిత్రకంగా దీనిని ఎగువ, దిగువ భూపటలాల మధ్య వ్యత్యాసంతో అనుసంధానించారు. ఇది సర్వత్రా కనిపించే లక్షణం కాదు; ఖండాలు, మహాసముద్రాలు రెండింటి కిందా నిరంతరంగా విస్తరించిన సరిహద్దుగా దీనిని పరిగణించకూడదు.

శిలావరణం భూపటలంతోపాటు యాంత్రికంగా దృఢమైన మాంటిల్ అగ్రభాగాన్ని కలిగి ఉంటుంది. ఇది సాపేక్షంగా బలహీనమైన అస్తెనోస్ఫియర్‌పై ఉంటుంది. అస్తెనోస్ఫియర్ ప్రధానంగా ఘనస్థితిలోనే ఉన్నప్పటికీ, భౌగోళిక కాలవ్యవధిలో విరూపణకు లోనవుతుంది. అందువల్ల మోహో, శిలావరణం–అస్తెనోస్ఫియర్ సరిహద్దు వేర్వేరు ధర్మాల ఆధారంగా నిర్వచించిన వేర్వేరు సరిహద్దులు.

  • గురుత్వాకర్షణ కొలతలు, ఉష్ణ ప్రవాహ అధ్యయనాలు, భూకంప తరంగ చిత్రణ శిలా నమూనాల నుంచి లభించే సమాచారానికి అనుబంధ ఆధారాలను అందిస్తాయి.
  • P తరంగాలు, S తరంగాలు రెండూ సాధారణ ఘన భూపటల శిలల గుండా ప్రయాణిస్తాయి.
  • ఒక టెక్టానిక్ ఫలకంలో ఖండ భూపటలం, సముద్ర భూపటలం రెండూ ఉండవచ్చు.

4. నిర్మాణం, పునశ్చక్రీకరణ మరియు నిలువు సర్దుబాటు

భూమి తన ప్రారంభ దశలో చల్లబడి, విభేదనకు లోనవుతున్నప్పుడు తొలి భూపటలం ఏర్పడింది. ప్రస్తుత భూపటలం ఎటువంటి మార్పులూ చెందని ఆదిమ కవచం కాదు. ద్రవీభవనం, మాగ్మా పదార్థాల చేరిక, విరూపణ, రూపాంతరీకరణ, శైథిల్యం, క్రమక్షయం దానిని పదేపదే మార్పులకు గురిచేశాయి. అధోగమనంతో సంబంధం ఉన్న మాగ్మా ప్రక్రియలు, ద్వీప చాపాల చేరిక, పురాతన శిలలు పదేపదే పునర్‌రూపకల్పనకు లోనవడం సహా పలు ప్రక్రియల ద్వారా ఖండ భూపటలం వృద్ధి చెందింది.

కొత్త సముద్ర భూపటలంలో అధిక భాగం అపసరణ ఫలక సరిహద్దుల వద్ద ఏర్పడుతుంది. మధ్య మహాసముద్ర కటకం కింద మాంటిల్ పదార్థం పైకి వచ్చినప్పుడు, పీడనం తగ్గడం వల్ల పాక్షిక ద్రవీభవనం జరుగుతుంది. మాగ్మా లోతుల్లో స్ఫటికీకరణ చెందుతుంది లేదా సముద్రపు అడుగున బసాల్ట్‌గా వెలువడుతుంది. సముద్ర శిలావరణం కటకం నుంచి దూరంగా కదిలే కొద్దీ చల్లబడి, మందం పెరిగి, సాధారణంగా మరింత సాంద్రంగా మారుతుంది. అభిసరణ సరిహద్దుల వద్ద, తగినంత సాంద్రత కలిగిన సముద్ర శిలావరణం అధోనిమజ్జనం ద్వారా మాంటిల్‌లోకి దిగిపోవచ్చు.

ఖండాల ఢీకొనడం వల్ల సాధారణంగా భూపటలం కుదించబడి, దాని మందం పెరుగుతుంది. ఫలితంగా పర్వత శ్రేణులు, లోతైన భూపటల మూలాలు ఏర్పడతాయి. ఖండ భూపటలం సాపేక్షంగా ఎక్కువ తేలే స్వభావం కలిగి ఉండటంతో, సముద్ర శిలావరణంతో పోలిస్తే మొత్తంగా అధోనిమజ్జనం చెందడాన్ని నిరోధిస్తుంది. అయితే, ఢీకొనే ప్రక్రియలో ఖండ పదార్థం గణనీయమైన లోతులకు తీసుకువెళ్లబడవచ్చు.

శిలావరణం తన కింద ఉన్న మాంటిల్‌పై గురుత్వ సమతుల్యతను కొనసాగించే ప్రవృత్తిని సమస్థితి (Isostasy) వివరిస్తుంది. ఎయిరీ నమూనాలో, ఎత్తైన భూభాగాలకు మందమైన భూపటల మూలాలు ఆధారంగా ఉంటాయి; ప్రాట్ నమూనాలో, పార్శ్వ దిశలోని సాంద్రత వ్యత్యాసాలు ఎత్తుల్లోని తేడాలను వివరించడానికి తోడ్పడతాయి. వాస్తవ భూస్వరూపాలు శిలావరణ దృఢత్వాన్ని, మాంటిల్ గతిశీలతను కూడా ప్రతిబింబిస్తాయి. మంచు తొలగిపోవడం లేదా క్రమక్షయం వల్ల శిలలు తొలగిపోవడం భూభాగం పైకి లేవడానికి దారితీయవచ్చు; అవక్షేపాలు లేదా మంచు భారం పెరగడం వల్ల భూభాగం కుంగిపోవచ్చు.

  • ఫలకాల అపసరణ సాధారణంగా సముద్ర భూపటలాన్ని సృష్టిస్తుంది; ఫలకాల అభిసరణ సాధారణంగా సముద్ర శిలావరణాన్ని పునశ్చక్రీకరిస్తుంది.
  • మాంటిల్ విరూపణకు సమయం పడుతుంది కాబట్టి భూసమతాస్థితి సర్దుబాటు సాధారణంగా క్రమంగా జరుగుతుంది.
  • శైథిల్యం వల్ల భూపటల శిలల నుంచి రెగోలిత్ ఏర్పడుతుంది; మృత్తిక నిర్మాణంలో అదనంగా జీవసంబంధమైన, ఇతర ప్రక్రియలు కూడా పాల్గొంటాయి.

5. భారతదేశ ఉదాహరణలు మరియు పరీక్షా ప్రాధాన్యం

భారతదేశంలో భిన్నమైన భూపటల పరిస్థితులు కనిపిస్తాయి. ద్వీపకల్ప ప్రాంతంలో ధార్వార్, సింగ్‌భూమ్, బస్తర్ క్రాటాన్‌లతో సహా ప్రాచీన ఖండ కేంద్రకాలు లేదా క్రాటాన్‌లు ఉన్నాయి. ఇవి సుదీర్ఘ భౌగోళిక చరిత్రకు సంబంధించిన ఆధారాలను సంరక్షించడంతోపాటు ముఖ్యమైన ఖనిజ వనరులను కలిగి ఉన్నాయి. హిమాలయాలు భారత, యురేషియన్ ఫలకాల మధ్య అభిసరణతో ముడిపడిన ఖండాల ఢీకొనడం, భూపటల కుదింపు, క్రియాశీల విరూపణ చోటుచేసుకునే, సాపేక్షంగా చాలా తక్కువ వయస్సు గల ప్రాంతానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తాయి.

దక్కన్ ట్రాప్స్ సుమారు 66 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం ఏర్పడిన విస్తారమైన ఖండ వరద బసాల్ట్‌లు. వాటి బసాల్ట్ శిలా సంఘటనం కారణంగా వాటి కింద ఉన్న ప్రాంతం సముద్ర భూపటలంగా మారదు: అగ్నిపర్వత శిలలు ఖండ ఆధార శిలలను కప్పి ఉండవచ్చు. అదేవిధంగా, ఖండతీర వేదిక అనేది నీటిలో మునిగిన ఖండ భూపటలమే తప్ప, నీటిలో ఉన్నంత మాత్రాన అది సముద్ర భూపటలం కాదు. ఈ తేడాలు ముఖ్యంగా ప్రకటనల ఆధారిత ప్రిలిమ్స్ ప్రశ్నలకు ఉపయోగపడతాయి.

భూపటల నిర్మాణం భూస్వరూపాలు, నదీ పారుదల వ్యవస్థ, భూగర్భజల నిల్వ, ఖనిజ నిక్షేపాల ఉనికి, భూకంప ముప్పులను ప్రభావితం చేస్తుంది. పగుళ్లు, భ్రంశాలు భూగర్భజల చలనానికి మార్గాలను నిర్దేశించవచ్చు; నిర్దిష్ట భౌగోళిక పరిస్థితులు లోహ ఖనిజాలు లేదా అవక్షేప వనరులు ఏర్పడటానికి అనుకూలిస్తాయి. అయినప్పటికీ, భూకంపాలు, అగ్నిపర్వత క్రియాశీలతను కేవలం భూపటల మందం ఆధారంగా కాకుండా వివర్తన ప్రక్రియల ద్వారా వివరించాలి; ప్రాచీన ఖండ అంతర్భాగాల్లో కూడా నష్టాన్ని కలిగించే భూకంపాలు సంభవించవచ్చు.

  • ఖండాన్ని ఫలకంతో సమానంగా భావించవద్దు: భారత ఫలకంలో ఖండ, సముద్ర ప్రాంతాలు రెండూ ఉన్నాయి.
  • ఉపరితలంపై ఉన్న బసాల్ట్‌ను సముద్ర భూపటలంగా భావించవద్దు.
  • భూపటల–మాంటిల్ సరిహద్దును ఘన–ద్రవ సరిహద్దుగా పొరబడవద్దు.

భూమి భూపటలం: చారిత్రక చిత్రణ మరియు ఆధునిక వివరణ

మెటాడేటా ప్రకారం, ఈ చిత్రం అలెగ్జాండర్ వాన్ హంబోల్ట్‌కు ఆపాదించిన భూమి భూపటలం యొక్క చారిత్రక అడ్డుకోత చిత్రం. భూమి బాహ్య నిర్మాణాన్ని చిత్రీకరించేందుకు జరిగిన తొలి ప్రయత్నాలకు ఉదాహరణగా ఇది ప్రత్యక్షంగా ఉపయోగపడుతుంది; అయితే దీనిని ఆధునిక భూకంప తరంగ నమూనాగా పరిగణించకూడదు. ప్రస్తుత అవగాహన ప్రకారం, సాధారణంగా ఎక్కువ మందం, తక్కువ సాంద్రత కలిగిన ఖండ భూపటలాన్ని, సాధారణంగా తక్కువ మందం, ఎక్కువ సాంద్రత కలిగి, సమగ్ర సంఘటనలో ప్రధానంగా బసాల్ట్ స్వభావం గల మహాసముద్ర భూపటలం నుంచి వేరుగా గుర్తిస్తారు. ఖండ భూపటలం సంఘటనపరంగా వైవిధ్యభరితమైనది; దానిని కేవలం ఏకరీతి గ్రానైట్ పొరగా వర్ణించడం తప్పుదారి పట్టిస్తుంది.

భూపటలం అనేది పదార్థ సంఘటన ఆధారంగా గుర్తించిన విభాగం; శిలావరణం అనేది యాంత్రిక లక్షణాల ఆధారంగా నిర్వచించిన పొర. ఇందులో భూపటలంతోపాటు దృఢమైన భూప్రావారపు అత్యున్నత భాగం కూడా ఉంటుంది. అందువల్ల, టెక్టానిక్ ఫలకాలు కేవలం భూపటలపు ముక్కలు మాత్రమే కావు. మోహోరోవిచిక్ అసాతత్యం లేదా మోహో, భూపటలం–భూప్రావారం మధ్య సరిహద్దును సూచిస్తుంది. దీనిని ప్రధానంగా భూకంప తరంగాల వేగాల్లో మార్పుల ద్వారా గుర్తిస్తారు. భారతదేశంలో, హిమాలయాల కింద భూపటలం మందం పెరగడం ఖండాల ఢీకొనడాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది; ద్వీపకల్ప కవచ ప్రాంతంలో ప్రాచీన ఖండ భూపటలం ఉంది. ఈ ప్రాంతీయ వివరణలకు ఆధునిక భూభౌతిక, భూగర్భశాస్త్ర ఆధారాలు అవసరం; అందించిన చారిత్రక మెటాడేటా భారత భూపటల నిర్మాణాన్ని గానీ, ఈ రేఖాచిత్రం యొక్క శాస్త్రీయ కచ్చితత్వాన్ని గానీ నిర్ధారించదు.

  • ప్రిలిమ్స్ కోసం గుర్తుంచుకోవాల్సిన తేడా: మోహో భూపటలాన్ని మాంటిల్ నుంచి వేరు చేస్తుంది; అది శిలావరణ–అస్థెనోస్ఫియర్ సరిహద్దు కాదు.
  • సముద్ర భూపటలం విస్తరణ కటకాల వద్ద నిరంతరం ఏర్పడుతూ, అధోనిమజ్జన మండలాల వద్ద పునశ్చక్రీకరణ చెందుతుంది; ఖండ భూపటలం మరింత ప్రాచీనమైన శిలలను సంరక్షించగలదు.
  • మెయిన్స్‌లో అన్వయం: భూపటల మందం ఒక్కటే ఉపరితల ఎత్తును నిర్ణయిస్తుందని భావించకుండా, హిమాలయాల్లో భూపటలం మందం పెరగడాన్ని ఫలకాల అభిసరణ, సమస్థితిక ఆధారంతో అనుసంధానించండి.

సాధారణ సముద్ర భూపటల నిర్మాణం, పునశ్చక్రీకరణ

  1. 1. ఫలకాల అపసరణ వల్ల భూమధ్యావరణ పదార్థం పైకి ఉబికి రావడానికి వీలు కలుగుతుంది.
  2. 2. పీడనం తగ్గడం వల్ల భూమధ్యావరణ శిలలు పాక్షికంగా ద్రవీభవిస్తాయి.
  3. 3. మాగ్మా స్ఫటికీకరణ చెందడం లేదా విస్ఫోటనం ద్వారా వెలువడడం వల్ల బసాల్ట్–గాబ్రో శిలలతో కూడిన సముద్ర భూపటలం ఏర్పడుతుంది.
  4. 4. శిలావరణం చల్లబడి, మందం పెరుగుతున్న క్రమంలో సముద్రతల వ్యాప్తి భూపటలాన్ని సముద్ర పర్వతశ్రేణి నుంచి దూరంగా తీసుకెళ్తుంది.
  5. 5. చివరికి సముద్ర శిలావరణం అభిసరణ సరిహద్దు వద్ద అధోగమనం చెందవచ్చు.
ఖండ, సముద్ర భూపటలాలు: ముఖ్యమైన వ్యత్యాసాలు
లక్షణంఖండ భూపటలంసముద్ర భూపటలం
సాధారణ మందంసుమారు 30–50 km; ప్రధాన పర్వత మండలాల కింద మరింత మందంగా ఉంటుందిసాధారణ సముద్ర భూపటలానికి సుమారు 6–7 km
సంఘటనంవిషమ సంఘటనం; పై భూపటలం ఫెల్సిక్ స్వభావంతో, దిగువ భూపటలం మరింత మాఫిక్ స్వభావంతో ఉంటుందిప్రధానంగా మాఫిక్ స్వభావం గల బసాల్ట్, గాబ్రో
ప్రాతినిధ్య సాంద్రతసుమారు 2.7 g/cm³సుమారు 3.0 g/cm³
వయస్సు4 బిలియన్ సంవత్సరాల కంటే పురాతనమైన శిలలు కూడా ఉంటాయిఅధిక భాగం సుమారు 200 మిలియన్ సంవత్సరాల కంటే తక్కువ వయస్సు కలిగి ఉంటుంది
విరూపకారక ప్రవర్తనసాపేక్షంగా ఎక్కువ తేలే స్వభావం కలిగి ఉంటుంది; ఢీకొనే సమయంలో సాధారణంగా మందం పెరుగుతుందిసముద్ర పర్వతశ్రేణుల వద్ద నిరంతరం ఏర్పడుతూ, అధోగమన మండలాల్లో పునశ్చక్రీకరణ చెందుతుంది

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

హిమాలయాలు–టిబెట్: మందం పెరిగిన ఖండ భూపటలం

సుమారు 50 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం నాటికే జరుగుతున్న భారత–యురేషియా ఢీకొనడం వల్ల భూపటల సంకోచం, ఒక భూపటల భాగం మరొకదాని కిందికి చొచ్చుకుపోవడం, మందం పెరగడం సంభవించాయి. టిబెట్‌లోని కొన్ని భాగాల కింద భూపటల మందం 70 km కంటే ఎక్కువగా ఉన్నట్లు భూకంప తరంగ అధ్యయనాలు గుర్తించాయి. ఎత్తైన పర్వతాలకు లోతైన భూపటల మూలాలు ఎందుకు ఉండవచ్చో, కేవలం ఉపరితల ఎత్తు ఆధారంగా మోహో లోతును ఎందుకు తెలుసుకోలేమో ఇది వివరిస్తుంది.

ఫెన్నోస్కాండియా: మంచు భారం తొలగిన తరువాత సర్దుబాటు

చివరి హిమానీనద కాలం అనంతరం స్కాండినేవియా మంచు ఫలకం కరిగిపోయిన తరువాత కూడా స్వీడన్, ఫిన్లాండ్‌లలో భూభాగం పైకి లేవడం కొనసాగుతోంది. బోత్నియా సింధుశాఖ ఉత్తర భాగం సమీపంలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఈ ఉత్థానం ఏటా దాదాపు 1 cm వరకు ఉంది. ఈ హిమానీనద సమస్థితిక సర్దుబాటు, ఉపరితల భారంలో మార్పులకు శిలావరణం, భూప్రావారం చూపే దీర్ఘకాలిక యాంత్రిక ప్రతిస్పందనను తెలియజేస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

భూమి బాహ్య పొరలకు సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. శిలావరణంలో భూపటలం, ఎగువ మాంటిల్‌లోని కొంత భాగం ఉంటాయి. 2. మోహో శిలావరణాన్ని దుర్బలావరణం నుంచి వేరు చేస్తుంది. 3. ఖండతీరపు అంచుల కింద సాధారణంగా ఖండ భూపటలం ఉంటుంది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

ప్రస్తుతం ఉనికిలో ఉన్న సముద్ర భూపటలంలో అధిక భాగం భౌగోళిక కాలప్రమాణం దృష్ట్యా ఖండ భూపటలం కంటే తక్కువ వయస్సు కలిగి ఉండటానికి కారణాన్ని కింది వాటిలో ఏది ఉత్తమంగా వివరిస్తుంది?

  • A. సముద్ర భూపటలం ఎటువంటి రేడియోధార్మిక ఖనిజాలను నిల్వ ఉంచుకోలేదు.
  • B. సముద్రజలం క్రమమైన కాలవ్యవధుల్లో మొత్తం సముద్ర భూపటలాన్ని కరిగిస్తుంది.
  • C. ఫలక విరూపణ ప్రక్రియ ద్వారా సముద్ర శిలావరణం నిరంతరం ఏర్పడుతూ, పునశ్చక్రీకరణకు లోనవుతుంది.
  • D. సముద్ర భూపటలం తొలిసారిగా ఏర్పడకముందే ఖండ భూపటలం ఏర్పడటం ఆగిపోయింది.

ప్రశ్న 3

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఖండ భూపటలంపై బసాల్ట్ లావా కనిపించవచ్చు. 2. మోహోకు సరిగ్గా దిగువన ఉన్న మాంటిల్‌ పూర్తిగా ద్రవస్థితిలో ఉంటుంది. 3. భారీ మంచు భారం తొలగిపోవడం వల్ల దాని కింద ఉన్న భూభాగం క్రమంగా పైకి లేవవచ్చు. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: ఖండ భూపటలానికి, మహాసముద్ర భూపటలానికి మధ్య తేడాలను వివరించండి. వాటి భూస్వరూపాల్లోని, భౌగోళిక చరిత్రల్లోని భిన్నత్వాన్ని ఫలక విరూపణ సిద్ధాంతం, సమస్థితి ఎలా వివరిస్తాయో తెలియజేయండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • మందం, సంఘటన, సాంద్రత, వయస్సును పోల్చండి.
  • భూపటలానికి, శిలావరణానికి మధ్య తేడాను వివరించి, మోహోను గుర్తించండి.
  • సముద్ర పర్వత శ్రేణుల వద్ద మహాసముద్ర భూపటలం ఏర్పడటాన్ని, అధోగమనం ద్వారా దాని పునఃచక్రీకరణను వివరించండి.
  • ఖండాల తేలియాడే లక్షణాన్ని, ప్రాచీన భూపటలం నిలిచి ఉండటాన్ని, ఢీకొనడంతో సంబంధమున్న భూపటల మందం పెరుగుదలను వివరించండి.
  • సమస్థితిని పర్వత మూలాలతోనూ, భారం పెరగడం లేదా తొలగిపోవడానికి అనుగుణంగా జరిగే సర్దుబాటుతోనూ అనుసంధానించండి.
  • హిమాలయాలు–టిబెట్ ప్రాంతాన్ని, ఫెన్నోస్కాండియా భూఉత్థానాన్ని ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp