
Map study
వార్షిక వర్షపాత పంపిణీ: పశ్చిమ తీరాన్ని, ఈశాన్య ప్రాంతాన్ని పొడిగా ఉండే వాయవ్య ప్రాంతంతో, వర్షచ్ఛాయలోని అంతర్భాగాలతో పోల్చండి. ఇది చారిత్రక శీతోష్ణస్థితి సమాచారానికి సంబంధించిన సూచన మాత్రమే; ప్రస్తుత సంవత్సరపు ముందస్తు అంచనా కాదు.
- ప్రాంతాలను పోల్చడానికి ముందు మూల పటంలోని సంకేతాల వివరణ, ప్రమాణం, సమాచార కాలవ్యవధిని చదవండి.
- ప్రాదేశిక పంపిణీ నమూనాలను ఈ అంశంలో చర్చించిన ప్రక్రియలతో అనుసంధానించండి; ఈ పటం అధ్యయనానికి సూచన మాత్రమే, ప్రత్యక్ష కార్యాచరణ సమాచారం కాదు.
Credit: Planemad · CC BY-SA 3.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

Map study
మూల సూచన పటంలో నైరుతి రుతుపవనాల ఆగమన పురోగతి. వాస్తవ తేదీలు ప్రతి సంవత్సరం మారుతాయి; ప్రస్తుత ఆగమన సమాచారం కోసం IMDను సంప్రదించండి.
- ప్రాంతాలను పోల్చడానికి ముందు మూల పటంలోని సంకేతాల వివరణ, ప్రమాణం, సమాచార కాలవ్యవధిని చదవండి.
- ప్రాదేశిక పంపిణీ నమూనాలను ఈ అంశంలో చర్చించిన ప్రక్రియలతో అనుసంధానించండి; ఈ పటం అధ్యయనానికి సూచన మాత్రమే, ప్రత్యక్ష కార్యాచరణ సమాచారం కాదు.
Credit: Saravask; Planemad; Nichalp · CC BY-SA 3.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.
1. రుతుపవనాలు ఎందుకు ఏర్పడతాయి
మాన్సూన్ అనే పదం అరబిక్ పదమైన మౌసిమ్ నుంచి ఉద్భవించింది; దానికి రుతువు అని అర్థం. ప్రబల పవనాల దిశ రుతువులను బట్టి స్పష్టంగా తిరగబడటం దీని ప్రధాన లక్షణం. అనేక ప్రాంతాల్లో దీనితోపాటు పరస్పర భిన్నమైన వర్ష, పొడి రుతువులు ఉంటాయి. భారత రుతుపవనాలు విస్తృతమైన ఆసియా రుతుపవన వ్యవస్థలో భాగంగా ఉన్నాయి. సంప్రదాయ వివరణ దీనిని భారీ స్థాయి భూ–సముద్ర పవన వ్యవస్థగా పరిగణిస్తుంది. అయితే ఈ వివరణ అసంపూర్ణం: వాస్తవ యంత్రాంగంలో ఉష్ణమండల వాయు ప్రసరణ, ఎగువ వాయుమండల పవనాలు, ఖండాల భూస్వరూపం, పరస్పరం అనుసంధానమైన సముద్ర–వాతావరణ ప్రక్రియలు భాగంగా ఉంటాయి.
ఉత్తరార్ధగోళ వేసవిలో భారత భూభాగం, దాని చుట్టూ ఉన్న ఆసియా అంతర్భాగాలు తీవ్రంగా వేడెక్కుతాయి. వాయవ్య భారతదేశం, దానిని ఆనుకొని ఉన్న పాకిస్థాన్పై ఉష్ణ అల్పపీడనం ఏర్పడుతుంది; అదే సమయంలో దక్షిణ హిందూ మహాసముద్రంపై సాపేక్షంగా అధిక పీడనం కొనసాగుతుంది. ఈ పీడన వ్యత్యాసం భూమధ్యరేఖను దాటి దక్షిణాసియా వైపు సాగే వాయు ప్రవాహానికి తోడ్పడుతుంది. అయితే, రుతుపవనాల ఆరంభ సమయం, సుదీర్ఘ విరామాలు లేదా వివిధ రుతుపవన కాలాల మధ్య తేడాలను కేవలం భూభాగం వేడెక్కడంతోనే వివరించలేము.
అంతర ఉష్ణమండల అభిసరణ మండలం లేదా ITCZ అనేది ఉష్ణమండల వర్షపాత పట్టీతో సంబంధం ఉన్న విశాలమైన మండలం. ఇక్కడ దిగువ స్థాయిలో గాలులు అభిసరించి పైకి ఎగసిపోతాయి. ఇది రుతువులను బట్టి అధికంగా వేడెక్కిన అర్ధగోళం వైపు కదులుతుంది. భారత ప్రాంతంలో ఇది ఉత్తరం వైపు స్థానభ్రంశం చెందడం, ఉత్తర భారతదేశం మీదుగా రుతుపవన ద్రోణి ఏర్పడటంతో ముడిపడి ఉంటుంది. తేమతో కూడిన గాలుల అభిసరణ, ఊర్ధ్వగమనం, సాంద్రీకరణ వర్షపాతాన్ని కలిగిస్తాయి; అనంతరం విడుదలయ్యే గుప్తోష్ణం వాయు ప్రసరణను మరింత బలపరుస్తుంది.
- ముఖ్యమైన భేదం: పీడన ప్రవణత గాలులను నడిపిస్తుంది; కాగా, తేమ లభ్యత, గాలుల అభిసరణ, ఊర్ధ్వగమనం వర్షం ఎక్కడ కురుస్తుందో నిర్ణయిస్తాయి.
- ITCZ ఒక స్థిరమైన రేఖ కాదు; అలాగే అది ప్రతిచోటా నడినెత్తిన ఉన్న సూర్యునికి నేరుగా దిగువన ఉండదు.
2. భూమధ్యరేఖను దాటే పవనాలు, జెట్ ప్రవాహాలు, పర్వత అవరోధాలు
దక్షిణ హిందూ మహాసముద్రంపై ఉన్న ఉపఉష్ణమండల అధికపీడన ప్రాంతమైన మస్కరీన్ అధికపీడనం, దక్షిణాసియా వైపు పీడన ప్రవణతను కొనసాగించడానికి తోడ్పడుతుంది. ఆగ్నేయ వ్యాపార పవనాలు భూమధ్యరేఖను దాటి, ఉత్తరార్ధగోళంలో కోరియాలిస్ ప్రభావంతో తమ కుడివైపునకు తిరిగి నైరుతి పవనాలుగా మారుతాయి. తూర్పు ఆఫ్రికా సమీపంలో వాటి వేగం పెరగడం వల్ల సోమాలీ దిగువ స్థాయి జెట్ ఏర్పడుతుంది. ఇది అరేబియా సముద్రం మీదుగా భారతదేశం వైపు పెద్ద మొత్తంలో తేమను రవాణా చేస్తుంది.
ఎగువ వాయుమండలంలోనూ పునర్వ్యవస్థీకరణ జరుగుతుంది. శీతాకాలంలో ఉపఉష్ణమండల పశ్చిమ జెట్ సాధారణంగా హిమాలయాలకు దక్షిణంగా ప్రవహిస్తుంది. వేసవిలో ఉష్ణోగ్రతలు పెరగడంతో ఈ జెట్ హిమాలయ ప్రాంతానికి ఉత్తరంగా మారుతుంది; అదే సమయంలో దక్షిణ ఆసియాపై ఉష్ణమండల తూర్పు జెట్ ఏర్పడుతుంది. ఈ మార్పులు వేసవి రుతుపవన ప్రసరణతోపాటు జరుగుతాయి. ఒక నిర్దిష్ట తేదీన రుతుపవనాల ఆరంభాన్ని యాంత్రికంగా కలిగించే స్వతంత్ర స్విచ్లుగా వీటిని అర్థం చేసుకోకూడదు.
హిమాలయాలు శీతలమైన, పొడిగా ఉండే ఉష్ణమండలేతర వాయువు దక్షిణ ఆసియాలోకి చొచ్చుకురావడాన్ని నిరోధించి, వాతావరణ ప్రసరణను ప్రభావితం చేస్తాయి. ఎత్తైన టిబెట్ పీఠభూమి వాతావరణంతో ఉష్ణాన్ని వినిమయం చేసుకుంటూ, ఆసియా వేసవి ప్రసరణకు దోహదపడుతుంది. అయితే, వేడెక్కిన పీఠభూమి వల్లే ఈ ప్రసరణ ఏర్పడుతుందనే సరళమైన వివరణతో పోలిస్తే, దాని ఉష్ణపరమైన, యాంత్రిక పాత్రల సాపేక్ష ప్రాధాన్యం మరింత సంక్లిష్టమైనది. భూ ఉపరితలానికి సమీపంలో పశ్చిమ కనుమలు, ఈశాన్య కొండలు తేమతో కూడిన గాలిని పైకి ఎగసేలా చేస్తాయి. ఫలితంగా, పవనాభిముఖ వాలుల్లో భారీ పర్వతీయ వర్షపాతం సంభవిస్తుండగా, పవనవిముఖ ప్రాంతాలు తులనాత్మకంగా పొడిగా ఉండవచ్చు.
- సోమాలీ జెట్ దిగువ స్థాయి వాయు ప్రవాహం; ఉష్ణమండల తూర్పు జెట్, ఉపఉష్ణమండల పశ్చిమ జెట్ క్షోభావరణం ఎగువ భాగంలోని లక్షణాలు.
- కోరియాలిస్ విక్షేపణం ఉత్తరార్ధగోళంలో కుడివైపునకు, దక్షిణార్ధగోళంలో ఎడమవైపునకు ఉంటుంది.
3. ఆగమనం, శాఖలు మరియు వర్షపాత పంపిణీ
రుతుపవనాలు సాధారణంగా మొదట అండమాన్ సముద్రంపై ప్రవేశించి, ఆ తరువాత 1 జూన్ నాటికి కేరళను చేరుకుంటాయి. భారత వాతావరణ శాఖ నిర్దేశిత వర్షపాతం, గాలులు, బహిర్గామి దీర్ఘతరంగ వికిరణ ప్రమాణాల ఆధారంగా కేరళలో రుతుపవనాల ఆగమనాన్ని నిర్ధారిస్తుంది. అందువల్ల, రుతుపవనాల రాకకు ముందు ఒక్కసారి తీవ్రమైన ఉరుములతో కూడిన వర్షం కురిసినంత మాత్రాన రుతుపవనాలు ప్రవేశించినట్లు నిర్ధారించలేం. ప్రసరణ మార్పులతో పాటు నిరంతర వర్షపాతం వేగంగా పెరగడాన్ని సాధారణంగా రుతుపవన విస్ఫోటనం అని పిలుస్తారు.
నైరుతి రుతుపవనాలకు అరేబియా సముద్ర శాఖ, బంగాళాఖాత శాఖ ఉన్నట్లు సంప్రదాయంగా వివరిస్తారు. అయితే, ఇవి ఒకే ప్రసరణలో పరస్పర అనుసంధానమైన భాగాలు. అరేబియా సముద్ర గాలులు పశ్చిమ తీర ప్రాంతంలోనూ, పశ్చిమ కనుమల పవనాభిముఖ వాలుల్లోనూ భారీ వర్షాలను కురిపిస్తాయి. కనుమలకు తూర్పున కిందికి దిగే గాలి, ద్వీపకల్ప అంతర్భాగంలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో వర్షచ్ఛాయను సృష్టిస్తుంది. అరేబియా సముద్రం నుంచి వచ్చే కొంత తేమ మరింత ఉత్తరాన, అంతర్భాగాల్లో కురిసే వర్షాలకు కూడా దోహదపడుతుంది.
బంగాళాఖాత గాలులు ఈశాన్య భారతదేశం, తూర్పు హిమాలయాల పాదప్రాంతాల వైపు తేమను తీసుకువస్తాయి. ప్రాంతీయ పీడన విన్యాసం, భూస్వరూపం తేమతో కూడిన గాలి ప్రవాహాన్ని గంగా మైదానాల వెంబడి పశ్చిమ దిశగా మళ్లించడానికి తోడ్పడతాయి. బంగాళాఖాతంలో ఏర్పడే అల్పపీడన వ్యవస్థలు, వాయుగుండాలు తరచుగా పశ్చిమ లేదా వాయవ్య దిశగా కదులుతూ, మధ్య భారతదేశమంతటా వర్షపాతాన్ని అందిస్తాయి. తేమ సరఫరా, వర్షాన్ని కలిగించే వ్యవస్థల ప్రభావం తగ్గడంతో ఉత్తర మైదానాల్లో పశ్చిమ దిశగా వెళ్లేకొద్దీ వర్షపాతం సాధారణంగా తగ్గుతుంది.
మాసిన్రామ్, చిరపుంజి స్థానిక భూస్వరూప ప్రాధాన్యాన్ని తెలియజేస్తాయి: తేమ సమృద్ధిగా ఉన్న గాలులు మేఘాలయ పీఠభూమి దక్షిణ వాలులను ఢీకొని బలంగా పైకి ఎగుస్తాయి. దీనికి విరుద్ధంగా, తేమతో కూడిన గాలుల ప్రభావవంతమైన అభిసరణ, ఊర్ధ్వగమనం పరిమితంగా ఉండటం వల్ల పశ్చిమ రాజస్థాన్లో తక్కువ వర్షపాతం నమోదవుతుంది. ఆరావళి పర్వతాలు స్థూలంగా నైరుతి–ఈశాన్య దిశలో విస్తరించి ఉండటం వల్ల, ప్రధానంగా వీచే అరేబియా సముద్ర గాలి ప్రవాహానికి అవి తులనాత్మకంగా అతి తక్కువ అవరోధాన్ని కలిగిస్తాయి.
4. క్రియాశీల దశలు, విరామాలు మరియు సముద్ర సంబంధిత నియంత్రకాలు
రుతుపవన కాలంలో వర్షపాతం హెచ్చుతగ్గులకు లోనవుతుంది. క్రియాశీల దశల్లో ద్రోణి అనుకూల స్థానంలో ఉండటం, చక్రవాత ప్రసరణలు, అల్పపీడన వ్యవస్థలు రుతుపవనాల ప్రధాన మండలమంతటా విస్తారమైన వర్షపాతానికి దోహదపడతాయి. సాధారణ విరామ దశలో రుతుపవన ద్రోణి హిమాలయాల పాదప్రాంతాల వైపు కదులుతుంది. దీంతో మధ్య భారతదేశంలోని అధిక భాగంలో వర్షపాతం తగ్గుతుండగా, హిమాలయాల పాదప్రాంతాలకు సమీపంలోనూ, ఈశాన్య భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లోనూ పెరుగుతుంది. అందువల్ల, రుతుపవన విరామం అంటే దేశవ్యాప్తంగా వర్షపాతం నిలిచిపోవడం కాదు.
మాడెన్–జూలియన్ డోలనం అనేది సంవహనం బలపడే, బలహీనపడే ప్రాంతాలతో తూర్పు దిశగా కదిలే ఉష్ణమండల నమూనా. దాని దశ, స్థానం భారత రుతుపవనాల క్రియాశీలతకు అనుకూలంగా ఉండవచ్చు లేదా దానిని నిరోధించవచ్చు. హిందూ మహాసముద్రంపై ఉత్తర దిశగా వ్యాపించే సంవహనంతో సహా, ఉత్తరార్ధగోళ వేసవిలో రుతువు అంతర్గత డోలనాలు కూడా రుతుపవనాల క్రియాశీల–విరామ చక్రాలను ప్రభావితం చేస్తాయి. ఒక రుతువులో మొత్తం వర్షపాతం సాధారణ స్థాయికి దగ్గరగా ఉన్నప్పటికీ, ఆ రుతువులో నష్టం కలిగించే వర్షరహిత కాలాలు ఎందుకు ఏర్పడతాయో వివరించడానికి ఈ ప్రక్రియలు తోడ్పడతాయి.
భూమధ్యరేఖా పసిఫిక్ మహాసముద్రంలో ENSO యొక్క ఉష్ణ దశ అయిన ఎల్ నినో, ఉష్ణమండల వాయు ప్రసరణలో మార్పుల ద్వారా తరచుగా భారత వేసవి రుతుపవనాలను బలహీనపరుస్తుంది. అయితే, ఈ సంబంధం ఫలితాన్ని కచ్చితంగా నిర్ణయించేది కాదు. లా నినా తరచుగా అధిక వర్షపాతానికి అనుకూలిస్తుంది; అయితే దానికి హామీ ఇవ్వదు. ధనాత్మక హిందూ మహాసముద్ర ద్విధ్రువం (Indian Ocean Dipole) ఉన్నప్పుడు పశ్చిమ భూమధ్యరేఖా హిందూ మహాసముద్ర జలాలు సాపేక్షంగా వెచ్చగానూ, సుమత్రా–జావా సమీపంలోని ఆగ్నేయ భూమధ్యరేఖా జలాలు చల్లగానూ ఉంటాయి. ఇది భారత రుతుపవన వర్షపాతానికి అనుకూలించవచ్చు; కొన్నిసార్లు ఎల్ నినో ప్రతికూల ప్రభావాన్ని తగ్గించవచ్చు. యురేషియాలో మంచు పరిస్థితులు, హిందూ మహాసముద్రం వేడెక్కడం కూడా నేపథ్య వాయు ప్రసరణను ప్రభావితం చేస్తాయి.
- రుతుపవన కాలంలోని మొత్తం వర్షపాతం, దాని ప్రాదేశిక పంపిణీ, వర్షాలు కురిసే సమయం అనేవి రుతుపవనాల పనితీరును అంచనా వేసే వేర్వేరు కొలమానాలు.
- ENSO గానీ, హిందూ మహాసముద్ర ద్విధ్రువం గానీ ఒక్కటే రుతుపవన కాలపు ఫలితాన్ని నిర్ణయించదు.
5. ఉపసంహరణ మరియు ఈశాన్య రుతుపవనాలు
వేసవి అనంతరం ఆసియా భూభాగం చల్లబడి, ఉష్ణమండల వర్ష మేఖల దక్షిణ దిశగా మారడంతో నైరుతి రుతుపవన ప్రసరణ బలహీనపడుతుంది. ఉపసంహరణ సాధారణంగా సెప్టెంబర్ 17 ప్రాంతంలో వాయవ్య భారతదేశం నుంచి ప్రారంభమై ఆగ్నేయ దిశగా కొనసాగుతుంది. కేవలం ఒక రోజు వర్షం పడకపోవడాన్ని బట్టి కాకుండా, వర్షపాతం తగ్గడం, దిగువ వాతావరణం పొడిబారడం, ప్రతి తుఫాను వాయు ప్రసరణ ఏర్పడటం వంటి నిరంతర మార్పుల ఆధారంగా ఉపసంహరణను నిర్ధారిస్తారు.
అక్టోబర్–డిసెంబర్ సమయంలో ద్వీపకల్పంలోని అధిక భాగంపై దిగువ స్థాయిలో ఈశాన్య గాలులు స్థిరపడతాయి. ఈ గాలులు భూభాగంపై ఉద్భవించినప్పటికీ, బంగాళాఖాతాన్ని దాటేటప్పుడు తేమను సంతరించుకుంటాయి. ఫలితంగా తమిళనాడు, దానిని ఆనుకుని ఉన్న ఆగ్నేయ తీర ప్రాంతాలకు ఈశాన్య రుతుపవనాల వల్ల గణనీయమైన వర్షపాతం లభిస్తుంది. తూర్పు తరంగాలు, వాయుగుండాలు, ఉష్ణమండల తుఫానులు ఈ వర్షపాతానికి ముఖ్యంగా దోహదపడతాయి; ఇది కేవలం స్థిరంగా వీచే ఈశాన్య గాలుల వల్ల కలిగే అవపాతం మాత్రమే కాదు.
కోరమాండల్ తీరంపై వేసవి నైరుతి గాలుల ప్రభావం సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉంటుంది. అయితే రుతుపవనానంతర కాలంలో తేమను మోసుకొచ్చే వాతావరణ వ్యవస్థల ప్రభావానికి ఈ తీరం లోనవుతుంది. తిరోగమన రుతుపవనాలు అనే పదం రుతువారీ ఉపసంహరణకు సంబంధించిన పరివర్తనను వివరిస్తుంది. ఈశాన్య రుతుపవనాలు అనే పదం మరింత నిర్దిష్టంగా దానితో ముడిపడిన ప్రాంతీయ వాయు ప్రసరణను, వర్షపాత విధానాన్ని సూచిస్తుంది.
నైరుతి రుతుపవనాల కార్యవిధానం — సరళ వివరణ
- 1. ఉత్తరార్ధగోళంలో వేసవి తాపనం ఖండాంతర అల్పపీడనాన్ని బలపరచి, ఉష్ణమండల వర్షపాత మేఖలను ఉత్తరం వైపు తరలిస్తుంది.
- 2. దక్షిణ హిందూ మహాసముద్రంలోని అధికపీడనం భూమధ్యరేఖను దాటే వాయు ప్రవాహానికి దోహదపడుతుంది.
- 3. ఆగ్నేయ వ్యాపార పవనాలు భూమధ్యరేఖను దాటి నైరుతి పవనాలుగా మారతాయి.
- 4. వాతావరణంలోని దిగువ స్థాయి పవనాలు సముద్ర తేమను భారతదేశం వైపు తీసుకువస్తాయి.
- 5. పవనాల అభిసరణ, పర్వతాల కారణంగా గాలి పైకి లేవడం, అల్పపీడన వ్యవస్థలు వర్షపాతాన్ని కలిగిస్తాయి.
- 6. గుప్తోష్ణ విడుదల రుతుపవన ప్రసరణ కొనసాగడానికి తోడ్పడుతుంది.
| అంశం | స్వభావం లేదా స్థానం | సాధారణ పాత్ర |
|---|---|---|
| మస్కరీన్ అధికపీడనం | దక్షిణ హిందూ మహాసముద్రంలోని ఉపఉష్ణమండల అధికపీడనం | భూమధ్యరేఖకు ఇరువైపులా పీడన ప్రవణత ఏర్పడటానికి దోహదపడుతుంది |
| సోమాలి జెట్ | తూర్పు ఆఫ్రికా సమీపంలో, అరేబియా సముద్రంపై వాతావరణ దిగువ స్థాయిలో ప్రవహించే వాయు ప్రవాహం | భారతదేశం వైపు తేమను రవాణా చేస్తుంది |
| రుతుపవన ద్రోణి | ఉత్తర భారతదేశం అంతటా విస్తరించే రుతుపరమైన పొడవైన అల్పపీడన మండలం | పవనాల అభిసరణను, వర్షాన్ని కలిగించే వ్యవస్థలను వ్యవస్థీకరిస్తుంది |
| ఎల్ నినో | భూమధ్యరేఖా పసిఫిక్ మహాసముద్ర జలాలు వేడెక్కడం | భారతదేశంలో వేసవి వర్షపాతం తగ్గడంతో తరచుగా సంబంధం కలిగి ఉంటుంది |
| ధనాత్మక హిందూ మహాసముద్ర ద్విధ్రువం | భూమధ్యరేఖా హిందూ మహాసముద్రంలోని ఆగ్నేయ భాగంతో పోలిస్తే పశ్చిమ భాగం అధికంగా వేడెక్కడం | వర్షపాతానికి అనుకూలంగా ఉండవచ్చు; ప్రభావాలు ఇతర పరిస్థితులపై ఆధారపడి ఉంటాయి |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
1997: ఎల్ నినో వల్ల భారత రుతుపవన కాలంలో కరవు ఏర్పడలేదు
అత్యంత బలమైన ఎల్ నినో ఉన్నప్పటికీ, 1997లో అఖిల భారత వేసవి రుతుపవన వర్షపాతం సాధారణ స్థాయికి దగ్గరగా నమోదైంది. బలమైన ధనాత్మక హిందూ మహాసముద్ర ద్విధ్రువం దీనికి ప్రతిగా పనిచేసిన ముఖ్యమైన ప్రభావం. ENSO ఆధారిత అంచనాలను హిందూ మహాసముద్ర పరిస్థితులు, వాతావరణ వైవిధ్యంతో కలిపి ఎందుకు మదింపు చేయాలో ఈ ఉదంతం స్పష్టం చేస్తుంది.
పశ్చిమ కనుమల వర్షచ్ఛాయా ప్రాంతం
తేమతో కూడిన అరేబియా సముద్ర గాలులు పశ్చిమ కనుమలపైకి ఎగసి, కొంకణ్ ప్రాంతం, పవనాభిముఖ వాలుల పరిసరాల్లో భారీ వర్షపాతాన్ని కలిగిస్తాయి. పర్వత శిఖరరేఖకు తూర్పున ఉన్న పుణెకు ముంబయితో పోలిస్తే చాలా తక్కువ వర్షపాతం లభిస్తుంది. ఒకే రుతుపవన ప్రసరణ పరిధిలో భూ స్వరూపం వర్షపాతాన్ని ఎలా పునర్విభజిస్తుందో ఈ వ్యత్యాసం వివరిస్తుంది.
గత సంవత్సర ప్రశ్నలు
UPSC ప్రిలిమ్స్ 2017
హిందూ మహాసముద్ర ద్విధ్రువం (Indian Ocean Dipole) గురించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఉష్ణమండల పశ్చిమ హిందూ మహాసముద్రం, ఉష్ణమండల తూర్పు పసిఫిక్ మహాసముద్రం మధ్య సముద్ర ఉపరితల ఉష్ణోగ్రతల్లో వ్యత్యాసం దీని లక్షణం. 2. ఇది రుతుపవనాలపై ఎల్ నినో ప్రభావాన్ని ప్రభావితం చేయగలదు. వీటిలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
- A. 1 మాత్రమే
- B. 2 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 2 రెండూ
- D. 1 గానీ 2 గానీ కాదు
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
భూమధ్యరేఖను దాటి వీచే నైరుతి రుతుపవనాల ఆవిర్భావాన్ని ఏ క్రమం అత్యంత సముచితంగా వివరిస్తుంది?
- A. ఈశాన్య వ్యాపార పవనాలు భూమధ్యరేఖను దాటి కుడివైపుకు తిరుగుతాయి.
- B. ఆగ్నేయ వ్యాపార పవనాలు భూమధ్యరేఖను దాటి కుడివైపుకు తిరుగుతాయి.
- C. ఆగ్నేయ వ్యాపార పవనాలు భూమధ్యరేఖను దాటి ఎడమవైపుకు తిరుగుతాయి.
- D. దక్షిణార్ధగోళంలోని పశ్చిమ పవనాలు దిశా విచలనం లేకుండా భూమధ్యరేఖను దాటుతాయి.
ప్రశ్న 2
కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. సాధారణ రుతుపవన విరామ సమయంలో, ద్రోణి హిమాలయ పాదప్రాంతాల వైపు కదలవచ్చు. 2. రుతుపవన విరామం తప్పనిసరిగా భారతదేశమంతటా వర్షపాతాన్ని తగ్గిస్తుంది. వీటిలో ఏది/ఏవి సరైనవి?
- A. 1 మాత్రమే
- B. 2 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 2 రెండూ
- D. 1 కాదు, 2 కాదు
ప్రశ్న 3
అక్టోబర్–డిసెంబర్ కాలంలో తమిళనాడు తీరానికి గణనీయమైన వర్షపాతం ఎందుకు లభిస్తుంది?
- A. ఉపఉష్ణమండల పశ్చిమ జెట్ ప్రవాహం నేరుగా ఉపరితల తేమను సరఫరా చేస్తుంది.
- B. ఈశాన్య వాయు ప్రవాహం బంగాళాఖాతం నుంచి తేమను గ్రహిస్తుంది; తూర్పు పవన అలజడులు, తుఫాను వ్యవస్థలు దీనికి తోడ్పడతాయి.
- C. పశ్చిమ కనుమలు పొడి ఖండాంతర గాలులను తమిళనాడుపై తేమను విడుదల చేసేలా బలవంతం చేస్తాయి.
- D. నైరుతి రుతుపవనాలు బంగాళాఖాతంలోని సముద్ర ప్రవాహాల దిశను శాశ్వతంగా తారుమారు చేస్తాయి.
మెయిన్స్: భారత రుతుపవన వ్యవస్థ కేవలం రుతుపరమైన భూ–సముద్ర పవన వ్యవస్థ మాత్రమే కాదు. దాని కార్యవిధానాన్ని, దానిలోని వైవిధ్యానికి కారణాలను వివరించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- అసమాన వేడెక్కడం, పీడన ప్రవణతలు, రుతువులనుబట్టి గాలుల దిశ తారుమారవడం వంటి అంశాలతో ప్రారంభించండి.
- అంతర ఉష్ణమండల అభిసరణ మండలం (ITCZ) స్థానచలనం, భూమధ్యరేఖను దాటే వాయు ప్రవాహం, మస్కరీన్ అధిక పీడన కేంద్రం గురించి వివరించండి.
- దిగువ స్థాయి, ఎగువ వాయు పొరలలోని జెట్ ప్రవాహాలు, హిమాలయాల అవరోధ ప్రభావం, పర్వతీయ వర్షపాతం గురించి చర్చించండి.
- ఒకే రుతువు లోపల సంభవించే వైవిధ్యాన్ని, ENSO మరియు హిందూ మహాసముద్ర ద్విధ్రువం వంటి సంవత్సరాంతర ప్రభావాల నుంచి వేరుగా వివరించండి.
- రుతువులో నమోదయ్యే మొత్తం వర్షపాతంతోపాటు, వర్షం కురిసే సమయం, దాని పంపిణీ కూడా ముఖ్యమని ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, India: Physical Environment, Class XI, chapter Climate.
- NCERT, Fundamentals of Physical Geography, Class XI, chapter Atmospheric Circulation and Weather Systems.
- India Meteorological Department: Monsoon FAQs, onset and withdrawal criteria, and seasonal rainfall reports, mausam.imd.gov.in.
- Indian Institute of Tropical Meteorology: Educational and research resources on monsoon variability, tropmet.res.in.
