
IRI/LDEO దత్తాంశం ఆధారంగా, నవంబర్ 1997 హిందూ మహాసముద్ర ద్విధ్రువంతో సంబంధం ఉన్న సముద్ర ఉపరితల ఉష్ణోగ్రత వ్యత్యాసాలు.
Credit: Image based on data from the IRI/LDEO Climate Data Library · Public domain · sourceResized and converted to WebP; uncropped.
1. అర్థం, భౌగోళిక స్థితి మరియు కొలత
హిందూ మహాసముద్ర ద్విధ్రువం (Indian Ocean Dipole) అనేది ఉష్ణమండల వాతావరణ వైవిధ్యంలో సముద్రం–వాతావరణం పరస్పరం అనుసంధానమై పనిచేసే ఒక విధానం: సముద్ర ఉష్ణోగ్రతలు గాలులను, వర్షపాతాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి; అదే సమయంలో గాలులు సముద్ర ప్రవాహాలు, జలాల మిశ్రమణం, ఊర్ధ్వప్రవాహం ద్వారా సముద్ర ఉష్ణోగ్రతలను మారుస్తాయి. హిందూ మహాసముద్రమంతటా ఒకే విధంగా వేడెక్కడం లేదా చల్లబడటానికి భిన్నంగా, ఇందులో తూర్పు–పశ్చిమ ప్రాంతాల మధ్య వ్యత్యాసం ఉంటుంది. దీని పశ్చిమ ధ్రువం స్థూలంగా ఉష్ణమండల పశ్చిమ హిందూ మహాసముద్రంలో ఉండగా, తూర్పు ధ్రువం ఇండోనేషియాను, ముఖ్యంగా సుమత్రా, జావా దీవులను ఆనుకొని ఉన్న ఆగ్నేయ భూమధ్యరేఖా హిందూ మహాసముద్రంలో ఉంటుంది.
ప్రామాణిక ద్విధ్రువ విధాన సూచిక (Dipole Mode Index), లేదా DMIని గణించడానికి, 50°E–70°E మరియు 10°S–10°N పరిధిలోని పశ్చిమ ప్రాంతపు విస్తీర్ణ-సగటు సముద్ర ఉపరితల ఉష్ణోగ్రత విచలనం నుంచి, 90°E–110°E మరియు 10°S–0° పరిధిలోని తూర్పు ప్రాంతపు విస్తీర్ణ-సగటు సముద్ర ఉపరితల ఉష్ణోగ్రత విచలనాన్ని తీసివేస్తారు. విచలనం అంటే సంవత్సరంలోని సంబంధిత కాలానికి గల దీర్ఘకాలిక శీతోష్ణస్థితి సగటు నుంచి ఏర్పడే తేడా. అందువల్ల, ఈ సూచిక కొలిచేది సాధారణ స్థితికి భిన్నంగా ఏర్పడిన వ్యత్యాసాన్నే గానీ, ఏ ప్రాంతంలో వాస్తవ ఉష్ణోగ్రత ఎక్కువగా ఉందన్న విషయాన్ని మాత్రమే కాదు.
DMI నిరంతరంగా ధనాత్మకంగా ఉంటే అది ధనాత్మక IODని సూచిస్తుంది; రుణాత్మక DMI రుణాత్మక IODని సూచిస్తుంది. కార్యాచరణ సంస్థలు నిర్దిష్ట పరిమితి విలువలను, ఆ పరిస్థితి కొనసాగవలసిన కాలానికి సంబంధించిన ప్రమాణాలను ఉపయోగిస్తాయి; ఆస్ట్రేలియా వాతావరణ విజ్ఞాన సంస్థ సాధారణంగా సుమారు +0.4°C మరియు −0.4°Cలను సూచిక పరిమితి విలువలుగా ఉపయోగిస్తుంది. కొద్దికాలం పాటు పరిమితి విలువను దాటినంత మాత్రాన, పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందిన సముద్రం–వాతావరణ అనుసంధాన ఘటన ఏర్పడినట్లు నిర్ధారించలేము. సముద్రం, వాతావరణం ఒకదానినొకటి బలపరుచుకుంటున్నాయో లేదో నిర్ణయించడంలో గాలులు, మేఘావృత స్థితి, సముద్ర ఉపరితలం దిగువన ఉండే పరిస్థితులు కూడా తోడ్పడతాయి.
- తూర్పు IOD ధ్రువం హిందూ మహాసముద్రంలో ఉంటుంది; తూర్పు పసిఫిక్ మహాసముద్రంలో కాదు.
- తటస్థ IOD అంటే ద్విధ్రువాల మధ్య వ్యత్యాసం బలహీనంగా ఉందని అర్థం; అన్ని ప్రాంతాలలో ఉష్ణోగ్రతలు లేదా వర్షపాతం సాధారణంగా ఉన్నాయని కాదు.
2. ఆవిర్భావం మరియు సముద్రం–వాతావరణ పునఃప్రభావం
ధనాత్మక IOD సమయంలో భూమధ్యరేఖా హిందూ మహాసముద్రంపై తూర్పు గాలుల విచలనాలు ఏర్పడతాయి; అంటే గాలి విచలనం తూర్పు నుంచి పశ్చిమానికి దిశ కలిగి ఉంటుంది. సుమత్రా, జావా సమీపంలో అనుకూల గాలి విచలనాలు తీరప్రాంత ఊర్ధ్వప్రవాహాన్ని బలపరుస్తాయి; అలాగే థర్మోక్లైన్ను ఉపరితలానికి దగ్గరగా తీసుకురావడానికి తోడ్పడతాయి. థర్మోక్లైన్ అంటే లోతు పెరిగే కొద్దీ ఉష్ణోగ్రత వేగంగా తగ్గే పొర. అప్పుడు ఉపరితలం దిగువన ఉన్న చల్లని నీరు ఉపరితలాన్ని మరింత సులభంగా ప్రభావితం చేసి, తూర్పు ప్రాంతంలోని శీతల విచలనాన్ని బలపరుస్తుంది. పశ్చిమ ప్రాంతంలో సముద్ర గతిశీల ప్రక్రియలు థర్మోక్లైన్ను మరింత లోతుకు తీసుకెళ్లే ధోరణిని కలిగి ఉండి, ఉపరితలంలో అధిక ఉష్ణోగ్రత పరిస్థితులకు అనుకూలంగా ఉంటాయి.
మారుతున్న ఉష్ణోగ్రత ప్రవణత లోతైన వాతావరణ సంవహనాన్ని సాపేక్షంగా వెచ్చగా ఉన్న పశ్చిమ సముద్ర ప్రాంతం వైపుకు తరలిస్తుంది. అక్కడ గాలి పైకి కదలడం, వర్షపాతం పెరుగుతాయి; ఇండోనేషియా సమీపంలో మాత్రం సంవహనం అణచివేయబడుతుంది. ఫలితంగా ఏర్పడే వాతావరణ పీడన, గాలి విచలనాలు తూర్పు ప్రాంతంలో చల్లబడటాన్ని, తూర్పు–పశ్చిమ ఉష్ణోగ్రత వ్యత్యాసాన్ని మరింత బలపరచగలవు. తనను తాను బలపరుచుకునే ఈ పరస్పర చర్యను బ్జెర్క్నెస్-తరహా పునఃప్రభావం (Bjerknes-type feedback) అంటారు. భౌగోళిక పరిస్థితులు, కాలానుగుణ పరిమితులు భిన్నంగా ఉన్నప్పటికీ, సూత్రరీత్యా ఇది ENSOలోని సముద్రం–వాతావరణ అనుసంధానంతో పోల్చదగినది.
రుణాత్మక IOD స్థూలంగా ఈ అమరికను తారుమారు చేస్తుంది. పశ్చిమ సముద్ర ప్రాంతంతో పోలిస్తే ఇండోనేషియా సమీపంలోని జలాలు అసాధారణంగా వెచ్చబడతాయి; భూమధ్యరేఖా ప్రాంతంలో అసాధారణ పశ్చిమ గాలులు ఏర్పడతాయి; తూర్పు ప్రాంతంలో థర్మోక్లైన్ మరింత లోతుకు చేరడం వల్ల లోతైన జలాలు పైకి రావడం (అప్వెల్లింగ్) ద్వారా కలిగే శీతలీకరణ ప్రభావం తగ్గే ధోరణి ఉంటుంది. సంవహనం తూర్పు హిందూ మహాసముద్రం వైపు మళ్లుతుంది. అయితే, ధనాత్మక, రుణాత్మక ఘటనలు పూర్తిగా పరస్పర ప్రతిబింబాలుగా ఉండవు: వాటి తీవ్రత, పరిణామ క్రమం, ప్రాంతీయ ప్రభావాలు అప్పటికే నెలకొన్న సముద్ర పరిస్థితులు, ఇతర వాతావరణ వ్యవస్థలతో పరస్పర చర్యలను బట్టి మారుతాయి.
- ఊర్ధ్వప్రవాహం (upwelling) ఉపరితలం దిగువన ఉన్న నీటిని ఉపరితలం వైపుకు తీసుకువస్తుంది; అధోప్రవాహం (downwelling) ఉపరితల నీటిని కిందికి నెడుతుంది.
- IODకు సంబంధించిన గాలి విచలనాలను వాస్తవంగా వీచే గాలుల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి; వాస్తవంగా వీచే గాలులు రుతుపవనాల కాలానుగుణ ప్రసరణను కూడా ప్రతిబింబిస్తాయి.
3. రుతుపరమైన స్వభావం, ENSOతో భేదం
IOD ఘటనలు సాధారణంగా ఉత్తరార్ధగోళంలో వసంత రుతువు చివరలో లేదా వేసవిలో ప్రారంభమై, వేసవి రుతుపవన కాలంలో తీవ్రతరం అవుతాయి. ఉత్తరార్ధగోళ శరదృతువులో, ముఖ్యంగా సెప్టెంబర్–నవంబర్ మధ్య గరిష్ఠ స్థాయికి చేరుకుంటాయి. రుతుపరమైన గాలుల దిశ తారుమారై, దక్షిణార్ధగోళ వేసవి రుతుపవనాలు స్థిరపడే కొద్దీ ఇవి సాధారణంగా బలహీనపడతాయి. అందువల్ల, IOD రుతుచక్రంతో బలంగా ముడిపడి ఉంటుంది; కొన్ని ENSO ఘటనల మాదిరిగా అనేక వరుస రుతువులపాటు సాధారణంగా కొనసాగదు.
ENSO ఉష్ణమండల పసిఫిక్ మహాసముద్రంలో ఉద్భవిస్తుంది; సముద్ర ఉపరితల ఉష్ణోగ్రత, వాయుమండల ప్రసరణలో పరస్పరం అనుసంధానమైన మార్పులు ఇందులో భాగంగా ఉంటాయి. IOD హిందూ మహాసముద్రానికి చెందినది. వాయుమండల అనుసంధానాల ద్వారా ఎల్ నినో ధనాత్మక IOD అభివృద్ధికి అనుకూలించవచ్చు; లా నినా రుణాత్మక IOD పరిస్థితులకు అనుకూలించవచ్చు. అయితే, ఇవి ధోరణులు మాత్రమే; తప్పనిసరిగా కలసి సంభవించే జంటలు కావు. IOD ఘటనలు స్వతంత్రంగా అభివృద్ధి చెందవచ్చు; ఒకేసారి సంభవించే ఘటనల తీవ్రతలు తప్పనిసరిగా ఒకదానితో మరొకటి సరిపోలాల్సిన అవసరం లేదు.
హిందూ మహాసముద్ర పరివాహక ప్రాంతవ్యాప్త వేడెక్కడం నుంచి కూడా దీనిని వేరు చేయాలి. ఆ ప్రక్రియలో ఉష్ణమండల సముద్ర ప్రాంతంలోని అధిక భాగం ఒకేసారి వేడెక్కుతుంది; ఇది తరచుగా ఎల్ నినో తరువాత సంభవిస్తుంది. సముద్ర ప్రాంతమంతటా వ్యాపించిన అసాధారణత, తూర్పు–పశ్చిమ ద్విధ్రువం వేర్వేరు ప్రాదేశిక నమూనాలు; అయినప్పటికీ అవి ఒకేసారి ఉండవచ్చు. పరీక్షల దృష్ట్యా, ఒక ఘటనను దాని వర్షపాత పర్యవసానాలతో అనుసంధానించే ముందు, సంబంధిత సముద్ర ప్రాంతం, ఉష్ణోగ్రత అసాధారణత ప్రవణత దిశ, ప్రభావితమయ్యే ప్రసరణ, రుతువును గుర్తించాలి.
- ENSO, IOD పరస్పరం ప్రభావితం చేసుకునే ప్రక్రియలు; అవి ఒకే దృగ్విషయానికి వేర్వేరు పేర్లు కావు.
- ఒక రుతువుకు సంబంధించిన IOD దశ స్థిరపడినప్పటికీ, మ్యాడెన్–జూలియన్ డోలనం, రుతుపవనాల అంతఃరుతు డోలనాలు ఆ రుతువులోని వర్షపాతాన్ని మార్చగలవు.
4. భారతదేశం, పరిసర ప్రాంతాలపై ప్రభావం
ధనాత్మక IOD తరచుగా భారత వేసవి రుతుపవన వర్షపాతానికి అనుకూలమైన పరిస్థితులతో ముడిపడి ఉంటుంది. ఉష్ణమండల సంవహనం, వాయుమండల ప్రసరణలో మార్పులు భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు తేమ రవాణా కావడానికి, వర్షపాతం సంభవించడానికి తోడ్పడవచ్చు. అందువల్ల, రుతుపవనాలపై ఎల్ నినో చూపే ప్రతికూల ప్రభావాన్ని ఇది కొంతవరకు తగ్గించవచ్చు. దీనికి విరుద్ధంగా, రుణాత్మక IOD ఇండోనేషియాకు సమీపంలో సంవహనానికి అనుకూలించి, భారతదేశంలో వర్షపాతానికి తక్కువ అనుకూలమైన పరిస్థితులను సృష్టించవచ్చు. ఇవి గణాంకపరమైన సంబంధాలు మాత్రమే; ప్రతి ఘటనకు లేదా ప్రతి జిల్లాకు తప్పనిసరిగా వర్తించే నిర్ణయాత్మక నియమాలు కావు.
భారతదేశంలో జూన్–సెప్టెంబర్ రుతుపవన కాలం, సాధారణంగా శరదృతువులో గరిష్ఠ స్థాయికి చేరే IOD కాలంతో పూర్తిగా совпడదు. అందువల్ల అది అభివృద్ధి చెందే సమయం ముఖ్యమైనది: రుతుపవన కాలం చివర్లో బలపడే ఘటన ప్రభావం, అంతకుముందే స్థిరపడిన ఘటన ప్రభావానికి భిన్నంగా ఉండవచ్చు. అఖిల భారత స్థాయిలో రుతుపవన కాలపు వర్షపాతం కూడా ప్రాంతాల మధ్య, కాలానుగుణంగా ఉండే భారీ వ్యత్యాసాలను మరుగుపరుస్తుంది. రుతుపవన వాయుగుండాలు, క్రియాశీల దశలు మరియు విరామ దశలు, రుతుపవన ద్రోణి, ENSO మరియు ఇతర వాయు ప్రసరణ లక్షణాలు సంయుక్తంగా వ్యవసాయ, జలసంబంధ ఫలితాలను నిర్ణయిస్తాయి.
భారతదేశం వెలుపల, ధనాత్మక IOD ఘటనలు సాధారణంగా అక్టోబర్–డిసెంబర్లో తూర్పు ఆఫ్రికాలో స్వల్ప వర్షాకాల వర్షాలు పెరగడానికి, ఇండోనేషియాలో పొడి పరిస్థితులు ఏర్పడటానికి అనుకూలిస్తాయి. ఇవి ఆస్ట్రేలియాలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో చల్లని కాలంలోనూ, వసంత ఋతువులోనూ వర్షపాతం తగ్గడంతో కూడా సంబంధం కలిగి ఉంటాయి. రుణాత్మక IOD ఘటనలు దీనికి విరుద్ధమైన వర్షపాత నమూనాలకు దారితీసే ధోరణిని కలిగి ఉంటాయి. బలమైన ఘటనలు వరదలు, కరవులు, పంట నష్టాలు, అటవీ అగ్నిప్రమాదాలు, సముద్ర పర్యావరణ వ్యవస్థలపై ఒత్తిడి వంటి ముప్పులను పెంచవచ్చు. అయితే, స్థానికంగా ప్రమాదానికి గురయ్యే స్థాయి, భూ నిర్వహణ, ఇతర వాతావరణ ప్రేరకాలు అంతిమంగా సంభవించే విపత్తు స్వరూపాన్ని నిర్ధారిస్తాయి.
- కేవలం ధనాత్మక IOD అంచనా ఆధారంగా భారత రుతుపవనాలు సాధారణంగా ఉంటాయని నిర్ధారించవద్దు.
- ఆగ్నేయ భారతదేశంలోని ఈశాన్య రుతుపవనాలపై ప్రభావాలను ప్రత్యేకంగా అంచనా వేయాలి; నైరుతి రుతుపవనాలతో ఉన్న సంబంధాలను యథాతథంగా వాటికి వర్తింపజేయలేము.
5. పర్యవేక్షణ, ముందస్తు అంచనా మరియు ప్రజా విధానానికి ప్రాసంగికత
IOD పర్యవేక్షణలో ఉపగ్రహ పరిశీలనలతో పాటు నౌకలు, ప్రవాహాలతో తేలియాడే బోయాలు, లంగరుతో స్థిరపరిచిన బోయాలు, వివిధ లోతుల్లో కొలతలు తీసుకునే Argo తేలియాడే పరికరాలను ఉపయోగిస్తారు. ఉపగ్రహాలు సముద్ర ఉపరితల ఉష్ణోగ్రత, గాలులు, సముద్ర మట్టం, మేఘాల గురించి సమాచారాన్ని అందిస్తాయి. క్షేత్రస్థాయి పరికరాలు ఉపరితలం దిగువన ఉన్న ఉష్ణోగ్రత, లవణీయతను తెలియజేస్తాయి. లంగరుతో స్థిరపరిచిన బోయాల RAMA వ్యవస్థ హిందూ మహాసముద్ర శీతోష్ణస్థితి వైవిధ్యంపై పరిశోధనలకు, ముందస్తు అంచనాలకు తోడ్పడుతుంది. ఉపరితలానికి దిగువన చేసే పరిశీలనలు ప్రత్యేకంగా విలువైనవి. ఎందుకంటే ఉపరితల నమూనా పూర్తిగా స్థిరపడకముందే, థర్మోక్లైన్లోని మార్పులు ఘటన అభివృద్ధి చెందుతోందనడానికి ఆధారాలను అందించవచ్చు.
భారత వాతావరణ శాఖ రుతుపవనాల మదింపుల్లో ప్రపంచ సముద్ర–వాయుమండల పరిస్థితులను పరిగణనలోకి తీసుకుంటుంది. INCOIS, IITM సహా భారతీయ సంస్థలు సముద్ర సమాచారాన్ని అందించడంలో, శీతోష్ణస్థితి పరిశోధనలో తోడ్పడతాయి. ఆస్ట్రేలియా వాతావరణ బ్యూరో, NOAA మరియు ఇతర సంస్థలు నిర్వహించే అంతర్జాతీయ పర్యవేక్షణ ద్వారా పరిశీలనల ఆధారంగా రూపొందించిన సూచికలను, నమూనాల ఆధారిత భవిష్యత్ అంచనాలను పోల్చడం సాధ్యమవుతుంది. ముందస్తు అంచనాలను సంభావ్యతల రూపంలో అర్థం చేసుకోవాలి: అనిశ్చితి అనేది అంచనా ఎంత ముందుగా వేస్తున్నారు, ఏ ఋతువులో వేస్తున్నారు, సముద్ర–వాయుమండల పరస్పర చర్యలతో కూడిన సమన్వయ ఘటన ఏర్పడిందా లేదా అనే అంశాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
పాలనలో, IOD సమాచారం జలాశయాల నిర్వహణ, వ్యవసాయ సలహాలు, వరద సన్నద్ధత, కరవు అత్యవసర ప్రణాళికల రూపకల్పనకు ఉపయోగపడుతుంది. దీనిని స్వతంత్ర హెచ్చరికగా ఉపయోగించకుండా, ప్రాంతీయ మరియు స్వల్పకాలిక ముందస్తు అంచనాలతో కలిపి ఉపయోగించాలి. వాతావరణ మార్పు సంక్లిష్టతను మరింత పెంచుతుంది: హిందూ మహాసముద్రం వేడెక్కుతోంది. ద్విధ్రువ ప్రవర్తనలో మార్పులు, తీవ్ర ఘటనల ముప్పుల్లో మార్పులపై పరిశోధనలు జరుగుతున్నాయి. అయితే, ఒక నిర్దిష్ట IOD ఘటనకు పూర్తిగా మానవజనిత ఉష్ణవృద్ధే కారణమని యథాలాపంగా ఆపాదించకూడదు.
- పరీక్షా దృక్పథం: సూచికను ముందుగా సముద్ర ప్రక్రియలతో, ఆ తర్వాత వాయుమండల ప్రసరణ, వర్షపాత నమూనాలు, సామాజిక–ఆర్థిక ప్రభావాలతో అనుసంధానించాలి.
- విధానపరమైన దృక్పథం: ఒక ఋతువులో అధిక వర్షపాతం నమోదయ్యే సంభావ్యతను, నిర్దిష్ట ప్రాంతానికి సంబంధించిన వరద ముందస్తు అంచనా నుంచి వేరు చేసి చూడాలి.
హిందూ మహాసముద్ర ద్విధ్రువం: ఉష్ణోగ్రత వ్యత్యాసం, రుతుపవనాలతో సంబంధాలు
అందించిన మెటాడేటా నవంబర్ 1997 హిందూ మహాసముద్ర ద్విధ్రువం (IOD)తో సంబంధం ఉన్న సముద్ర ఉపరితల ఉష్ణోగ్రత అసంగతి పటాన్ని గుర్తిస్తుంది. ధనాత్మక IOD తూర్పు ధ్రువాన్ని వివరిస్తూ, మెంటవాయ్ దీవులు, సుమత్రా సమీపంలో చల్లబడటాన్ని ఇది వర్ణిస్తుంది. ఈ దశలో, ఆగ్నేయ భూమధ్యరేఖా హిందూ మహాసముద్రంతో పోలిస్తే పశ్చిమ భూమధ్యరేఖా హిందూ మహాసముద్రం అసాధారణంగా వెచ్చగా ఉంటుంది. బలపడిన తూర్పు గాలుల అసంగతులు వెచ్చని ఉపరితల జలాలు పశ్చిమ దిశగా కదలడానికి అనుకూలిస్తాయి; సుమత్రా, జావా సమీపంలో తీరప్రాంత ఊర్ధ్వప్రవాహం (upwelling) ద్వారా శీతలీకరణను తీవ్రతరం చేస్తాయి. పరస్పర అనుసంధానిత ప్రతిపుష్టి ప్రక్రియల ద్వారా సముద్ర ఉష్ణోగ్రతలు, వాతావరణ ప్రసరణ ఒకదానిని మరొకటి బలపరుచుకుంటాయి.
ఈ ఉష్ణోగ్రత వ్యత్యాసం ఉష్ణమండల సంవహనాన్ని, వర్షపాతాన్ని మరింత వెచ్చని పశ్చిమ బేసిన్ వైపు మళ్లిస్తుంది; అదే సమయంలో ఇండోనేషియా సమీపంలో సంవహనాన్ని అణచివేస్తుంది. ధనాత్మక IOD భారత నైరుతి రుతుపవన వర్షపాతానికి అనుకూలించవచ్చు; కొన్నిసార్లు ఎల్ నినో ప్రతికూల ప్రభావాన్ని తగ్గించవచ్చు. అయితే, ఈ రెండు ఫలితాల్లో ఏదీ తప్పనిసరిగా సంభవిస్తుందని చెప్పలేం. ENSO, రుతుపవన ప్రసరణ, రుతువు అంతర్గత వైవిధ్యం కూడా వర్షపాత పంపిణీని ప్రభావితం చేస్తాయి. ముఖ్యంగా, ఈ నవంబర్ ఉదాహరణ సముద్ర సంబంధిత యంత్రాంగాన్ని వివరిస్తుంది; అంతకుముందు భారతదేశంలో జూన్–సెప్టెంబర్ రుతుపవనాలపై IOD ప్రభావాన్ని ఇది ఒక్కటే నిర్ధారించలేదు. అసంగతి పటం ప్రామాణిక దీర్ఘకాలిక వాతావరణ సగటుల నుంచి ఉన్న విచలనాలను చూపుతుంది కానీ నీటి వాస్తవ ఉష్ణోగ్రతలను లేదా వర్షపాతం ప్రత్యక్ష కొలతలను చూపదు.
- ద్విధ్రువ విధాన సూచిక (Dipole Mode Index)ను లెక్కించడానికి, పశ్చిమ భూమధ్యరేఖా హిందూ మహాసముద్ర ఉష్ణోగ్రత వ్యత్యాసాల నుంచి ఆగ్నేయ భూమధ్యరేఖా హిందూ మహాసముద్ర ఉష్ణోగ్రత వ్యత్యాసాలను తీసివేస్తారు; ధనాత్మక విలువలు ధనాత్మక IODను సూచిస్తాయి.
- రుణాత్మక IOD ఉష్ణోగ్రత వ్యత్యాసాన్ని తారుమారు చేస్తుంది; తటస్థ పరిస్థితులు బలహీనమైన ద్విధ్రువాన్ని సూచిస్తాయి కానీ మహాసముద్ర బేసిన్ అంతటా ఉష్ణోగ్రతలు తప్పనిసరిగా సాధారణ స్థాయిలో ఉన్నాయని సూచించవు.
- IOD, ENSO వేర్వేరు దృగ్విషయాలు అయినప్పటికీ, పరస్పరం ప్రభావితం చేసుకుంటాయి. భారత రుతుపవనాలపై వాటి ప్రభావాలను కేవలం దశల పేర్ల ఆధారంగా కాకుండా, రుతువు కాలంలో వాటి పరిణామం, ప్రాంతీయ వర్షపాతం, వాతావరణ ఆధారాలను ఉపయోగించి అంచనా వేయాలి.
ధనాత్మక IOD ప్రతిపుష్టి
- 1. ప్రారంభ దశలో తూర్పు–పడమర ఉష్ణోగ్రతలు, గాలులలో సాధారణ స్థితి నుంచి వ్యత్యాసాలు ఏర్పడతాయి
- 2. అసాధారణ తూర్పు గాలులు, తీరప్రాంత గాలులు తూర్పు ప్రాంతంలోని ఉష్ణోగ్రత పరివర్తన పొర (థర్మోక్లైన్) లోతు తగ్గడానికి, లోతట్టు జలాలు పైకి రావడానికి అనుకూలిస్తాయి
- 3. పశ్చిమ మహాసముద్ర ప్రాంతంతో పోలిస్తే సుమత్రా, జావా సమీపంలో శీతలీకరణ బలపడుతుంది
- 4. సంవహనం పశ్చిమ దిశకు మళ్లుతుంది; ఇండోనేషియా సమీపంలో బలహీనపడుతుంది
- 5. వాతావరణ ప్రసరణ గాలులు, ఉష్ణోగ్రతలలోని వ్యత్యాసాలను మరింత బలపరుస్తుంది
| లక్షణం | ధనాత్మక IOD | రుణాత్మక IOD |
|---|---|---|
| ఉష్ణోగ్రత వ్యత్యాసాల మధ్య తేడా | తూర్పు ధ్రువంతో పోలిస్తే పశ్చిమ ధ్రువం వెచ్చగా ఉంటుంది | పశ్చిమ ధ్రువంతో పోలిస్తే తూర్పు ధ్రువం వెచ్చగా ఉంటుంది |
| భూమధ్యరేఖా ప్రాంత గాలులలో వ్యత్యాసం | తూర్పు నుంచి వీచే గాలి | పడమర నుంచి వీచే గాలి |
| తూర్పు ప్రాంత ఉష్ణోగ్రత పరివర్తన పొర (థర్మోక్లైన్) | సాధారణంగా తక్కువ లోతులో ఉంటుంది | సాధారణంగా ఎక్కువ లోతులో ఉంటుంది |
| సంవహనం | పశ్చిమ మహాసముద్ర ప్రాంతం వైపు అనుకూల పరిస్థితులు ఉంటాయి | ఇండోనేషియా వైపు అనుకూల పరిస్థితులు ఉంటాయి |
| సాధారణ వర్షపాత ధోరణి | తూర్పు ఆఫ్రికాలో స్వల్ప వర్షాకాలంలో అధిక వర్షపాతం; ఇండోనేషియాలో పొడి పరిస్థితులు | తూర్పు ఆఫ్రికాలో స్వల్ప వర్షాకాలంలో తక్కువ వర్షపాతం; ఇండోనేషియాలో అధిక వర్షపాతం |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
1997: ఎల్ నినోతో పాటు బలమైన ధనాత్మక IOD
1997 నాటి తీవ్రమైన ఎల్ నినోతో పాటు బలమైన ధనాత్మక IOD కూడా ఏర్పడింది. ఎల్ నినో ఒక్కదాని ప్రభావం ఆధారంగా అంచనా వేసి ఉండగల దేశవ్యాప్త తీవ్రమైన రుతుపవన వర్షపాత లోటును భారతదేశం తప్పించుకుంది. పసిఫిక్ మహాసముద్ర ప్రభావాలను హిందూ మహాసముద్ర వైవిధ్యం ఎలా మార్చగలదో ఈ సంఘటన వివరిస్తుంది; అయితే IOD ఒక్కటే నిర్ణయాత్మక కారకం కాదు. తూర్పు ఆఫ్రికాలో స్వల్ప వర్షరుతువులో అసాధారణంగా భారీ వర్షాలు కురవగా, ఇండోనేషియా కరవును, విస్తృత స్థాయిలో అగ్నిప్రమాదాలను ఎదుర్కొంది.
2019: ధనాత్మక IOD, భిన్నమైన ప్రాంతీయ ముప్పులు
2019లో అసాధారణంగా బలమైన ధనాత్మక IOD అభివృద్ధి చెందింది. జూన్లో వర్షపాత లోటు ఉన్నప్పటికీ, భారత నైరుతి రుతుపవన వర్షపాతం అప్పట్లో IMD ఉపయోగించిన దీర్ఘకాలిక సగటులో సుమారు 110% నమోదైంది. తూర్పు ఆఫ్రికాలో శరదృతువులో భారీ వర్షాలు, వరదలు సంభవించాయి. ఆస్ట్రేలియాలో, అగ్నిప్రమాదాలకు అనుకూలమైన వాతావరణ పరిస్థితుల పట్ల దుర్బలత్వాన్ని పెంచిన పొడి పరిస్థితులకు IOD దోహదపడింది; అత్యధిక వేడి, దీర్ఘకాలిక ఉష్ణతావృద్ధి, ఇతర ప్రేరక కారకాలు కూడా ప్రభావం చూపాయి.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
ద్విధ్రువ విధాన సూచిక (Dipole Mode Index)కు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఇది హిందూ మహాసముద్రంలోని రెండు ప్రాంతాల సముద్ర ఉపరితల ఉష్ణోగ్రతలలో సాధారణ స్థితి నుంచి ఉన్న వ్యత్యాసాలను ఉపయోగిస్తుంది. 2. ధనాత్మక విలువ అంటే పశ్చిమ నిర్దేశిత ప్రాంతంలోని ఉష్ణోగ్రత వ్యత్యాసం తూర్పు నిర్దేశిత ప్రాంతంలోని ఉష్ణోగ్రత వ్యత్యాసం కంటే ఎక్కువగా ఉందని అర్థం. 3. ఇది హిందూ మహాసముద్రం, తూర్పు పసిఫిక్ మహాసముద్రం మధ్య ఉష్ణోగ్రత వ్యత్యాసాన్ని కొలుస్తుంది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందిన ధనాత్మక హిందూ మహాసముద్ర ద్విధ్రువ స్థితికి ఏ కలయిక అత్యంత అనుగుణంగా ఉంటుంది?
- A. తూర్పు ప్రాంతం వేడెక్కడం, భూమధ్యరేఖా ప్రాంతంలో అసాధారణ పశ్చిమ గాలులు, ఇండోనేషియా ప్రాంతంలో సంవహనం పెరగడం
- B. తూర్పు ప్రాంతం చల్లబడటం, భూమధ్యరేఖా ప్రాంతంలో అసాధారణ తూర్పు గాలులు, పశ్చిమ మహాసముద్ర ద్రోణిలో సంవహనం పెరగడం
- C. గాలుల్లో ఎటువంటి అసాధారణ ప్రతిస్పందన లేకుండా మహాసముద్ర ద్రోణి అంతటా ఏకరీతిగా వేడెక్కడం
- D. తూర్పు ప్రాంతం చల్లబడటం, తూర్పు ప్రాంతంలో థర్మోక్లైన్ మరింత లోతుకు చేరడం, పశ్చిమ మహాసముద్ర ద్రోణిలో సంవహనం అణచివేయబడటం
ప్రశ్న 3
కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఎల్ నినో సంభవించకుండానే IOD పరిణామం అభివృద్ధి చెందవచ్చు. 2. ధనాత్మక IOD వల్ల భారతదేశంలోని ప్రతి రాష్ట్రంలో సాధారణం కంటే అధిక రుతుపవన వర్షపాతం తప్పనిసరిగా నమోదవుతుంది. 3. IOD పరిణామాలు సాధారణంగా ఉత్తరార్ధగోళ శరదృతువులో గరిష్ఠ స్థాయికి చేరుకుంటాయి. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: హిందూ మహాసముద్ర ద్విధ్రువం (Indian Ocean Dipole) పనిచేసే విధానాన్ని వివరించండి. భారత నైరుతి రుతుపవనాలపై దాని ప్రభావాన్ని ENSO, రుతువు అంతర్గత వైవిధ్యంతో కలిపి ఎందుకు అంచనా వేయాలి? 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- తూర్పు–పశ్చిమ ఉష్ణోగ్రత అసంగతుల వ్యత్యాసాన్ని నిర్వచించి, సూచిక గణనకు ఉపయోగించే రెండు ప్రాంతాలను గుర్తించండి.
- థర్మోక్లైన్ మార్పులు, ఊర్ధ్వప్రవాహం, సంవహనం, వీటిని బలపరిచే గాలి ప్రతిపుష్టిని వివరించండి.
- హిందూ మహాసముద్ర వైవిధ్య రూపాన్ని పసిఫిక్ ENSO నుంచి వేరుచేసి వివరించడంతో పాటు, వాటి పరస్పర చర్యను పేర్కొనండి.
- ఎల్ నినో ప్రభావాలను ధనాత్మక IOD తగ్గించగల అవకాశాన్ని చర్చించండి; అయితే అది అనివార్యంగా జరుగుతుందని పేర్కొనవద్దు.
- శరదృతువులో గరిష్ఠ స్థాయికి చేరడం, ప్రాంతీయ వర్షపాత వైవిధ్యం, రుతుపవనాల క్రియాశీల–విరామ దశలను పరిగణనలోకి తీసుకుని వివరించండి.
- 1997 లేదా 2019 ఉదాహరణను ఉపయోగించి, సంభావ్యతా ఆధారిత, బహుళ కారకాలను పరిగణనలోకి తీసుకునే ముందస్తు అంచనాల అవసరాన్ని పేర్కొంటూ ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Fundamentals of Physical Geography, Class XI: atmospheric circulation and movements of ocean water.
- NCERT, India: Physical Environment, Class XI: Climate.
- India Meteorological Department: seasonal monsoon forecasts and annual southwest monsoon reports, mausam.imd.gov.in.
- Australian Bureau of Meteorology: Indian Ocean Dipole explainer and climate monitoring.
- NOAA Pacific Marine Environmental Laboratory: RAMA Indian Ocean observing array.
- Saji et al., 1999, A dipole mode in the tropical Indian Ocean, Nature.
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sstanom_199711_krig.jpg
