
అలాస్కాలోని గేట్స్ ఆఫ్ ది ఆర్కిటిక్ జాతీయ ఉద్యానవనం మరియు సంరక్షిత ప్రాంతంలోని ఊలా లోయలో ఒక టార్న్ సరస్సు: హిమానీనద భూస్వరూపాలను పోల్చి అధ్యయనం చేయడానికి ఒక ఉదాహరణ.
Credit: National Park Service, Alaska Region · Public domain · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

Map study
ప్రపంచ భౌతిక భూస్వరూపాలు: ప్రధాన పర్వత శ్రేణులు, మైదానాలు, మహాసముద్ర ద్రోణులను గుర్తించండి. ఇది ప్రాంతీయ అవగాహన కోసం మాత్రమే; స్థానిక భూస్వరూపాల సవివర సర్వే కాదు.
- మూలాధార తేదీని, పట సంకేత సూచికను చదవండి; భూభాగం, ప్రభావం, భౌగోళిక స్థానం మధ్య తేడాను గుర్తించండి.
- చారిత్రక సరిహద్దులు, సూచించిన సభ్యత్వ వివరాలు తాజా రాజకీయ లేదా కార్యాచరణ సమాచారం కావు.
Credit: US Government; Central Intelligence Agency · Public domain · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

Map study
భారతదేశ భౌతిక విభాగాలు: పర్వతాలు, మైదానాలు, పీఠభూమి, ఎడారి, తీరప్రాంతం, దీవులను గుర్తించండి. భూస్వరూప ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రాంతీయ భౌతిక స్వరూపాన్ని ఉపయోగించండి; ఇది స్థానిక భూస్వరూపశాస్త్ర సర్వే కాదు.
- ప్రాంతీయ నమూనాలను విశ్లేషించే ముందు పట సంకేత సూచికను, ప్రామాణిక తేదీని చదవండి.
- పటాన్ని వ్యాసంలోని అంశంతో అనుసంధానించండి; ప్రస్తుత పరిపాలనా సరిహద్దులను లేదా సమాచారాన్ని విడిగా ధృవీకరించండి.
Credit: Vigneshdm1990 · CC BY-SA 4.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.
1. భూస్వరూప నిర్మాణ కారకాలుగా హిమానీనదాలు
పేరుకుపోయిన మంచు వరుసగా వచ్చే కరిగే ఋతువుల్లోనూ పూర్తిగా కరగకుండా మిగిలి, క్రమంగా సంపీడనానికి లోనై ఫిర్న్గా, ఆపై హిమానీనద మంచుగా మారే ప్రాంతాల్లో హిమానీనదాలు ఏర్పడతాయి. లోయ హిమానీనదాలు పర్వత లోయలను ఆక్రమిస్తాయి. మంచు చాదరాలు విస్తారమైన భూభాగాలపై వ్యాపించి, వాటి కింద ఉన్న భూస్వరూపాల్లో అధిక భాగాన్ని కప్పివేయవచ్చు. ప్రస్తుతం ఉన్న మంచు చాదరాలు అంటార్కిటికా, గ్రీన్లాండ్లలో ఉన్నాయి. హిమాలయాలు, కారకోరం, ఆల్ప్స్, ఆండీస్, అలాస్కాలలో ప్రధాన పర్వత హిమానీనద వ్యవస్థలు ఉన్నాయి.
నిర్దిష్ట కాలవ్యవధిలో హిమానీనదంలో జరిగే మంచు సంచయానికి, మంచు నష్టానికి (ablation) మధ్య వ్యత్యాసమే హిమానీనద ద్రవ్యరాశి సమతుల్యం. హిమపాతం, మంచు చరియలు విరిగిపడటం ద్వారా చేరే మంచు సంచయంలో భాగం; మంచు కరగడం, ఉత్పతనం, వర్తించే సందర్భాల్లో మంచు ఖండాలు విరిగిపడటం (calving) మంచు నష్టంలో భాగం. సమతుల్య రేఖ నికర వార్షిక మంచు సంచయ మండలాన్ని, నికర వార్షిక మంచు నష్ట మండలాన్ని వేరు చేస్తుంది. దీని స్థానాన్ని అక్షాంశం మాత్రమే కాకుండా ఉష్ణోగ్రత, హిమపాతం, వాలు అభిముఖ దిశ, స్థానిక స్థలాకృతి కూడా ప్రభావితం చేస్తాయి.
హిమానీనదాలు తమ అడుగున ఉన్న భూతలాన్ని క్రమక్షయానికి గురిచేయడం, మంచు లోపల, అడుగున, పైభాగంలో అవక్షేపాలను రవాణా చేయడం, రవాణా సామర్థ్యం తగ్గినప్పుడు లేదా మంచు కరిగినప్పుడు వాటిని నిక్షేపించడం ద్వారా భూదృశ్యాలను తీర్చిదిద్దుతాయి. కదిలే మంచు, ప్రవహించే నీటికి సమానం కాదు: అది బంకమట్టి కణాల నుంచి భారీ బండరాళ్ల వరకు వివిధ పరిమాణాల పదార్థాలను కలిపి రవాణా చేయగలదు. అనంతరం మంచు కరిగిన నీరు ఈ శిలాశిథిలాల్లో కొంత భాగాన్ని తిరిగి తరలించి, పునర్నిక్షేపించడం ద్వారా స్పష్టంగా భిన్నమైన నిక్షేపాలను ఏర్పరుస్తుంది.
- సమశీతోష్ణ లేదా వెచ్చని అడుగుభాగం గల హిమానీనద మంచు సాధారణంగా అడుగుభాగంలో జారుడుకు, గణనీయమైన క్రమక్షయానికి అనుకూలిస్తుంది; తన అడుగున ఉన్న భూతలానికి గడ్డకట్టి అతుక్కుపోయిన చల్లని అడుగుభాగం గల మంచు పూర్వపు ఉపరితలాలను సంరక్షించవచ్చు.
- హిమానీనదాల చుట్టూ లేదా వాటికి ఆవల ఉన్న శీతల పరిసరాల్లో పరిహిమానీనద ప్రక్రియలు జరుగుతాయి. వీటిలో తుషార చర్య, మృత్తికా ప్రవాహం (solifluction) ఉంటాయి; ఈ ప్రక్రియలకు హిమానీనద చలనం అవసరం లేదు.
2. క్రమక్షయం మరియు ఎత్తైన పర్వత భూస్వరూపాలు
హిమానీనదం అడుగున రవాణా అయ్యే శిలాశిథిలాలు ఆధారశిలను గీకి, రాపిడికి గురిచేసినప్పుడు ఘర్షణ క్రమక్షయం (abrasion) జరుగుతుంది. దీని వల్ల నునుపుదేలిన ఉపరితలాలు, గాడులు, గీతలు, సన్నని శిలా చూర్ణం ఏర్పడతాయి. సాధారణంగా ప్లకింగ్ అని పిలిచే క్వారీయింగ్ ప్రక్రియలో, కదిలే మంచు ఆధారశిలతో, అడుగుభాగంలో మారుతూ ఉండే నీటి పీడనంతో పరస్పర చర్య జరపడం వల్ల పగుళ్లు ఏర్పడిన ఆధారశిల ఖండాలు పెకిలించబడతాయి. గడ్డకట్టడం–కరగడం వల్ల జరిగే శైథిల్యం, బహిర్గతమైన లోయ పార్శ్వాల నుంచి శిలాశిథిలాలు సమకూరడానికి తోడ్పడుతుంది; అయితే దీనిని హిమానీనద క్రమక్షయంతో సమానంగా పరిగణించరాదు.
సర్క్ను కొర్రీ లేదా కూమ్ (cwm) అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది హిమానీనద ప్రభావానికి లోనైన లోయ శీర్షభాగానికి సమీపంలో ఉండే రంగస్థలాకార గర్తం. దీనికి సాధారణంగా చుట్టూ నిటారైన గోడలు, అధికంగా లోతు పొందిన అడుగుభాగం, ప్రవేశ అంచు లేదా శిలా పెదవి ఉంటాయి. మంచు కరిగిన తర్వాత ఈ గర్తంలో టార్న్ అని పిలిచే చిన్న సరస్సు ఏర్పడవచ్చు. ప్రతి టార్న్ ఒకే విధంగా ఏర్పడదు; అయితే సర్క్ సరస్సులు దీనికి ప్రామాణిక భౌగోళిక రూపాలు.
పక్కపక్కన ఉన్న సర్క్లను లేదా హిమానీనద లోయలను వేరుచేసే పదునైన పర్వత ధారను అరేట్ అంటారు. అనేక సర్క్లు ఒక పర్వతాన్ని వేర్వేరు దిశల నుంచి క్రమక్షయానికి గురిచేసినప్పుడు, నిటారైన పిరమిడ్ ఆకారపు శిఖరం లేదా హార్న్ మిగిలి ఉండవచ్చు. ఆల్ప్స్లోని మ్యాటర్హార్న్ దీనికి ప్రామాణిక ఉదాహరణ. పర్వత ధార వెంబడి ఉండే జీను ఆకారపు పల్లపు భాగాన్ని లేదా కనుమను కోల్ అంటారు; హిమానీనద శీర్షాభిముఖ క్రమక్షయం దీని ఏర్పాటుకు తోడ్పడవచ్చు.
- సర్క్: గర్తం; అరేట్: పర్వత ధార; హార్న్: శిఖరం. ఇవి పరస్పర సంబంధం కలిగినవే అయినప్పటికీ, ఒకదాని స్థానంలో మరొకదాన్ని ఉపయోగించరాదు.
- గీతలు (striations) గతంలో మంచు కదిలిన మార్గపు అమరికను సూచిస్తాయి; అయితే, అది ఏ దిశగా కదిలిందో నిర్ధారించడానికి సాధారణంగా అదనపు ఆధారాలు అవసరం.
3. హిమానీనద లోయలు మరియు ఆధారశిలా భూరూపాలు
లోయ హిమానీనదాలు అంతకుముందే ఉన్న లోయలను వెడల్పు చేసి, లోతుగా కోసి, నిటారుగా మారుస్తాయి. ఈ ప్రక్రియలో నది కోత వల్ల ఏర్పడిన V-ఆకారపు అడ్డుకోతను తరచుగా U-ఆకారపు హిమానీనద ద్రోణిగా మారుస్తాయి. ఇటువంటి ద్రోణులకు నిటారైన పార్శ్వాలు, సాపేక్షంగా విశాలమైన అడుగుభాగాలు ఉంటాయి. నదీ లోయలో ఒకదానితో మరొకటి అల్లుకున్నట్లుండే పర్వత శాఖలు కోతకు గురై ఖండిత పర్వత శాఖలుగా మారవచ్చు. హిమానీనదాల అతిలోతైన కోత వల్ల శిలా పల్లాలు ఏర్పడవచ్చు; వీటిలో తరువాత రిబ్బన్ సరస్సులు ఏర్పడతాయి. అయితే, సరస్సు ఆకారాన్ని మాత్రమే బట్టి అది హిమానీనద ప్రక్రియ వల్ల ఏర్పడిందని నిర్ధారించలేము.
వేలాడే లోయ అనేది ప్రధాన హిమానీనద ద్రోణి అడుగుభాగం కంటే ఎత్తులో అడుగుభాగం కలిగిన ఉపలోయ. పెద్ద ప్రధాన హిమానీనదం తన ఉపహిమానీనదం కంటే ఎక్కువ లోతుగా తవ్వడం వల్ల ఇది సాధారణంగా ఏర్పడుతుంది. హిమానీనదం కరిగి తొలగిపోయిన తరువాత, ప్రధాన లోయలోకి ప్రవేశించే ప్రవాహం జలపాతంగా కిందికి పడవచ్చు. యునైటెడ్ స్టేట్స్లోని యోసెమిటీ లోయ హిమానీనద ద్రోణులు, వేలాడే ఉపలోయలకు ప్రసిద్ధ ఉదాహరణలను అందిస్తుంది.
రోష్ ముటోనే అనేది అసమమిత ఆకారం గల ఆధారశిలా దిబ్బ. సాధారణంగా దీనికి హిమానీనద ప్రవాహం ఎదురయ్యే ఎగువ వైపున, అంటే స్టాస్ ముఖంపై, నునుపైన ఉపరితలం, సున్నితమైన వాలు ఉంటాయి; ప్రవాహం దాటివెళ్లే దిగువ వైపున, అంటే లీ ముఖంపై, గరుకైన ఉపరితలం, ఎక్కువ నిటారైన వాలు ఉంటాయి. స్టాస్ వైపున ఘర్షణజన్య క్రమక్షయం ప్రధానంగా జరుగుతుంది; లీ వైపున శిలా ఖండాలను పెకలించడం ప్రత్యేక లక్షణం. సముద్ర జలాలు హిమానీనద ద్రోణిని ముంచెత్తిన చోట ఫియోర్డ్ ఏర్పడుతుంది. ఇది తరచుగా లోతైన, నిటారైన పార్శ్వాలు గల సముద్ర ప్రవేశ భాగంగా ఉంటుంది; దీని ముఖద్వారం సమీపంలో తక్కువ లోతులో శిలా గడప ఉంటుంది. నార్వేలో వీటికి ప్రామాణిక ఉదాహరణలు కనిపిస్తాయి.
- హిమానీనద లోయను ఆక్రమించే ఫియోర్డ్ను, సముద్ర జలాల్లో మునిగిన నదీ లోయను ఆక్రమించే రియా నుంచి వేరు చేసి గుర్తించాలి.
- రోష్ ముటోనే అనేది క్రమక్షయం చెందిన ఆధారశిలా భూరూపం; కాగా, డ్రుమ్లిన్ సాధారణంగా ప్రవాహానుకూల ఆకృతి గల అవక్షేప భూరూపం.
4. హిమానీనద మరియు హిమానీనద ద్రవజల నిక్షేపణ
టిల్ అనేది హిమానీనద మంచు ద్వారా నేరుగా నిక్షేపించబడుతుంది. ఇది సాధారణంగా కణపరిమాణాల వారీగా వర్గీకరించబడకుండా, పొరలుగా ఏర్పడకుండా, వివిధ పరిమాణాల కణాల మిశ్రమంగా ఉంటుంది. మొరైన్ అనేది ఒకే పరిమాణం గల అవక్షేపాన్ని కాకుండా, హిమానీనద శిథిలాల సంచయాలను లేదా వాటితో ఏర్పడిన భూరూపాలను సూచిస్తుంది. పార్శ్వ మొరైన్లు హిమానీనద అంచుల వెంబడి ఏర్పడతాయి. ఉపహిమానీనదాలు కలిసే చోట, వాటి పక్కపక్కన ఉన్న పార్శ్వ శిథిలాల పట్టీలు కలవడం వల్ల సాధారణంగా మధ్యస్థ మొరైన్లు ఏర్పడతాయి.
అంత్య లేదా చివరి మొరైన్లు గతంలో ఉన్న మంచు అంచు స్థానాన్ని సూచిస్తాయి. అంత్య మొరైన్ సాధారణంగా ఒక నిర్దిష్ట హిమానీనద దశలో మంచు అత్యంత దూరం వరకు ముందుకు విస్తరించిన స్థానాన్ని తెలియజేస్తుంది. మొత్తం మీద హిమానీనదం వెనక్కి తగ్గుతున్నప్పుడు ఏర్పడే విరామాలను లేదా స్వల్ప పునఃపురోగమనాలను తిరోగమన మొరైన్లు సూచిస్తాయి. భూతల మొరైన్ అనేది మంచు కింద లేదా మంచు వెనక్కి తగ్గిన తరువాత మిగిలిపోయిన టిల్ విస్తరణ. ఎరాటిక్ అనేది హిమానీనదం మోసుకొచ్చిన శిల; దీని శిలా స్వభావం స్థానిక ఆధారశిలకు భిన్నంగా ఉంటుంది. ఇది శిలల రవాణా మార్గాలను గుర్తించడానికి ఆధారాలను అందిస్తుంది.
డ్రుమ్లిన్లు ప్రవాహానుకూల ఆకృతి గల కొండలు. ఇవి సాధారణంగా ప్రధానంగా టిల్తో ఏర్పడతాయి; కొన్నిసార్లు వీటి అంతర్భాగంలో ఆధారశిల ఉంటుంది. వీటి దీర్ఘ అక్షాలు సాధారణంగా గత హిమానీనద ప్రవాహ దిశకు సమాంతరంగా ఉంటాయి. వీటి ప్రామాణిక ఆకృతిలో ప్రవాహం ఎదురయ్యే ఎగువ చివర మొద్దుగా, దిగువ తోక భాగం క్రమంగా సన్నబడుతూ ఉంటుంది. వీటి నిర్మాణ ప్రక్రియ సంక్లిష్టమైనది. నిక్షేపణతోపాటు అవక్షేపాల విరూపణ, క్రమక్షయం కూడా ఇందులో భాగం కావచ్చు. అందువల్ల, వీటి నిర్మాణాన్ని అన్ని సందర్భాలకూ వర్తించే ఒకే యంత్రాంగానికి పరిమితం చేయకూడదు.
హిమద్రవ జలం అవక్షేపాలను పరిమాణం ఆధారంగా వేరు చేసి, పొరలుగా నిక్షేపిస్తుంది. ఎస్కర్లు అనేవి మంచు లోపల లేదా దాని అడుగున ప్రవహించే జలధారలు నిక్షేపించిన ఇసుక, గులకరాళ్లతో ఏర్పడిన పొడవైన, మెలికలు తిరిగిన గట్లు. కేమ్లు అనేవి మంచుతో సంపర్కంలో నిక్షేపితమైన ఇసుక, గులకరాళ్లతో ఏర్పడిన క్రమరహిత దిబ్బలు. హిమానీనద అంచులకు ఆవల, అనేక పాయలుగా విడిపోయి తిరిగి కలుస్తూ ప్రవహించే హిమద్రవ జలధారల వల్ల హిమద్రవ నిక్షేప మైదానాలు (అవుట్వాష్ మైదానాలు లేదా సాండర్లు) ఏర్పడతాయి. పూర్తిగా లేదా పాక్షికంగా పూడుకుపోయిన నిశ్చల మంచు ఖండాలు కరిగినప్పుడు కెటిల్ గుంటలు ఏర్పడతాయి; ఈ గుంటల్లో నీరు నిండితే అవి కెటిల్ సరస్సులుగా మారతాయి.
- వార్వ్లు జంటలుగా ఉండే ఋతుపరమైన అవక్షేప పొరలు; ఇవి సాధారణంగా హిమానీనద సరస్సుల్లో కనిపిస్తాయి. ముతక కణాలతో కూడిన వేసవి పొరలు, సూక్ష్మ కణాలతో కూడిన శీతాకాలపు పొరలు వార్షిక నమోదులను సంరక్షించగలవు.
- మెలికలు తిరిగిన ఎత్తైన గట్టు ఎస్కర్ను సూచిస్తుంది; అది గతంలో ఉపరితలంపై ప్రవహించిన నది లోయ కాదు. మంచుతో చుట్టుముట్టబడిన ప్రవాహ మార్గంలో అవక్షేపాలు పేరుకుపోయి, మంచు కరిగిన తరువాత కూడా మిగిలిపోతాయి.
5. భారతదేశంలో విస్తరణ, ప్రమాదాలు మరియు విశ్లేషణ
భారతదేశంలో హిమానీనద భూదృశ్యాలు ప్రధానంగా హిమాలయాలు, కారకోరం ప్రాంతాల్లో కనిపిస్తాయి. గంగోత్రి హిమానీనదం ఉత్తరాఖండ్లో, జెము హిమానీనదం సిక్కింలో, సియాచిన్ హిమానీనదం తూర్పు కారకోరంలో ఉన్నాయి. గౌముఖ్ సమీపంలోని గంగోత్రి హిమానీనద అంత్యభాగం వద్ద భాగీరథి ఉద్భవిస్తుంది. ప్రస్తుతం మంచు వెనక్కి తగ్గిన ప్రాంతాల్లో కూడా, మొరైన్లు, హిమానీనద ద్రోణులు, సరస్సు ద్రోణులు గతంలో హిమానీనదాలు ఎంతవరకు విస్తరించి ఉండేవో పునర్నిర్ధారించడానికి తోడ్పడతాయి.
మొరైన్లు హిమానీనద ముఖభాగం ముందు ఏర్పడే సరస్సుల నీటిని అడ్డుకొని నిల్వ చేయవచ్చు; అయితే ఇటువంటి సహజ ఆనకట్టల్లో వదులైన అవక్షేపాలు, పూడుకుపోయిన మంచు ఉండవచ్చు. ఆనకట్టపై నుంచి పొంగి ప్రవహించే అలలు, వాలులు కూలిపోవడం, భారీగా నీరు వచ్చి చేరడం లేదా అంతర్గత క్రమక్షయం హిమానీనద సరస్సు విస్ఫోటన వరదకు దోహదపడవచ్చు. ప్రతి హిమానీనద సరస్సూ మొరైన్ ఆనకట్ట వల్ల ఏర్పడినది కాదు: సరస్సులు ఆధారశిల ద్రోణుల్లో కూడా ఏర్పడతాయి లేదా మంచు అడ్డుకట్ట వల్ల ఏర్పడవచ్చు. అందువల్ల ప్రమాద అంచనాకు ఆనకట్ట నిర్మాణ పదార్థాలు, సరస్సు ఆకృతి, కొలతలు, పరిసర వాలులు, దిగువ ప్రాంతాలు ప్రమాదానికి గురయ్యే స్థితిని పరిశీలించాలి.
ప్రిలిమ్స్ కోసం, భూస్వరూపాలను మొదట ప్రధాన భూస్వరూప కారకం, ప్రక్రియ ఆధారంగా వర్గీకరించాలి. మంచు ద్వారా నేరుగా జరిగే నిక్షేపణను హిమద్రవ జలం ద్వారా జరిగే నిక్షేపణతో పోల్చి తేడాలను గుర్తించాలి; అలాగే గతం నుంచి మిగిలి ఉన్న భూస్వరూపాన్ని, ప్రస్తుతం క్రియాశీలంగా ఉన్న హిమానీనద ప్రక్రియకు ఆధారాల నుంచి వేరు చేయాలి. ప్రాచీన హిమానీనద భూస్వరూపాలు ప్రస్తుతం సమశీతోష్ణంగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో కూడా నిలిచి ఉండవచ్చు. హిమానీనద చరిత్రను పునర్నిర్మించడానికి దూర సంవేదన, క్షేత్రస్థాయి పటాల రూపకల్పన, అవక్షేపాల విశ్లేషణ, బయటపడిన శిలల వయస్సు నిర్ధారణను సమన్వయంతో ఉపయోగిస్తారు.
- హిమానీనదం వెనక్కి తగ్గడం వల్ల నదులు వెంటనే ఎండిపోతాయని భావించకూడదు: ఋతువు, అవపాతం, హిమానీనద క్షీణత దశను బట్టి జలప్రవాహంలో మార్పులు భిన్నంగా ఉంటాయి.
- పర్వత ప్రాంత ప్రమాదాల విశ్లేషణలో, సరస్సు నుంచి నీరు వెలువడినట్లు ఆధారాలు లేకుండా ప్రతి శిథిల ప్రవాహాన్ని లేదా ఆకస్మిక వరదను హిమానీనద సరస్సు విస్ఫోటన వరదగా పేర్కొనకూడదు.
టార్న్ సరస్సులు మరియు హిమానీనద క్రమక్షయం మిగిల్చిన ఆనవాళ్లు
అందించిన మెటాడేటా అలాస్కాలోని ఊలా లోయలో ఒక చిన్న టార్న్ సరస్సును గుర్తిస్తుంది. టార్న్ అనేది సాధారణంగా హిమానీనద క్రమక్షయం వల్ల తవ్వబడిన ద్రోణిలో, తరచుగా సర్క్లో ఏర్పడే పర్వత సరస్సు. కదిలే మంచులో ఇమిడి ఉన్న శిలాశకలాలు రాపిడి కలిగించడం ద్వారా, పగుళ్లు ఏర్పడిన శిలలను పెకలించడం ద్వారా మంచు ఆధారశిలను క్రమక్షయానికి గురిచేస్తుంది. క్రమక్షయం వల్ల ఒక ద్రోణి దాని నీటి నిష్క్రమణ స్థానం కంటే దిగువకు లోతుగా మారిన చోట, మంచు వెనక్కి తగ్గిన తరువాత నీరు చేరి నిల్వ ఉండవచ్చు. ఆధారశిల అంచు లేదా నిక్షేపణ వల్ల ఏర్పడిన అడ్డంకి సరస్సులో నీరు నిలిచి ఉండటానికి తోడ్పడవచ్చు; అయితే ‘టార్న్’ అనే పదం మాత్రమే ఆ నిర్దిష్ట ద్రోణి ఏ ప్రక్రియ ద్వారా ఏర్పడిందో నిర్ధారించదు.
అలాస్కాకు చెందిన ఈ ఉదాహరణ తులనాత్మక సందర్భాన్ని అందిస్తుంది తప్ప, భారతదేశంలోని ఏదైనా ప్రదేశానికి ఆధారంగా నిలవదు. హిమాలయాల్లో సర్క్లు, అధికంగా లోతు పొందిన లోయలు, హిమానీనద సరస్సులు గతంలోని హిమ విస్తృతి ప్రస్తుత జల పారుదల వ్యవస్థను, భూస్వరూపాన్ని ఎలా తీర్చిదిద్దిందో వివరించడానికి తోడ్పడతాయి. అయితే, ఎత్తైన ప్రాంతంలోని ప్రతి సరస్సూ టార్న్ కాదు; హిమానీనద సరస్సులు క్రమక్షయ ద్రోణుల్లో ఏర్పడవచ్చు లేదా మొరైన్లు లేదా మంచు అడ్డుకట్టల వల్ల ఏర్పడవచ్చు. ఈ సరస్సు ద్రోణి ఆకృతి, అడ్డుకట్ట నిర్మాణ పదార్థం, వయస్సు లేదా ఆవిర్భావ చరిత్రను మెటాడేటా నిర్ధారించదు. ఇటువంటి వ్యాఖ్యానాలకు స్థలనామం లేదా ప్రకృతి దృశ్య వర్ణన కాకుండా, భూస్వరూప పటాల రూపకల్పన, క్షేత్రస్థాయి ఆధారాలు అవసరం.
- భూస్వరూపాన్ని జలాశయం నుంచి వేరు చేసి గుర్తించాలి: సర్క్ అనేది రంగస్థలాన్ని పోలిన క్రమక్షయ గర్తం; టార్న్ అనేది దాని అడుగుభాగంలో ఏర్పడగల సరస్సు.
- ప్రక్రియలను వేరు చేసి గుర్తించాలి: ఆధారశిల అతిగా లోతుకు కోతకు గురికావడం క్రమక్షయ ప్రక్రియ కాగా, మొరైన్ నిర్మాణం నిక్షేపణ ప్రక్రియ; ఈ రెండింటిలో ఏదైనా హిమానీనద సరస్సు ఏర్పడే పరిస్థితులకు దోహదపడవచ్చు.
- హిమాలయ ప్రాంత ప్రమాదాల విశ్లేషణలో, హిమానీనద సరస్సు ఉన్నంత మాత్రాన విస్ఫోటన వరద ప్రమాదం తక్షణమే సంభవించనుందని భావించకూడదు; ఆనకట్ట స్థిరత్వం, నీటి పారుదల, ప్రమాదాన్ని ప్రేరేపించగల కారకాలను అంచనా వేయాలి.
హిమానీనదం తొలగిపోయిన పర్వత లోయ సాధారణ వికాస క్రమం
- 1. నిరంతర హిమ సంచయనం వల్ల ఫిర్న్, హిమానీనద మంచు ఏర్పడతాయి.
- 2. మంచు వాలు దిశగా ప్రవహిస్తూ శిలా శిథిలాలను తనలో కలుపుకొని తీసుకెళ్తుంది.
- 3. ఘర్షణ, శిలలను పెకలించడం వల్ల లోయ మరింత లోతుగా, వెడల్పుగా మారుతుంది.
- 4. మంచు, మంచు కరిగిన నీరు అవక్షేపాలను రవాణా చేసి నిక్షేపిస్తాయి.
- 5. ఋణాత్మక ద్రవ్యరాశి సమతుల్యత వల్ల హిమానీనద అంచు వెనక్కి తగ్గుతుంది.
- 6. ద్రోణి, మొరైన్లు, బయటపడిన మూలశిల, కొన్ని సందర్భాల్లో సరస్సులు మిగిలిపోతాయి.
| భూస్వరూపం | ప్రధాన ఉత్పత్తి ప్రక్రియ | గుర్తించడానికి ఉపయోగపడే ప్రత్యేక లక్షణం |
|---|---|---|
| రోష్ ముటోనే | మూలశిల క్రమక్షయం | మంచు ప్రవాహానికి ఎదురుగా ఉండే నునుపైన ముఖభాగం, ప్రవాహం వెనుకవైపు ఉండే గరుకైన, నిటారైన ముఖభాగం |
| డ్రమ్లిన్ | హిమానీనదం అడుగున అవక్షేపాలకు ఆకృతి ఏర్పడటం | మంచు ప్రవాహ దిశకు సమాంతరంగా ఉండే ప్రవాహానుకూల ఆకృతి గల కొండ |
| మొరైన్ | హిమానీనద శిథిలాల సంచయనం | సాధారణంగా పరిమాణాలవారీగా సరిగా వేరు పడని పదార్థం; ఇది హిమానీనద అంచులను లేదా పూర్వ హిమానీనద తలాలను సూచిస్తుంది |
| ఎస్కర్ | మంచుతో పరిమితమైన మార్గాల్లో మంచు కరిగిన నీటి నిక్షేపణ | పరిమాణాలవారీగా వేరు పడిన ఇసుక, కంకరతో ఏర్పడిన మెలికలు తిరిగిన గట్టు |
| అవుట్వాష్ మైదానం | మంచు అంచుకు అవతల మంచు కరిగిన నీటి నిక్షేపణ | పాయలుగా విడిపోయి తిరిగి కలిసే ప్రవాహ మార్గాలు దాటిపోయే విశాలమైన, పొరలుగా ఏర్పడిన నిక్షేపాలు |
| కెటిల్ | విడిపోయి అక్కడే మిగిలిన మంచు కరగడం | పల్లం; కొన్నిసార్లు ఇందులో సరస్సు ఉంటుంది |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
సౌత్ లోనాక్ సరస్సు, సిక్కిం, 2023
4 అక్టోబర్ 2023న, సౌత్ లోనాక్ హిమానీనద సరస్సు నుంచి సంభవించిన ఆకస్మిక జల ఉద్ధృతి తీస్తా నదీ వ్యవస్థ వెంబడి విధ్వంసకర వరదలకు దారితీసింది. విస్తరిస్తున్న మొరైన్ అడ్డుకట్ట సరస్సు, అస్థిరమైన ఉన్నత పర్వత భూభాగం, దిగువ ప్రాంతాల్లో ప్రమాదానికి గురయ్యే మౌలిక సదుపాయాల మధ్య పరస్పర సంబంధాన్ని ఈ ఘటన స్పష్టం చేస్తుంది. సరస్సులను నిరంతరాయంగా పునరావృత పర్యవేక్షణ చేయడం, వాలుల స్థిరత్వాన్ని అంచనా వేయడం, ముందస్తు హెచ్చరికలు అందించడం, పరీవాహక ప్రాంతం మొత్తానికి ప్రణాళిక రూపొందించడం అవసరమని ఇది నొక్కిచెబుతుంది.
నార్వే ఫియోర్డ్ భూదృశ్యం
UNESCO పశ్చిమ నార్వేజియన్ ఫియోర్డ్ల ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంలో భాగమైన గైరాంగర్ఫియోర్డ్, నేరోయ్ఫియోర్డ్లు నిటారైన పార్శ్వాలతో, సముద్ర జలాలతో నిండిన హిమానీనద ద్రోణులను ప్రదర్శిస్తాయి. హిమానీనద తవ్వకం అనంతరం సముద్ర జలాలు చొచ్చుకురావడం వల్ల ఫియోర్డ్లు ఎలా ఏర్పడతాయో వాటి భూదృశ్యం చూపుతుంది; తద్వారా సముద్రంలో మునిగిన నదీ లోయల నుంచి వాటిని వేరు చేస్తుంది.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. అరేట్ — హిమానీనద గర్తాలు లేదా లోయల మధ్య పదునైన శిఖరశ్రేణి; 2. ఎస్కర్ — మంచుచే పరిమితమైన మార్గాల్లో ప్రవహించే హిమద్రవ జలాలు నిక్షేపించిన శిఖరశ్రేణి; 3. రోష్ ముటోనే — పూర్తిగా కణపరిమాణాల ఆధారంగా వర్గీకృతమైన ఇసుకతో నిర్మితమైన కొండ. ఏ జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
సాధారణ హిమానీనద టిల్ నుంచి అవుట్వాష్ నిక్షేపాన్ని కింది వాటిలో ఏది అత్యుత్తమంగా వేరు చేస్తుంది?
- A. అవుట్వాష్ ఎల్లప్పుడూ బంకమట్టితో మాత్రమే కూడి ఉంటుంది.
- B. అవుట్వాష్ సాధారణంగా ప్రవహించే నీటి వల్ల కణపరిమాణాల ఆధారంగా వర్గీకరించబడి, పొరలుగా అమరి ఉంటుంది.
- C. టిల్ కేవలం హిమానీనద సరస్సుల్లోనే నిక్షేపించబడుతుంది.
- D. టిల్లో పెద్ద బండరాళ్లు ఉండవు.
ప్రశ్న 3
కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. ఉపనదీ హిమానీనదం కంటే ప్రధాన హిమానీనదం వల్ల ఎక్కువ కోత జరగడం వలన వేలాడే లోయ ఏర్పడవచ్చు. 2. హిమానీనదం తిరోగమించడం అంటే మంచు తప్పనిసరిగా ఎగువ వాలు వైపు ప్రవహిస్తుందని అర్థం. 3. సముద్ర జలాలతో మునిగిన హిమానీనద ద్రోణిలో ఫియోర్డ్ ఉంటుంది. ఏ వాక్యాలు సరైనవి?
- A. 1 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: హిమానీనద, హిమజల ప్రవాహ ప్రక్రియలు భిన్నమైన భూస్వరూపాలను ఎలా ఏర్పరుస్తాయో వివరించండి. భారత హిమాలయాల్లో విపత్తు సంభావ్యత అంచనాకు ఈ భూస్వరూపాల ప్రాముఖ్యాన్ని చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- హిమానీనద క్రమక్షయం, మంచు ద్వారా ప్రత్యక్ష నిక్షేపణ, హిమద్రవ జల నిక్షేపణలను నిర్వచించండి.
- అపఘర్షణ, శిలలను పెకలించడం అనే ప్రక్రియల ద్వారా సర్క్లు, U-ఆకారపు లోయలు, రోష్ ముటోనేలను వివరించండి.
- టిల్, మొరైన్లను కణపరిమాణాల ఆధారంగా వర్గీకృతమైన ఎస్కర్, అవుట్వాష్ నిక్షేపాలతో పోల్చి భేదాలను వివరించండి.
- మొరైన్ అడ్డుకట్ట సరస్సులు, అస్థిర వాలులు, సరస్సు విస్ఫోటన వరదలు ప్రవహించే మార్గాలను చర్చించండి.
- సౌత్ లోనాక్ను ఉదాహరణగా తీసుకొని, పర్యవేక్షణ, హెచ్చరిక వ్యవస్థలు, ప్రమాదాలను పరిగణనలోకి తీసుకొని రూపొందించే మౌలిక సదుపాయాలను సిఫార్సు చేయండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Fundamentals of Physical Geography, Class XI: Geomorphic Processes; Landforms and their Evolution.
- G. C. Leong, Certificate Physical and Human Geography: glaciation.
- National Disaster Management Authority, Guidelines on Management of Glacial Lake Outburst Floods, 2020.
- Geological Survey of India: publications on Himalayan glaciers and glacial geology.
- UNESCO World Heritage Centre: West Norwegian Fjords – Geirangerfjord and Nærøyfjord.
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Oolah_Valley_(16089307144).jpg
