New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భౌతిక భూగోళశాస్త్రం · భూస్వరూపశాస్త్రం

ముడతపడటం

విరూపణకు గురైనప్పుడు శిలా పొరలు వంగడాన్ని ముడతపడటం అంటారు; ఇది సాధారణంగా భూపటల సంపీడనంతో ముడిపడి ఉంటుంది. పర్వత నిర్మాణం, భౌగోళిక నిర్మాణాలు, జలపారుదల నమూనాలు, కొన్ని ఖనిజ, పెట్రోలియం వనరుల విస్తరణను వివరించడానికి ఇది తోడ్పడుతుంది. UPSC ప్రిలిమ్స్ కోసం ఊర్ధ్వ వలనాలు–అధో వలనాలు, ముడతల ఆకృతి–భూస్వరూపాల ఎత్తుపల్లాలు, యువ–పురాతన ముడత పర్వత మేఖలల మధ్య తేడాలు ముఖ్యమైనవి.

చెర్ట్ సంపీడన ముడత: ముడతపడిన శిలా పొరలను వివరించే ఒక ఉదాహరణ.

చెర్ట్ సంపీడన ముడత: ముడతపడిన శిలా పొరలను వివరించే ఒక ఉదాహరణ.

Credit: Oregon Caves from Cave Junction, USA · CC BY 2.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

ప్రపంచ భూవిరూపక ఫలకాలు: భారత, యురేషియా ఫలకాలను గుర్తించండి; పట సంకేతసూచిక ఆధారంగా అభిసరణ, అపసరణ, పరివర్తన సరిహద్దుల మధ్య తేడాలను గుర్తించండి.

Map study

ప్రపంచ భూవిరూపక ఫలకాలు: భారత, యురేషియా ఫలకాలను గుర్తించండి; పట సంకేతసూచిక ఆధారంగా అభిసరణ, అపసరణ, పరివర్తన సరిహద్దుల మధ్య తేడాలను గుర్తించండి.

  • ప్రాంతాలను పోల్చే ముందు మూల పటంలోని సంకేతసూచిక, ప్రమాణం, సూచిత కాలవ్యవధిని చదవండి.
  • ప్రాదేశిక నమూనాలను ఈ అంశంలో చర్చించిన ప్రక్రియలతో అనుసంధానించండి; ఈ పటం అధ్యయనానికి సూచనాధారం మాత్రమే, ప్రత్యక్ష కార్యాచరణ సమాచారం కాదు.

Credit: Eric Gaba (Sting) · CC BY-SA 2.5 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. ముడతపడటం: అర్థం, యాంత్రిక ప్రక్రియలు

శిలా పొరలు, మొదట సమతలంగా ఉన్న ఇతర ఉపరితలాలు వంగి లేదా మెలితిరిగి వక్ర నిర్మాణాలుగా మారడాన్ని ముడతలు పడటం (Folding) అంటారు. పొరలుగా ఉండే అవక్షేప శిలల్లో ముడతలను అత్యంత సులభంగా గుర్తించగలిగినప్పటికీ, అవి రూపాంతర శిలల పత్రవిన్యాసాన్ని, పొరలుగా ఉండే అగ్ని శిలలను కూడా ప్రభావితం చేస్తాయి. ఒక్కో ముడత పరిమాణం సూక్ష్మదర్శినితో చూడగల చిన్న ముడుతల నుంచి అనేక కిలోమీటర్ల మేర విస్తరించే నిర్మాణాల వరకు ఉంటుంది. ఉత్థానం, శైథిల్యం, క్రమక్షయం జరిగిన తరువాత ఈ భౌగోళిక నిర్మాణాలు భూస్వరూప వైవిధ్యాన్ని, జల పారుదల వ్యవస్థను ఎలా ప్రభావితం చేస్తాయో భూస్వరూప శాస్త్రం అధ్యయనం చేస్తుంది.

క్షితిజ సమాంతర సంపీడనం భూపటలం పొడవును తగ్గించి, సాధారణంగా శిలా పొరలను వంచి ముడతలుగా మారుస్తుంది. అయితే, అన్ని పరిస్థితుల్లోనూ శిలలు మృదువైన పలకల మాదిరిగా ప్రవర్తించవు. వాటి ప్రతిస్పందన ఉష్ణోగ్రత, పరివేష్టిత పీడనం, విరూపణ రేటు, ఖనిజ సంఘటనం, ద్రవాలు, పొరల మధ్య యాంత్రిక లక్షణాల్లోని వ్యత్యాసాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అధిక ఉష్ణోగ్రత, పరివేష్టిత పీడనం సాధారణంగా పెద్దగా తెరచుకున్న పగుళ్లు ఏర్పడకుండానే విరూపణ జరగడానికి అనుకూలిస్తాయి. తక్కువ ఉష్ణోగ్రత, తక్కువ పీడన పరిస్థితులు సాధారణంగా పెళుసుగా విరిగిపోవడానికి అనుకూలిస్తాయి.

నిర్దిష్ట పరిస్థితుల్లో విరూపణను నిరోధించడంలో ఒక శిలా పొరకు ఉండే సాపేక్ష సామర్థ్యాన్ని దృఢత్వం (Competence) సూచిస్తుంది. అధిక దృఢత్వం గల పొరలు వంగి ముడతలు పడవచ్చు; అదే సమయంలో వాటి చుట్టూ ఉన్న బలహీన పదార్థం ప్రవహించవచ్చు లేదా విరూపణకు అనుగుణంగా సర్దుబాటు చెందవచ్చు. ముడతలు పడే ప్రక్రియలో పొరల ఉపరితలాల మధ్య జారడం జరగవచ్చు; దీనిని వక్రణ జారుడు (Flexural slip) అంటారు. లేదా పొరల అంతటా విస్తరించిన విరూపణ జరగవచ్చు. కాబట్టి, స్పష్టంగా ముడతలు పడినట్లు కనిపించే శిలా సముదాయం పూర్తిగా సుఘట్య ప్రవాహం ద్వారానే విరూపణ చెంది ఉండాల్సిన అవసరం లేదు.

సంపీడనం ఒకే పర్వత మండలంలో ముడతలతోపాటు విలోమ లేదా నిక్షేప భ్రంశాలను కూడా సృష్టించగలదు. నిక్షేప భ్రంశం (Thrust fault) అనేది తక్కువ కోణంలో ఉండే విలోమ భ్రంశం. ముడత అనేది ఒక వంపు మాత్రమే; అది స్పష్టమైన స్థానభ్రంశ ఉపరితలం కాదు. లవణాల కదలిక, గురుత్వాకర్షణ వల్ల భూద్రవ్యరాశులు జారిపోవడం కూడా ముడతలను ఏర్పరచగలవు. అందువల్ల, ప్రతి ముడతా ఖండాల ఢీకొనడాన్ని సూచించదు.

  • అంతర్జనిత బలాలు భూపటల నిర్మాణాలను సృష్టించి, మార్పులకు గురిచేస్తాయి; అనంతరం బహిర్జనిత ప్రక్రియలు ఉపరితలంపై కనిపించే వాటి స్వరూపాలను మలుస్తాయి.
  • ముడతల్లో వంగిన పొరలు కొనసాగుతాయి; భ్రంశాల్లో మాత్రం పగులు లేదా భ్రంశ మండలానికి ఇరువైపులా సాపేక్ష స్థానభ్రంశం జరుగుతుంది.
  • విరూపణ అనేది పరిస్థితులు, కాలవ్యవధిపై ఆధారపడి ఉంటుంది; శిలను కఠినమైనదిగా లేదా మృదువైనదిగా పేర్కొనడంపై మాత్రమే ఆధారపడదు.

2. ముడతలోని భాగాలు, క్షేత్ర అధ్యయనానికి అవసరమైన పరిభాష

భుజాలు అనేవి ముడతకు ఇరువైపులా ఉండే పార్శ్వ భాగాలు. ముడతపడిన పొరలో అత్యధిక వక్రత ఉన్న ప్రాంతాన్ని కీలు మండలం అంటారు. ఆ పొర పొడవునా గరిష్ఠ వక్రత ఉన్న బిందువులను కలిపే రేఖను కీలు రేఖ అంటారు. వరుసగా ఉన్న ముడతపడిన పొరల్లోని కీలు రేఖలను అక్ష ఉపరితలం అనుసంధానిస్తుంది. ఈ ఉపరితలం దాదాపు సమతలంగా ఉన్నప్పుడు దానిని అక్షతలం అంటారు. భుజాల మధ్య కొలిచే అంతర్భుజ కోణం, విప్పారిన ముడతలు, బిగుతైన ముడతలు, సమవాల ముడతల మధ్య తేడాను గుర్తించడానికి ఉపయోగపడుతుంది.

ప్రాథమిక వివరణల్లో, ముడత అక్షాన్ని సాధారణంగా కీలు వెంబడి ఉండే రేఖగా పరిగణిస్తారు. మరింత కచ్చితంగా చెప్పాలంటే, స్థూపాకార ముడతకు ఒక అక్షం ఉంటుంది; ఆ అక్షానికి సమాంతరంగా రేఖను కదిలించడం ద్వారా దాని ఉపరితలాన్ని రూపొందించవచ్చు. అవనమన ముడత (Plunging fold)లో కీలు రేఖ క్షితిజ సమాంతరానికి వాలుగా ఉంటుంది. అవనమనం (Plunge) అనేది కిందివైపునకు ఉన్న వాలుతోపాటు దాని దిశను కూడా సూచిస్తుంది. భౌగోళిక పటాల్లో ముడతపడిన శిలా పొరలు వక్రంగా లేదా చివరలు కలుస్తూ మూసుకుపోయే నమూనాల్లో ఎందుకు కనిపిస్తాయో వివరించడానికి ఇది తోడ్పడుతుంది.

నతి దిశ (strike) అనేది ఒక భౌగోళిక తలంపై ఉన్న క్షితిజ సమాంతర రేఖ సూచించే దిక్సూచి దిశ; నతి కోణం (dip) అనేది ఆ తలం క్షితిజ సమాంతర స్థితి నుంచి అత్యంత ఏటవాలుగా కిందికి వంగే కోణం. నతి దిశ, నతి కోణం శిలాస్తరణాన్ని, ఇతర సమతల నిర్మాణాలను వివరిస్తాయి; అయితే వ్యాప్తి దిశ (trend), అక్ష నతి కోణం (plunge) రేఖీయ లక్షణాలను వివరిస్తాయి. వాలుగా ఉన్న శిలాపొరలు, వాలిన అక్షం గల ముడుతల చిత్రాలను అర్థం చేసుకునేటప్పుడు ఈ తేడాలు గందరగోళాన్ని నివారిస్తాయి.

  • భుజం (Limb): ముడతలో సాపేక్షంగా తక్కువ వక్రత కలిగిన పార్శ్వ భాగం.
  • కీలు (Hinge): గరిష్ఠ వక్రతను సూచించే మండలం లేదా రేఖ.
  • అక్షతలం (Axial plane): వరుస పొరల్లోని కీలులను అనుసంధానించే సమతల ఉపరితలం.
  • అంతర్భుజ కోణం (Interlimb angle): ముడత బిగుతును తెలిపే కొలమానం; దాదాపు సమాంతరంగా ఉండే భుజాలు సమవాల ముడత (Isoclinal fold) లక్షణం.

3. వర్గీకరణ: జ్యామితి, శిలల వయస్సు, విన్యాసం

ప్రతినతి (anticline) అనేది కేంద్రభాగంలో పురాతన శిలలు ఉండే ముడుత; సరళమైన, నిటారుగా ఉన్న ఉదాహరణలో దీని భుజాలు కేంద్రభాగం నుంచి వెలుపలివైపు వాలి ఉంటాయి. అనునతి (syncline) కేంద్రభాగంలో తక్కువ వయస్సు గల శిలలు ఉంటాయి; సరళమైన, నిటారుగా ఉన్న ఉదాహరణలో దీని భుజాలు కేంద్రభాగం వైపు వాలి ఉంటాయి. ముడుత తలకిందులవడం వల్ల దాని జ్యామితి సంక్లిష్టం కావచ్చు కాబట్టి, పైకి లేదా కిందికి వంగిన ఆకృతుల కంటే ఈ వయోసంబంధాల ఆధారిత నిర్వచనాలు మరింత విశ్వసనీయమైనవి.

ప్రతినతి ఆకృతి (antiform) అనేది పైవైపు కుంభాకారంగా ఉన్న ముడుత; అనునతి ఆకృతి (synform) పైవైపు పుటాకారంగా ఉంటుంది. ఇవి ముడుచుకున్న పొరల వయస్సును సూచించకుండా ఉపయోగించే జ్యామితీయ పదాలు. అందువల్ల శిలాస్తరాల వరుస తెలియనప్పుడు లేదా అది తలకిందులుగా ఉన్నప్పుడు, ప్రతినతి ఆకృతిని తప్పనిసరిగా ప్రతినతి అని పిలవలేము. క్రమశ్రేణి స్తరణం (graded bedding) వంటి, తక్కువ వయస్సు గల పొరల దిశను సూచించే లక్షణాలు, ఒక అవక్షేప పొరల వరుసలో మొదట పైభాగం ఏ దిశలో ఉండేదో నిర్ధారించడానికి భూవిజ్ఞాన శాస్త్రవేత్తలకు తోడ్పడతాయి.

సౌష్టవ ముడుతలో, అక్షతలానికి ఇరువైపులా భుజాల జ్యామితి దాదాపు పరస్పర దర్పణ ప్రతిబింబాలుగా ఉంటుంది; అసౌష్టవ ముడుతల్లో భుజాల జ్యామితి అసమానంగా ఉంటుంది. తలకిందులైన ముడుతలో ఒక భుజం విలోమంగా ఉంటుంది; రెండు భుజాలూ ఒకే దిశలో వాలి ఉండవచ్చు. శయన ముడుతలో అక్షతలం దాదాపు క్షితిజ సమాంతరంగా ఉంటుంది. సమనత ముడుతలో భుజాలు దాదాపు సమాంతరంగా ఉంటాయి; సమనత అనే పదం ముడుత బిగుతును వివరిస్తుంది కానీ, అది నిటారుగా ఉందా లేదా శయన స్థితిలో ఉందా అనేది సూచించదు.

ఏకనతి (monocline) అనేది ఒక శిలాపొరల వరుసలో తులనాత్మకంగా స్వల్ప వాలు గల భాగాలను కలిపే మెట్టు వంటి వంపు. మహా ప్రతినతులు (anticlinoria), మహా అనునతులు (synclinoria) అనేవి చిన్న ముడుతలను కలిగి ఉండే, ప్రాంతీయ స్థాయిలో విస్తరించిన పెద్ద ప్రతినతి, అనునతి తరహా నిర్మాణాలు. గుమ్మటం (dome) సాధారణంగా తన కేంద్రం వైపు పురాతన శిలలను బహిర్గతం చేస్తుంది; నిర్మాణాత్మక ద్రోణి (structural basin) సాధారణంగా కేంద్రభాగంలో తక్కువ వయస్సు గల శిలలను సంరక్షిస్తుంది; ఈ రెండింటిలోనూ శిలాపొరలు పలు దిశల్లో చుట్టుముట్టి మూసుకుపోయే అమరిక కనిపిస్తుంది.

  • వర్గీకరణలు పరస్పరం అతివ్యాప్తి చెందుతాయి: ఒక ముడుత ఏకకాలంలో వాలిన అక్షం గలదిగా, తలకిందులైనదిగా, బిగుతైనదిగా ఉండవచ్చు.
  • శయన (recumbent) అనే పదం అక్షతల విన్యాసాన్ని వివరిస్తుంది; సమనత (isoclinal) అనే పదం భుజాల మధ్య సంబంధాన్ని వివరిస్తుంది.
  • తలకిందులైన ముడుత స్వయంగా ఒక ప్రణోద భ్రంశం (thrust fault) కాదు; అయితే ఈ రెండూ ఒకేచోట కలిసి ఏర్పడవచ్చు.

4. ముడుత పర్వతాలు, ఫలక విరూపణ సిద్ధాంతం, భారత భూగోళశాస్త్రం

ప్రధాన ముడుత పర్వత మండలాలు సాధారణంగా అభిసరణ ఫలక సరిహద్దుల వద్ద అభివృద్ధి చెందుతాయి. పర్వతోత్పత్తి సమయంలో అవక్షేపాలు, పురాతన భూపటల శిలలు కుదింపునకు గురై, ముడుతలు పడి, భ్రంశాలకు లోనై, పైకి లేస్తాయి. ఖండాల ఢీకొనడం వల్ల హిమాలయాలు, ఆల్ప్స్ వంటి పర్వత మండలాలు నిర్మితమవుతాయి. సముద్ర–ఖండ అభిసరణం ఆండీస్ వెంట పర్వత నిర్మాణానికి దోహదపడుతుంది; అక్కడ ముడుతలు, ప్రణోద భ్రంశాలు అధోగమనంతో సంబంధం గల మాగ్మా క్రియలతో కలిసి సంభవిస్తాయి. కాబట్టి పర్వత మండలాలు కేవలం ముడుతలు పడటం వల్ల మాత్రమే ఏర్పడవు.

భారత, యురేషియా ఫలకాల ఢీకొనడం అనంతరం హిమాలయాలు అభివృద్ధి చెందాయి. ఈ ప్రక్రియ స్థూలంగా సుమారు 50–60 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం ప్రారంభమైంది; ఉపయోగించే భౌగోళిక ఆధారాలు, నిర్వచనాన్ని బట్టి ఖచ్చితమైన కాలనిర్ణయం మారుతుంది. నిరంతర ఫలక అభిసరణ వల్ల భూపటల సంకోచనం, థ్రస్ట్ చలనం, భూకంప కార్యకలాపాలు సంభవిస్తాయి. ప్రధాన కేంద్ర థ్రస్ట్ (Main Central Thrust), ప్రధాన సరిహద్దు థ్రస్ట్ (Main Boundary Thrust), హిమాలయ అగ్రభాగ థ్రస్ట్ (Himalayan Frontal Thrust) ముఖ్యమైన నిర్మాణాత్మక లక్షణాలు. శివాలిక్ పాదపర్వతాల్లో మడతలు, భ్రంశాలకు లోనైన అవక్షేప నిక్షేపాలు ఉన్నాయి. ఇవి ప్రధానంగా పైకి లేస్తున్న హిమాలయాల క్రమక్షయం వల్ల ఏర్పడిన పదార్థాల నుంచి ఉద్భవించాయి.

పాఠశాల భూగోళశాస్త్రంలో హిమాలయాలు, ఆల్ప్స్ వంటి నవీన ముడుత పర్వతాలను, అప్పలేచియన్లు, యూరల్స్ వంటి పురాతనమైన, తీవ్ర క్రమక్షయానికి గురైన పర్వత వ్యవస్థలతో తరచుగా పోలుస్తారు. నవీన, పురాతన అనే పదాలు స్థూలంగా భూవివర్తన చరిత్రను సూచిస్తాయే తప్ప, ఉపరితలంపై కనిపించే ప్రతి శిల వయస్సును సూచించవు. ఆరావళి వ్యవస్థ ప్రాచీనమైన, పదేపదే విరూపణకు గురైన భూభాగానికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుంది. దాని ప్రస్తుత భూస్వరూపం కొత్తగా ఏర్పడిన మడత ఆకృతిని కాకుండా, సుదీర్ఘకాల భూక్షయాన్ని, శిలల నిరోధకతను ప్రతిబింబిస్తుంది.

  • హిమాలయాలు: ఖండాల ఢీకొనడం, క్రియాశీల ముడుత–ప్రణోద భ్రంశ వ్యవస్థ.
  • ఆండీస్: ముడుతలు, భ్రంశాలు, అగ్నిపర్వత క్రియలతో కూడిన సముద్ర–ఖండ అభిసరణం.
  • అప్పలేచియన్లు: సుదీర్ఘ క్రమక్షయం వల్ల గణనీయంగా మార్పు చెందిన ప్రాచీన పర్వతోత్పత్తి నిర్మాణాలు.

5. మడతలచే నియంత్రిత భూదృశ్యాలు, వనరులు, ప్రమాదాలు

ప్రారంభ మడతల జ్యామితీయ ఆకృతి మాత్రమే ప్రస్తుత భూప్రకృతిని నిర్ధారించదు. క్రమక్షయాన్ని నిరోధించగల శిలా పొరలు పర్వత కటకాలను ఏర్పరచవచ్చు; బలహీనమైన పొరలు తులనాత్మకంగా ఎక్కువ క్రమక్షయానికి గురై లోయలుగా మారతాయి. క్రమక్షయం ఒక ఊర్ధ్వవలనం (Anticline) శిఖరభాగాన్ని ఛేదించి, దాని మధ్యభాగంలోని బలహీన శిలలను తొలగిస్తే, అది లోయగా మారవచ్చు. దీనికి విరుద్ధంగా, అధోవలనం (Syncline)లో మిగిలి ఉన్న నిరోధక శిలలు పర్వత కటకానికి లేదా ఎత్తైన భూస్వరూపానికి ఆధారంగా నిలవవచ్చు. ఈ తారుమారును భూస్వరూప విలోమనం (Relief inversion) అంటారు.

మడతలు పడిన భూభాగంలో నిరోధక, బలహీన శిలా పొరలు ఒకదాని తరువాత మరొకటి ఉండటం తరచుగా జాలక అపవాహ నమూనాకు అనుకూలిస్తుంది. ప్రధాన ప్రవాహాలు శిలా నిర్మాణాల ద్వారా నిర్దేశితమైన లోయల్లో ప్రవహిస్తాయి; చిన్న ఉపనదులు వాటిని దాదాపు లంబకోణాల్లో కలుస్తాయి. పర్వత కటకాలను నదులు కోయడం వల్ల ఏర్పడిన మార్గాలను జల ద్వారాలు (Water gaps) అంటారు. కొన్ని నదులు భూభాగం ఉత్థానం చెందుతున్నప్పటికీ తమ ప్రవాహ మార్గాలను కొనసాగిస్తాయి; దీనిని పూర్వస్థిత అపవాహం (Antecedent drainage) అంటారు. మరికొన్ని నదులు గతంలో ఉన్న ఆచ్ఛాదన పొరపై ఏర్పడిన ప్రవాహ మార్గాలనే కొనసాగిస్తాయి; దీనిని అధ్యారోపిత అపవాహం (Superimposed drainage) అంటారు. మడతల వల్ల ఏర్పడిన పర్వత కటకాన్ని దాటుతున్న నది బాహ్యరూపాన్ని మాత్రమే చూసి, అది ఈ రెండు విధానాల్లో దేని ద్వారా ఉద్భవించిందో నిర్ణయించలేం.

సచ్ఛిద్ర నిల్వ శిలలపై సమర్థవంతమైన అభేద్య ఆవరణ ఉండి, హైడ్రోకార్బన్లు మూసివేత ప్రాంతంలోకి వలస వెళ్లగలిగినప్పుడు, ఊర్ధ్వవలనాలు నిర్మాణాత్మక పెట్రోలియం పాశాలను ఏర్పరచగలవు. మడతలు ఏర్పడినంత మాత్రాన చమురు లేదా వాయువు ఉంటుందని హామీ లేదు: మూల శిలలు, పరిపక్వత, వలస, నిల్వ శిలల నాణ్యత, అభేద్య ఆవరణ, కాలక్రమం కూడా అనుకూలంగా ఉండాలి. మడతలతో సంబంధమున్న పగుళ్లు భూగర్భజల ప్రవాహాన్ని, ఖనిజీకరణను ప్రభావితం చేయవచ్చు.

మడతలు పడిన భూభాగం ఇంజినీరింగ్ సవాళ్లను కలిగిస్తుంది. ఎందుకంటే శిలా పొరల దిశా విన్యాసం, బలహీన పొరలు, వాటితో సంబంధమున్న భ్రంశాలు వాలు స్థిరత్వాన్ని, సొరంగాల ప్రవర్తనను ప్రభావితం చేస్తాయి. ప్రతికూల దిశలో అమరిన శిలా అసాంతత్యాలు నిటారైన వాలులను ఖండించే చోట కొండచరియలు విరిగిపడవచ్చు. క్రియాశీల పర్వత మండలాల్లో నష్టదాయక భూకంపాలు ప్రధానంగా భ్రంశం వెంబడి అకస్మాత్తుగా జరిగే జారుడు చలనాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయే తప్ప, కేవలం మడతపడిన శిలా పొరలు ఉండటాన్ని కాదు.

  • నిర్మాణం అంటే శిలలు అమరి ఉన్న తీరు; భూస్వరూపం అంటే ప్రస్తుతం ఉన్న ఉపరితల ఆకృతి.
  • జాలక అపవాహ నమూనా (Trellis drainage) నిర్మాణాత్మక, శిలాస్వభావ నియంత్రణను సూచిస్తుంది; అయితే ఇది మడతపడిన శిలలకే పరిమితం కాదు.
  • శిలా నిర్మాణం, వాలు, వర్షపాతం, భ్రంశ క్రియాశీలతలను కలిపి పరిగణనలోకి తీసుకొని ప్రమాదాలను అంచనా వేయాలి.

ముడుతలు పడటం: శిలా విరూపణ మరియు భూదృశ్యంలో దాని వ్యక్తీకరణ

అందించిన మెటాడేటా ఈ చిత్రాన్ని చెర్ట్ శిలలో ఏర్పడిన సంపీడన ముడుతగా గుర్తిస్తుంది. అందువల్ల ఇది ముడుతలు పడే ప్రక్రియకు సంబంధించిన సముచిత ఉదాహరణ. విరూపణ సమయంలో శిలాస్తరాలు వంగినప్పుడు ముడుతలు ఏర్పడతాయి; సాధారణంగా ఇది సంపీడన ఒత్తిడి వల్ల జరుగుతుంది. భూ ఉపరితలానికి సమీపంలో చెర్ట్ సాధారణంగా పెళుసుగా ఉన్నప్పటికీ, శిలల ప్రవర్తన ఉష్ణోగ్రత, పరివేష్టన పీడనం, విరూపణ రేటు, పక్కనున్న పొరలతో పరస్పర చర్యలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఈ ఉదాహరణకు సంబంధించిన పరిస్థితులు, పరిమాణ స్థాయి, ప్రదేశం లేదా భూవివర్తన చరిత్రను కేవలం మెటాడేటా ఆధారంగా నిర్ధారించలేము; దీనిని భారతదేశానికి చెందిన సాక్ష్యంగా పరిగణించకూడదు.

ముడుతల జ్యామితి స్థానిక శిలా నిర్మాణాలను విస్తృత పర్వత నిర్మాణ ప్రక్రియలతో అనుసంధానిస్తుంది. ముడుతకు ఇరుపక్కల ఉండే భాగాలను భుజాలు అంటారు; అత్యధిక వక్రత ఉన్న ప్రాంతాన్ని కీలు మండలం అంటారు. వరుస పొరల్లోని కీలు రేఖలను అక్షీయ ఉపరితలం కలుపుతుంది. భారతదేశంలో హిమాలయ ముడుతలు, భారత మరియు యురేషియా ఫలకాల అభిసరణతో ముడిపడిన భూపటల సంకోచాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి; దీనితోపాటు విస్తృతంగా భ్రంశాలు, తోపుడు భ్రంశాలు కూడా ఏర్పడ్డాయి. అయితే, ముడుత పడిన పొర తప్పనిసరిగా పర్వత శిఖరశ్రేణి అవుతుందని భావించరాదు: క్రమక్షయం, శిలల నిరోధకత, జలప్రవాహ వ్యవస్థ అభివృద్ధి అంతిమ భూస్వరూపాన్ని తీర్చిదిద్దుతాయి. ముడుత నిర్మాణాలు భూగర్భజలాల కదలికను, పెట్రోలియం నిల్వ ఉచ్చుల ఏర్పాటును కూడా ప్రభావితం చేయవచ్చు. అయితే, ముడుత ఉన్నంత మాత్రాన ఆర్థికంగా ఉపయోగపడే వనరు ఉందని నిర్ధారించలేము.

  • అపనతుల (anticlines) కేంద్ర భాగాల్లో పురాతన శిలలు ఉంటాయి; అభినతుల (synclines) కేంద్ర భాగాల్లో నవీన శిలలు ఉంటాయి. శిలాస్తరాలు తలకిందులైన చోట్ల, కేవలం పైకి లేదా కిందికి వంగి ఉండటాన్ని బట్టి నిర్ణయించడం తప్పుదారి పట్టించవచ్చు.
  • విభేదక క్రమక్షయం వల్ల అపనతి లోయగానూ, అభినతి శిఖరశ్రేణిగానూ మారవచ్చు. అందువల్ల నిర్మాణాత్మక రూపాన్ని, ప్రస్తుత భూస్వరూపాన్ని వేరు చేసి చూడాలి.
  • యువ, పురాతన ముడుత పర్వతాలనే వర్గీకరణలు వాటి విస్తృత భౌగోళిక చరిత్రలను సూచిస్తాయి; ప్రస్తుత కచ్చితమైన ఎత్తులను కాదు. ఉత్థానం, అనాచ్ఛాదనం, తదనంతర భూవివర్తన పునరుద్ధరణ కూడా భూభాగపు ఎత్తుపల్లాలను నియంత్రిస్తాయి.

సంపీడనం నుంచి ముడతల నియంత్రిత భూఉన్నతికి దారితీసే సాధారణ ప్రక్రియ

  1. 1. ఫలకాల అభిసరణ వల్ల భూపటలం కుదింపునకు గురవుతుంది.
  2. 2. పొరలుగా ఉన్న శిలలు వంగిపోతాయి, స్తరణ తలాల వెంబడి జారుతాయి లేదా అంతర్గతంగా విరూపణ చెందుతాయి.
  3. 3. ముడతలు, వాటితో అనుబంధితమైన తోపుడు భ్రంశ నిర్మాణాలు ఏర్పడతాయి.
  4. 4. ఉత్థానం, క్రమక్షయం వల్ల ముడతపడిన శిలా పొరలు బహిర్గతమవుతాయి.
  5. 5. విభేదక క్రమక్షయం వల్ల భౌగోళిక నిర్మాణాల నియంత్రణలో ఉన్న శిఖరశ్రేణులు, లోయలు, జలపారుదల వ్యవస్థలు ఏర్పడతాయి.
ముడతలకు సంబంధించిన సాధారణ పదాలు, పరీక్షల దృష్ట్యా వాటి మధ్య తేడాలు
పదంగుర్తించడానికి తోడ్పడే లక్షణంఈ గందరగోళాన్ని నివారించండి
ఊర్ధ్వ వలనం (Anticline)మధ్యభాగంలో పురాతన శిలలు ఉంటాయిఇది తప్పనిసరిగా శిఖరశ్రేణి కానవసరం లేదు
అధో వలనం (Syncline)మధ్యభాగంలో తక్కువ వయస్సు గల శిలలు ఉంటాయిఇది తప్పనిసరిగా లోయ కానవసరం లేదు
ఊర్ధ్వాకార వలనం (Antiform)పైవైపునకు కుంభాకారంగా ఉండే ఆకృతిఇది ఒక్కటే శిలల వయస్సును నిర్ధారించదు
తిరగబడిన ముడత (Overturned fold)ఒక భుజం తిరగబడి ఉంటుందిఇది శయన ముడతకు పర్యాయపదం కాదు
శయన ముడత (Recumbent fold)దాదాపు క్షితిజసమాంతరంగా ఉండే అక్ష తలంఇది ముడత బిగుతు ఆధారంగా చేసిన వర్గీకరణ కాదు
సమవాలు ముడత (Isoclinal fold)భుజాలు దాదాపు సమాంతరంగా ఉంటాయిఅక్ష తలం వివిధ దిశాభివిన్యాసాల్లో ఉండవచ్చు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

జాగ్రోస్ పర్వతాలు, ఇరాన్ మరియు ఇరాక్

అరేబియా–యురేషియా అభిసరణ వల్ల జాగ్రోస్‌లో ప్రధాన ముడుత–తోపుడు భ్రంశ మేఖల ఏర్పడింది. పొడవైన ముడుతలు భూదృశ్యాన్ని బలంగా ప్రభావితం చేస్తాయి. భూగర్భంలో నిల్వ శిలలు, ఆవరక శిలల పరిస్థితులు అనుకూలంగా ఉన్నచోట అపనతులు ముఖ్యమైన పెట్రోలియం నిల్వ ఉచ్చులుగా ఏర్పడతాయి. సంపీడనం, ముడుతల జ్యామితి, వనరుల అన్వేషణ మధ్య సంబంధాన్ని ఈ ప్రాంతం వివరిస్తుంది.

జూరా పర్వతాలు, ఫ్రాన్స్ మరియు స్విట్జర్లాండ్

జూరాలో ఆల్పైన్ సంపీడనంతో సంబంధం ఉన్న అవక్షేప శిలల్లో ప్రముఖ ముడుతలు కనిపిస్తాయి. ముడుతలు పడిన ఆవరక శిలాస్తరాల కింద ఉన్న బలహీనమైన బాష్పీభవన నిక్షేప శిలాస్తరాలు విరూపణను సులభతరం చేశాయి. పొరల మధ్య యాంత్రిక లక్షణాల్లోని వ్యత్యాసాలు ముడుతల ఏర్పాటును ఎలా ప్రభావితం చేస్తాయో, తదనంతర క్రమక్షయం నిర్మాణాత్మక భూస్వరూపాన్ని ఎలా మారుస్తుందో ఈ భూదృశ్యం వివరిస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. ఊర్ధ్వవలనం (anticline) తప్పనిసరిగా భూ ఉపరితలంపై ఒక శిఖరశ్రేణిని ఏర్పరుస్తుంది. 2. అధోవలనం (syncline) మధ్యభాగంలో తక్కువ వయస్సు గల శిలలు ఉంటాయి. 3. ఊర్ధ్వాకార వలనం (antiform) పైవైపుకు కుంభాకారంగా ఉండే దాని జ్యామితి ఆధారంగా నిర్వచించబడుతుంది. పైన ఇచ్చిన వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది జతలలో ఏది సరిగ్గా జతపరచబడింది?

  • A. శయన వలనం (recumbent fold) — దాదాపు నిలువుగా ఉండే అక్షతలం
  • B. సమవాల వలనం (isoclinal fold) — దాదాపు సమాంతరంగా ఉండే భుజాలు
  • C. నిమజ్జన వలనం (plunging fold) — తప్పనిసరిగా క్షితిజ సమాంతరంగా ఉండే ముడుత కీలురేఖ (hinge line)
  • D. ఏకవలనం (monocline) — స్థానభ్రంశంతో కూడిన పగులు

ప్రశ్న 3

ముడుతలు గల భూభాగం గురించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. ఒకే పర్వత మేఖలలో ముడుతలు ఏర్పడటం, నెట్టుడు భ్రంశాలు (thrust faults) ఏర్పడటం రెండూ సంభవించవచ్చు. 2. ప్రతి ఊర్ధ్వవలనం వాణిజ్యపరంగా లాభదాయకమైన పెట్రోలియం బంధక నిర్మాణం (petroleum trap). 3. క్రమక్షయాన్ని ప్రతిఘటించే శిలాపొరలు, బలహీనమైన శిలాపొరలు ముడుతలు పడి, ఒకదాని తరువాత మరొకటి అమరి ఉండటం జాలకాకార నదీ ప్రవాహ వ్యవస్థకు (trellis drainage) అనుకూలంగా ఉండవచ్చు. పైన ఇచ్చిన వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: ముడుతలు ఏర్పడటం పర్వత భూదృశ్యాలను, నదీ ప్రవాహ వ్యవస్థను ఎలా ప్రభావితం చేస్తుందో వివరించండి. ముడుతల జ్యామితి ఎల్లప్పుడూ ప్రస్తుత భూస్వరూపాలతో ఎందుకు సరిపోలదు? ఉదాహరణలతో వివరించండి. (150 పదాలు)
  • ముడుతలు పడటాన్ని నిర్వచించి, దానిని భూపటల సంకోచంతో అనుసంధానించండి.
  • కేంద్ర భాగాల్లోని శిలల వయస్సుల ఆధారంగా అపనతులు, అభినతుల మధ్య తేడాను వివరించండి.
  • విభేదక క్రమక్షయాన్ని, భూస్వరూప విలోమాన్ని వివరించండి.
  • అధిక, అల్ప నిరోధకత కలిగిన శిలలు ఒకదాని తరువాత మరొకటి ఉండటాన్ని శిఖరశ్రేణులు, లోయలు, జాలాకార (ట్రెల్లిస్) జలప్రవాహ వ్యవస్థతో అనుసంధానించండి.
  • ముడుత పర్వత భూభాగాన్ని వివరించడానికి హిమాలయాలు లేదా జూరాను ఉదాహరణగా ఉపయోగించండి.
  • ప్రస్తుత భూస్వరూపం నిర్మాణం, శిలా స్వభావం, ఉత్థానం, అనాచ్ఛాదనం అనే అంశాల ఉమ్మడి ప్రభావాన్ని ప్రతిబింబిస్తుందని నిర్ధారిస్తూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Class XI, Fundamentals of Physical Geography: Landforms and their Evolution; Distribution of Oceans and Continents.
  • NCERT, Class XI, India: Physical Environment: Structure and Physiography.
  • Geological Survey of India: publications on Himalayan geology and regional geological maps, gsi.gov.in.
  • US Geological Survey: This Dynamic Earth: The Story of Plate Tectonics, usgs.gov.
  • Arthur Holmes, Holmes' Principles of Physical Geology: deformation and mountain building.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chert_Compression_Fold_(9940472926).jpg

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp