New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భౌతిక భూగోళశాస్త్రం · భూస్వరూప శాస్త్రం

పర్వతాలు

పర్వతాలు ప్రధానంగా భూవిరూపక ఉత్థానం, మడతలు, భ్రంశాలు, అగ్నిపర్వత చర్యల వల్ల ఏర్పడే ప్రధాన భూస్వరూపాలు. ఆ తరువాత శైథిల్యం, క్రమక్షయం, గురుత్వాకర్షణ ప్రభావంతో అవి మార్పులకు లోనవుతాయి. UPSC దృష్ట్యా, పర్వత రకాలను ఫలకాల సరిహద్దులు, శిలా నిర్మాణాలు, ప్రపంచవ్యాప్త విస్తరణ, భారతదేశ నైసర్గిక స్వరూపం, భూస్వరూప ప్రక్రియలతో అనుసంధానించడం ప్రధాన కర్తవ్యం. పర్వతాలు వాతావరణ ప్రసరణ, నదీ వ్యవస్థలు, జీవవైవిధ్యం, సహజ విపత్తులనూ ప్రభావితం చేస్తాయి.

అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష కేంద్రం నుంచి హిమాలయాల దృశ్యం. ఆకాశం వైపు చూడటంతోపాటు, మరెవరికీ సాధ్యం కాని రీతుల్లో భూమిని చూడటానికి NASA ప్రపంచానికి సహాయపడుతుంది. అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష కేంద్రంలో ఉన్న వ్యోమగాములు ఇటీవల

అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష కేంద్రం నుంచి హిమాలయాల దృశ్యం. ఆకాశం వైపు చూడటంతోపాటు, మరెవరికీ సాధ్యం కాని రీతుల్లో భూమిని చూడటానికి NASA ప్రపంచానికి సహాయపడుతుంది. అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష కేంద్రంలో ఉన్న వ్యోమగాములు ఇటీవల

Credit: NASA · Public domain · source

సియెర్రా నెవాడా అనేది పశ్చిమ యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో, కాలిఫోర్నియాలోని సెంట్రల్ వ్యాలీకి, బేసిన్ అండ్ రేంజ్ ప్రాంతానికి మధ్య ఉన్న పర్వతశ్రేణి. ఈ శ్రేణిలో అత్యధిక భాగం కాలిఫ్ రాష్ట్రంలో ఉంది

సియెర్రా నెవాడా అనేది పశ్చిమ యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో, కాలిఫోర్నియాలోని సెంట్రల్ వ్యాలీకి, బేసిన్ అండ్ రేంజ్ ప్రాంతానికి మధ్య ఉన్న పర్వతశ్రేణి. ఈ శ్రేణిలో అత్యధిక భాగం కాలిఫ్ రాష్ట్రంలో ఉంది

Credit: Ken Lund from Reno, Nevada, USA · CC BY-SA 2.0 · source

ప్రపంచ భూవిరూపక ఫలకాలు: భారత, యూరేషియా ఫలకాల స్థానాలను గుర్తించి, సూచిక ద్వారా అభిసరణ, అపసరణ, రూపాంతర సరిహద్దులను వేరు చేయండి.

Map study

ప్రపంచ భూవిరూపక ఫలకాలు: భారత, యూరేషియా ఫలకాల స్థానాలను గుర్తించి, సూచిక ద్వారా అభిసరణ, అపసరణ, రూపాంతర సరిహద్దులను వేరు చేయండి.

  • ప్రాంతాలను పోల్చే ముందు మూల పటంలోని సూచిక, మాపకం, ప్రామాణిక కాలవ్యవధిని చదవండి.
  • ఈ అంశంలో చర్చించిన ప్రక్రియలతో ప్రాదేశిక నమూనాలను అనుసంధానించండి; ఈ పటం అధ్యయనానికి సూచనాధారం మాత్రమే, ప్రత్యక్ష కార్యాచరణ సమాచారం కాదు.

Credit: Eric Gaba (Sting) · CC BY-SA 2.5 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

ప్రపంచ భౌతిక భూస్వరూపాలు: ప్రధాన పర్వత మేఖలలు, మైదానాలు, మహాసముద్ర ద్రోణుల స్థానాలను గుర్తించండి. ఇది ప్రాంతీయ అవగాహన కోసం మాత్రమే; స్థానిక భూస్వరూపాల వివరణాత్మక సర్వే కాదు.

Map study

ప్రపంచ భౌతిక భూస్వరూపాలు: ప్రధాన పర్వత మేఖలలు, మైదానాలు, మహాసముద్ర ద్రోణుల స్థానాలను గుర్తించండి. ఇది ప్రాంతీయ అవగాహన కోసం మాత్రమే; స్థానిక భూస్వరూపాల వివరణాత్మక సర్వే కాదు.

  • మూలాధార తేదీ, సూచికను చదవండి; భూభాగం, ప్రభావం, భౌగోళిక స్థానం మధ్య తేడాలను గుర్తించండి.
  • చారిత్రక సరిహద్దులు, సూచనార్థం ఇచ్చిన సభ్యత్వాలు ప్రస్తుత రాజకీయ లేదా కార్యాచరణ సమాచారం కావు.

Credit: US Government; Central Intelligence Agency · Public domain · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. పర్వత భూఉన్నతి వ్యత్యాసాలు, పర్వత నిర్మాణానికి పునాదులు

పర్వతం అనేది భూ ఉపరితలంపై పరిసర ప్రాంతాలతో పోలిస్తే గణనీయమైన ఎత్తు వ్యత్యాసం కలిగి, సాధారణంగా నిటారుగా, ఎగుడుదిగుడుగా ఉండే ఉన్నత భూభాగం. పరస్పర సంబంధం ఉన్న పర్వతాలు పొడవుగా విస్తరించి ఉన్న సమూహాన్ని పర్వత శ్రేణి అంటారు; అనేక అనుబంధ పర్వత శ్రేణులు కలిసి పర్వత వ్యవస్థగా ఏర్పడతాయి. పర్వత శ్రేణులు, పీఠభూములు, పర్వతాంతర ద్రోణులు కలిసి విస్తృతంగా ఏర్పడిన సముదాయాన్ని కార్డిల్లెరా అంటారు; అమెరికా ఖండాల పశ్చిమ ప్రాంతం దీనికి ఉదాహరణ. మాసిఫ్ అనేది సాపేక్షంగా సంఘటితమైన పర్వత సముదాయం. ఉన్నతి (Altitude) సముద్ర మట్టానికి ఎగువన ఉన్న ఎత్తును కొలుస్తుంది; స్థానిక భూఉన్నతి వ్యత్యాసం (Local relief) సమీపంలోని ఎత్తైన, పల్లపు బిందువుల మధ్య ఎత్తు తేడాను కొలుస్తుంది.

పర్వత నిర్మాణం అంతర్గత, బాహ్య ప్రక్రియల మధ్య పరస్పర చర్యలను ప్రతిబింబిస్తుంది. ఫలకాల అభిసరణ భూపటలాన్ని సంపీడనం చేసి, దాని మందాన్ని పెంచుతుంది; భ్రంశనం భూపటల ఖండాలను స్థానభ్రంశం చేస్తుంది; అగ్నిపర్వత విస్ఫోటనాలు లావా, శకల పదార్థాలను పేరుకుపోయేలా చేస్తాయి. ఈ ప్రక్రియలు కలిసికట్టుగా పనిచేయవచ్చు. ఉదాహరణకు, హిమాలయాలు కేవలం పొరలుగా ఉన్న శిలల్లో ఏర్పడిన సాధారణ ముడతలు కావు; వాటిలో ముడతలు, ప్రధాన ప్రణోద భ్రంశాలు (Thrust faults), పైకి ఎత్తబడిన భూపటల ఖండాలు ఉన్నాయి. లక్షలాది సంవత్సరాల పాటు జరిగే విరూపణ ద్వారా పర్వత మేఖలలు ఎలా పరిణామం చెందుతాయో వాటి అభివృద్ధి వివరిస్తుంది.

మందమైన ఖండ భూపటలం అధిక ఎత్తులను ఎందుకు నిలబెట్టగలదో వివరించడంలో భూసమస్థితి (Isostasy) తోడ్పడుతుంది. సరళీకృత నమూనా ప్రకారం, పర్వత మేఖలలకు లోతుగా విస్తరించిన, సాపేక్షంగా తక్కువ సాంద్రత గల భూపటల మూలాలు ఉంటాయి; ఇవి తేలియాడే మంచుకొండలో నీటిలో మునిగి ఉన్న భాగాన్ని పోలి ఉంటాయి. క్రమక్షయం వల్ల పదార్థం తొలగిపోవడం భూసమస్థితి పునరుత్థానాన్ని ప్రేరేపించవచ్చు. అయితే, ఎత్తును భూపటల మందం మాత్రమే నియంత్రించదు: శిలావరణ దృఢత్వం, మాంటిల్ ప్రక్రియలు, క్రమక్షయం కూడా ప్రభావితం చేస్తాయి. అందువల్ల, ఉత్థానం అనేది ఉపరితల ఎత్తు పెరుగుదలతో సమానం కాదు; ఎందుకంటే అదే సమయంలో జరిగే అనాచ్ఛాదనం పైకి లేస్తున్న శిలలో అధిక భాగాన్ని తొలగించవచ్చు.

2. ఉత్పత్తి ఆధారిత వర్గీకరణ, గుర్తింపునకు తోడ్పడే భూస్వరూపాలు

సంపీడనం వల్ల శిలా పొరలు వంగి, వాటి పొడవు తగ్గే చోట ప్రధానంగా ముడుత పర్వతాలు ఏర్పడతాయి; సాధారణంగా దీనితోపాటు ప్రణోద భ్రంశనం కూడా జరుగుతుంది. సరళమైన, నిటారుగా ఉన్న ముడతల క్రమంలో ఊర్ధ్వవలితాలు (Anticlines) తోరణాకార ముడతలు కాగా, అధోవలితాలు (Synclines) ద్రోణి ఆకార ముడతలు. వీటిని తప్పనిసరిగా పర్వత కటకాలు, లోయలతో సమానంగా భావించకూడదు: వైవిధ్య క్రమక్షయం మృదువైన ఊర్ధ్వవలిత శిలలను తొలగించి, నిరోధకత గల అధోవలిత శిలా పొరలను ఎత్తైన భూస్వరూపాలుగా మిగిల్చవచ్చు. దీనివల్ల భూఉన్నతి విలోమనం (Relief inversion) ఏర్పడుతుంది. శిలా నిర్మాణం, ప్రస్తుత భూస్వరూపం తప్పనిసరిగా ఒకదానితో మరొకటి సరిపోలాల్సిన అవసరం లేదని ఇది ముఖ్యంగా గుర్తుచేస్తుంది.

భ్రంశాల వెంట జరిగే స్థానభ్రంశం వల్ల భ్రంశ ఖండ పర్వతాలు ఏర్పడతాయి. విస్తరణ బలాల ప్రభావంతో సాధారణ భ్రంశాలు ఏర్పడినప్పుడు, పైకి లేచిన ఖండాలను హార్స్ట్‌లు అని, కిందికి జారిన ఖండాలను గ్రాబెన్‌లు అని అంటారు. కొన్ని పర్వతాలు సౌష్టవమైన హార్స్ట్‌లుగా కాకుండా వాలిపోయిన ఖండాలుగా ఉంటాయి. ఎగువ రైన్ గ్రాబెన్‌కు ఇరువైపులా వోజెస్, బ్లాక్ ఫారెస్ట్ పర్వతాలు ఉన్నాయి; సియెర్రా నెవాడా వాలిపోయిన భ్రంశ ఖండ పర్వతశ్రేణికి ప్రముఖ ఉదాహరణ. భారతీయ పాఠశాల భూగోళశాస్త్రంలో సాత్పురా ప్రాంతాన్ని సాధారణంగా ఖండ పర్వత భూభాగానికి ఉదాహరణగా పేర్కొంటారు. అయితే, దాని భౌగోళిక చరిత్రలో అనేక దశల్లో భూవిరూపకారక, అగ్నిపర్వత ప్రక్రియలు చోటుచేసుకున్నాయి.

అగ్నిపర్వత విస్ఫోటనాల ద్వారా వెలువడిన పదార్థాలతో అగ్నిపర్వత పర్వతాలు నిర్మితమవుతాయి. మౌనా లోవా వద్ద కనిపించే విధంగా, ప్రధానంగా సులభంగా ప్రవహించే బసాల్టిక్ లావా కారణంగా డాలు ఆకారపు అగ్నిపర్వతాలు విశాలమైన ఆకృతిని కలిగి ఉంటాయి. ఫుజి పర్వతం వద్ద కనిపించే విధంగా, లావా, పైరోక్లాస్టిక్ నిక్షేపాలు ఒకదాని తరువాత మరొకటి పొరలుగా పేరుకుపోవడం వల్ల స్తర అగ్నిపర్వతాలు సాధారణంగా ఎక్కువ ఏటవాలు గల శంకువులుగా ఏర్పడతాయి. దీర్ఘకాలిక అనాచ్ఛాదన అనంతరం మిగిలిన, క్రమక్షయాన్ని తట్టుకోగల అవశేషాలే అవశిష్ట లేదా క్రమక్షయ పర్వతాలు. భూపటలం విస్తృతంగా పైకి వంపు చెందడం లేదా శిలాద్రవ అంతర్వేధన చర్యల వల్ల గుమ్మటాకార పర్వతాలు ఏర్పడవచ్చు. ఈ వర్గాలు ప్రధాన ఉత్పత్తి విధానాలను వివరిస్తాయి; ఒకే పర్వత చరిత్రలో ఇతర ప్రక్రియలు ఉండవని సూచించవు.

3. ఫలక విరూపణ సిద్ధాంతం మరియు ప్రపంచ పర్వత మేఖలలు

సముద్ర–ఖండ అభిసరణ అంచుల వద్ద, అధిక సాంద్రత గల సముద్ర ఫలకం ఖండ శిలావరణం కిందికి అధోగమనం చెందుతుంది. సంపీడనం, భూపటల విరూపణ, శిలాద్రవ ఉత్పత్తి కలిసి అగ్నిపర్వత చాపంతో కూడిన ఖండ పర్వత మేఖలను నిర్మించవచ్చు. దక్షిణ అమెరికా పశ్చిమ అంచు వెంట ఆండీస్ పర్వతాలు ప్రధానంగా దక్షిణ అమెరికా ఫలకం కిందికి నాజ్కా ఫలకం అధోగమనం చెందడం ద్వారా ఏర్పడ్డాయి. అధోగమన జ్యామితిలోని వైవిధ్యాలు శిలాద్రవ ఉత్పత్తిని, దాని ఊర్ధ్వగమనాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి కాబట్టి, ప్రతి విభాగం వెంట అగ్నిపర్వత చర్య నిరంతరంగా ఉండదు.

మధ్యలో ఉన్న సముద్ర శిలావరణం అధోగమనం ద్వారా అంతరించిన తరువాత ఖండాల ఢీకొనడం జరుగుతుంది. ఖండ భూపటలం సాపేక్షంగా అధిక తేలికశక్తిని కలిగి ఉండటం వల్ల, ఈ ఢీకొనడం సాధారణంగా ఒక ఖండం మొత్తం నేరుగా అధోగమనం చెందడానికి బదులుగా భూపటలం గణనీయంగా కుదించుకుపోవడానికి, మందం పెరగడానికి దారితీస్తుంది. మధ్యలో ఉన్న టెథిస్ సముద్ర ప్రాంతం మూసుకుపోయిన తరువాత భారతదేశం, యురేషియా అభిసరణ ద్వారా హిమాలయ–టిబెట్ వ్యవస్థ ఏర్పడింది. ఢీకొనడం సుమారు 50–60 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం ప్రారంభమైంది. అయితే, ఈ అంచనాలు ఉపయోగించిన ఆధారాలు, నిర్వచనంపై ఆధారపడి ఉంటాయి. ఆండీస్‌కు భిన్నంగా, హిమాలయ పర్వత అగ్రభాగం అధోగమనంతో సంబంధం గల క్రియాశీల అగ్నిపర్వత చాపం కాదు.

ఆల్పైన్–హిమాలయ పర్వత మేఖల దక్షిణ ఐరోపా, ఆసియా గుండా విస్తరించి ఉంది; ఇందులో ఆల్ప్స్, జాగ్రోస్, హిమాలయాలు ఉన్నాయి. పసిఫిక్ పరివేష్టిత ప్రాంతంలో ఆండీస్‌తో పాటు ఉత్తర అమెరికాలోని అనేక సంక్లిష్ట పర్వత వ్యవస్థలు, ద్వీప చాప పర్వత వ్యవస్థలు ఉన్నాయి. ప్రాథమిక భూగోళశాస్త్రం భౌగోళికంగా నవీనమైన మేఖలలను, అప్పలేచియన్స్, యూరల్స్ వంటి పురాతనమైన, తీవ్రంగా క్రమక్షయానికి గురైన వ్యవస్థలతో పోల్చి భేదాలను వివరిస్తుంది. అయితే, తరువాతి కాలంలో సంభవించే ఉన్నతి వల్ల పురాతన పర్వతాలు పునరుజ్జీవనం పొందవచ్చు. 'నవీన ముడుత పర్వతం' అనే పేరు స్థూలమైన భౌగోళిక చరిత్రను సూచిస్తుంది తప్ప, అక్కడ బహిర్గతమైన ప్రతి శిల ఇటీవలే ఏర్పడిందని కాదు.

4. భారతదేశ పర్వతాలు: ప్రాదేశిక నమూనాలు మరియు భేదాలు

హిమాలయాలు భారతదేశ ఉత్తర అంచు వెంబడి వంపు ఆకారంలో విస్తరించిన పర్వత వ్యవస్థ. దక్షిణం నుంచి ఉత్తరానికి వీటిని స్థూలంగా శివాలిక్స్ లేదా బాహ్య హిమాలయాలు, నిమ్న హిమాలయాలు లేదా హిమాచల్, మహా హిమాలయాలు లేదా హిమాద్రిగా విభజిస్తారు. పైకి ఎదుగుతున్న పర్వతాల క్రమక్షయం వల్ల ఏర్పడిన, తులనాత్మకంగా ఇటీవలి అవక్షేపాలు శివాలిక్స్‌లో ఉన్నాయి. శివాలిక్స్, నిమ్న హిమాలయాలలోని కొన్ని భాగాల మధ్య ‘డూన్‌లు’ అని పిలిచే అనుదైర్ఘ్య లోయలు కనిపిస్తాయి; డెహ్రా డూన్ దీనికి సుపరిచితమైన ఉదాహరణ. మహా హిమాలయాలలో అత్యంత ఎత్తైన శిఖరాలు, విస్తారమైన హిమక్షేత్రాలు, హిమానీనదాలు ఉన్నాయి.

ప్రధాన అగ్రభాగ త్రస్ట్ (Main Frontal Thrust), ప్రధాన సరిహద్దు త్రస్ట్ (Main Boundary Thrust), ప్రధాన కేంద్ర త్రస్ట్ (Main Central Thrust) అనేవి హిమాలయాలలో సంపీడనం వల్ల భూపటలం కుదించుకుపోవడంతో సంబంధం ఉన్న ప్రధాన భూగర్భ నిర్మాణాలు. మహా హిమాలయాలకు ఉత్తరాన ప్రత్యేకమైన టెథియన్, ట్రాన్స్-హిమాలయ భూగర్భ మండలాలు ఉన్నాయి; కారకోరం, లడఖ్, జంస్కార్ శ్రేణులను ఒకే పర్వతశ్రేణికి పర్యాయ పేర్లుగా పరిగణించకుండా, పటాలలో వేర్వేరుగా గుర్తించాలి. నామ్చా బార్వా సమీపంలోని తూర్పు సింటాక్సిస్ వద్ద ప్రాంతీయ పర్వత వ్యవస్థ తీవ్రంగా వంపు తిరుగుతుంది. మరింత దక్షిణాన పట్కాయ్, నాగా, మిజో కొండలు ఇండో-మయన్మార్ పర్వత ప్రాంతంలో ముఖ్యమైన భాగాలుగా ఉన్నాయి.

ద్వీపకల్ప పర్వతాలకు భిన్నమైన ఆవిర్భావాలు, పరిణామ చరిత్రలు ఉన్నాయి. క్రమక్షయం వల్ల విస్తృతంగా క్షీణించిన ఒక ప్రాచీన పర్వత మండల అవశేషాలు ఆరావళి పర్వతాలలో నిలిచి ఉన్నాయి. దక్కన్ పీఠభూమి పశ్చిమ అంచు వెంబడి పశ్చిమ కనుమలు ఒక ప్రధాన నిటారైన భూప్రపాతాన్ని (escarpment) ఏర్పరుస్తాయి; ఇవి హిమాలయాల తరహా ముడుత పర్వత మండలం కావు. తూర్పు కనుమలు అవిచ్ఛిన్నంగా కాకుండా విడివిడిగా విస్తరించి ఉన్నాయి; ప్రధాన నదులు వాటిని లోతుగా కోసి విభజించాయి. పశ్చిమ, తూర్పు కనుమలు కలిసే ప్రాంతానికి సమీపంలో నీలగిరులు ఉన్నాయి; ఆనైమలై, ఏలకుల కొండలు మరింత దక్షిణాన ఉన్నాయి.

5. పర్వతాల పరిణామం, పర్యావరణ విధులు, విపత్తులు

పర్వతాలు పైకి లేచే సమయంలోనూ, ఆ తరువాత కూడా నిరంతరం పునరాకృతి చెందుతుంటాయి. నదులు లోయలను లోతుగా కోస్తాయి, శైథిల్యం శిలలను బలహీనపరుస్తుంది, కొండచరియలు విరిగిపడటం వల్ల శిలాశకలాలు వాలు వెంట దిగువకు తరలిపోతాయి. హిమానీనద క్రమక్షయం వల్ల సర్క్‌లు, పదునైన అరేట్‌లు, పిరమిడ్ ఆకారపు శిఖరాలు, U-ఆకారపు లోయలు ఏర్పడతాయి; హిమానీనద నిక్షేపణ వల్ల మొరైన్‌లు ఏర్పడతాయి. నీరు, అనుకూలమైన ఉష్ణోగ్రత హెచ్చుతగ్గులు ఒకేచోట ఉన్నప్పుడు గడ్డకట్టడం–కరగడం అనే ప్రక్రియ శిలలు విచ్ఛిన్నం కావడానికి దోహదపడుతుంది. భేదాత్మక క్రమక్షయం వల్ల నిరోధక శక్తి ఎక్కువగా ఉన్న శిలలు పర్వత కటకాలుగా మిగిలిపోగా, బలహీనమైన శిలా నిర్మాణాలు మరింత వేగంగా తొలగిపోతాయి. ఒకే భూవిరూపకారక మండలంలో కూడా పర్వత భూదృశ్యాలు ఎందుకు భిన్నంగా ఉంటాయో ఈ ప్రక్రియలు వివరిస్తాయి.

పర్వతాలు వాయు ప్రవాహాన్ని అడ్డుకుని, తేమతో కూడిన గాలిని పైకి ఎగసేలా చేస్తాయి. దీనివల్ల గాలి చల్లబడటం, సాంద్రీకరణ, పర్వతీయ వర్షపాతం సంభవించడానికి అనుకూల పరిస్థితులు ఏర్పడతాయి. పవన విముఖ భాగంలో దిగువకు దిగే గాలి వర్షచ్ఛాయ పరిస్థితులను కలిగించవచ్చు. సాధారణంగా ఎత్తు పెరిగేకొద్దీ ఉష్ణోగ్రత తగ్గుతుంది; దీనివల్ల ఎత్తును బట్టి వృక్షసంపద మండలాలు ఏర్పడతాయి. అయితే, పర్వత వాలు ఏ దిశకు అభిముఖంగా ఉందనే అంశం, స్థానిక ఉష్ణోగ్రత విలోమాలు ఈ నమూనాను మారుస్తాయి. మంచు, హిమానీనదాలలోని నీటి నిల్వలు దిగువ ప్రాంతాలలో నదీ ప్రవాహాల ఋతుపరమైన మార్పులను ప్రభావితం చేస్తాయి. అయితే, ప్రతి పర్వత నదికీ హిమానీనదాల నుంచి నీరు అందదు. పర్వతాలు జలవిభాజకాలుగా, పర్యావరణ ఆశ్రయ ప్రాంతాలుగా, జనావాసాలు, రవాణా, ప్రాంతీయ అనుసంధానాన్ని ప్రభావితం చేసే అవరోధాలుగా కూడా పనిచేస్తాయి.

నిటారైన వాలులు, పగుళ్లు ఏర్పడిన శిలలు, క్రియాశీల భ్రంశాలు ఒకదానితో మరొకటి ముడిపడిన విపత్తు ముప్పులను సృష్టిస్తాయి. భూకంపాలు కొండచరియలు విరిగిపడటానికి దారితీయవచ్చు; తీవ్రమైన వర్షపాతం శిలాశకలాలను ప్రవాహంగా కదిలించవచ్చు; అస్థిరమైన హిమానీనద నిక్షేపాల (మొరైన్ల) అడ్డుకట్టలతో ఏర్పడిన సరస్సులు హిమానీనద సరస్సు విస్ఫోటన వరదలకు కారణం కావచ్చు. రహదారులు, రాళ్ల తవ్వకం, అటవీ నిర్మూలన, సరైన నీటి పారుదల లేని నిర్మాణాలు ఇప్పటికే ఉన్న అస్థిరతను మరింత పెంచవచ్చు. విపత్తు ముప్పు అంచనాలో, ఘటనను ప్రేరేపించే కారకాన్ని, అంతర్లీనంగా ఉన్న ముప్పుకు లోనయ్యే స్వభావాన్ని, ముప్పు పరిధిలో ఉన్న ప్రజలను వేర్వేరుగా గుర్తించాలి. సుస్థిర పర్వత ప్రాంత అభివృద్ధికి ఇంజినీరింగ్ నిర్మాణాలు మాత్రమే తగిన రక్షణ కల్పిస్తాయని భావించకుండా, భూగర్భ నిర్మాణ పటాల రూపకల్పన, నీటి పారుదల నిర్వహణ, వాలు పరిస్థితులకు అనుగుణమైన మౌలిక సదుపాయాలు, పర్యవేక్షణ, విపత్తు ప్రమాద ఆధారిత భూవినియోగ ప్రణాళిక అవసరం.

ఖండాల ఢీకొనడం వల్ల ఏర్పడే పర్వత మేఖల పరిణామం — సరళీకృత వివరణ

  1. 1. మధ్యలో ఉన్న మహాసముద్రం మీదుగా ఖండాలు పరస్పరం సమీపిస్తాయి
  2. 2. అధోగమన ప్రక్రియ ద్వారా మహాసముద్ర శిలావరణం క్రమంగా వినియోగించబడుతుంది
  3. 3. ఖండాల ఢీకొనడం వల్ల సంకోచం, మడతలు, నెట్టివేత భ్రంశాలు ఏర్పడతాయి
  4. 4. భూపటలం మందం పెరగడం, ఉత్థానం చెందడం వల్ల పర్వత భూస్వరూపాలు ఏర్పడతాయి
  5. 5. నదులు, హిమానీనదాలు, ద్రవ్యరాశి చలనాలు పదార్థాన్ని తొలగించి, పునర్వితరణ చేస్తాయి
  6. 6. నిరంతర భూవిరూపక చర్యలు, సమస్థితిక సర్దుబాటు అనాచ్ఛాదన ప్రక్రియతో పరస్పరం ప్రభావితం చేసుకుంటాయి
పర్వతాల ఆవిర్భావం, ప్రాతినిధ్య ఉదాహరణలు
ప్రధాన రకంప్రధాన యంత్రాంగంఉదాహరణలుపరీక్ష దృష్ట్యా గుర్తించాల్సిన వ్యత్యాసం
ఢీకొనడం వల్ల ఏర్పడే పర్వత మేఖలఖండాల అభిసరణ, భూపటలం మందం పెరగడంహిమాలయాలు, ఆల్ప్స్ప్రధాన నెట్టివేత భ్రంశాలతోపాటు మడతలు ఏర్పడతాయి
అధోగమనం వల్ల ఏర్పడే పర్వత మేఖలఖండం కిందకు మహాసముద్ర ఫలకం అధోగమనం చెందడంఆండీస్సాధారణంగా ఖండాంతర్గత అగ్నిపర్వత చాపాన్ని కలిగి ఉంటుంది
భ్రంశ ఖండ పర్వతంభ్రంశాల వెంబడి అసమాన స్థానభ్రంశంసియెర్రా నెవాడా; వోస్జెస్–బ్లాక్ ఫారెస్ట్వాలిన భూఖండాలు, హార్స్ట్‌లను కలిగి ఉంటుంది
అగ్నిపర్వతంవిస్ఫోటనం ద్వారా వెలువడిన పదార్థం పేరుకుపోవడంమౌనా లోవా, ఫుజి పర్వతంఫలకాల అంచుల వద్ద లేదా హాట్‌స్పాట్‌ల వద్ద ఏర్పడవచ్చు
ప్రాచీన అనాచ్ఛాదిత పర్వత మేఖలపురాతన పర్వత మేఖల దీర్ఘకాలం క్రమక్షయానికి గురికావడంఆరావళి పర్వతాలుప్రస్తుత భూస్వరూపం ప్రతి ఉత్థాన ఘట్టం వయస్సును సూచించదు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

చమోలీ విపత్తు, ఉత్తరాఖండ్, 2021

7 ఫిబ్రవరి 2021న, రోంటి శిఖర ప్రాంతం నుంచి భారీ శిలా–మంచు పాతం సంభవించి, ఋషిగంగ, ధౌళిగంగ లోయల గుండా విధ్వంసకరమైన శిలాశకల ప్రవాహాన్ని సృష్టించింది. జలవిద్యుత్ మౌలిక సదుపాయాలు, జనావాసాలు ప్రభావితమయ్యాయి. ఎత్తైన పర్వత ప్రాంతాల్లో ఒక ముప్పు వరుసగా ఇతర ముప్పులకు దారితీసే తీరును ఈ ఘటన చూపిస్తుంది; దీనిని కేవలం హిమానీనద సరస్సు విస్ఫోటన వరదగా వర్ణించకూడదు.

ఆండీస్: ఒక క్రియాశీల ఖండ అంచు

ఆండీస్ పర్వతాలు పర్వత నిర్మాణాన్ని తీరానికి ఆవల సముద్రంలో జరిగే అధఃక్షేపణం, భూకంపాలు, అగ్నిపర్వత క్రియాశీలత, ఖనిజీకరణతో అనుసంధానిస్తాయి. అక్కడి భూస్వరూపాల్లోని అధిక ఎత్తు వ్యత్యాసాలు తీవ్రమైన శీతోష్ణస్థితి భిన్నతలు ఏర్పడటానికి కూడా తోడ్పడతాయి. పర్వత మండలాన్ని కేవలం శిఖరాల శ్రేణిగా కాకుండా, పరస్పర అనుసంధానిత భూవిరూపక, పర్యావరణ వ్యవస్థగా ఎందుకు అర్థం చేసుకోవాలో ఈ ఉదాహరణ చూపిస్తుంది.

గత సంవత్సర ప్రశ్నలు

2014 · GS-I: ప్రపంచంలోని ముడుత పర్వత వ్యవస్థలు ఖండాల అంచుల వెంబడి ఎందుకు ఉన్నాయి? వాటి ప్రపంచవ్యాప్త విస్తరణకు, భూకంపాలు మరియు అగ్నిపర్వతాల విస్తరణకు మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని వివరించండి.

  • అభిసరణ, సంపీడనం, అధఃక్షేపణం, ఖండ ఫలకాల ఢీకొనడాన్ని వివరించండి.
  • ఆండీస్, ఆల్పైన్–హిమాలయ పర్వత మండలాన్ని ఉదాహరణలుగా తీసుకొని వివరించండి.
  • భూకంపాలను క్రియాశీల విరూపణతో, ఫలక సరిహద్దు భ్రంశాలతో అనుసంధానించండి.
  • అగ్నిపర్వతాలు గల అధఃక్షేపణ మండలాలను, ప్రధానంగా అగ్నిపర్వతాలు లేని ఖండ ఫలకాల సంఘట్టన మండలాల నుంచి వేరుచేసి వివరించండి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. ఊర్ధ్వ వళనం (యాంటిక్లైన్) ఎల్లప్పుడూ భూస్వరూపంలో ఒక కొండశిఖర రేఖను ఏర్పరచాలి. 2. భేదాత్మక క్రమక్షయం వల్ల అధో వళన (సింక్లైన్) శిలాస్తరాల నుంచి కొండశిఖర రేఖ ఏర్పడవచ్చు. పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏది/ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 2 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 2 రెండూ
  • D. 1 కాదు, 2 కాదు

ప్రశ్న 2

కింది జతల్లో ఏది తప్పుగా జతపరచబడింది?

  • A. ఆండీస్ — సముద్ర–ఖండ ఫలకాల అభిసరణ
  • B. హిమాలయాలు — ఖండ ఫలకాల సంఘట్టనం
  • C. మౌనా లోవా — అగ్నిపర్వత పదార్థాల సంచయనం
  • D. పశ్చిమ కనుమలు — యువ ఖండ ఫలకాల సంఘట్టన మండలం

ప్రశ్న 3

పర్వతాలకు సంబంధించి, కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. క్రమక్షయం వల్ల భారం తగ్గడం భూసమతాస్థితిక పునరుత్థానానికి (isostatic rebound) దారితీయవచ్చు. 2. అన్ని అగ్నిపర్వతాలు అభిసరణ ఫలక సరిహద్దుల వద్దే ఏర్పడతాయి. 3. క్రమక్షయం వేగంగా జరిగితే, శిలల ఉత్థానం కొనసాగుతున్నప్పటికీ భూ ఉపరితల ఎత్తు తగ్గవచ్చు. పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: పర్వత భూదృశ్యాలు భూవిరూపక నిర్మాణం, క్రమక్షయ మార్పులు రెండింటి ఫలితాలు. హిమాలయ ప్రాంత విపత్తు ముప్పుల నిర్వహణపై వాటి ప్రభావాలను ప్రధానంగా ప్రస్తావిస్తూ, తగిన ఉదాహరణలతో వివరించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • శిలల ఉత్థానం, భూపరితల ఎత్తు, అనాచ్ఛాదనం మధ్య తేడాలను వివరించండి.
  • ఫలకాల సంఘట్టనం, అధఃక్షేపణం, భ్రంశనం, అగ్నిపర్వత నిర్మాణ ప్రక్రియలను వివరించండి.
  • నదులు తమ పాతాళాన్ని లోతుగా కోయడం, హిమానీనద క్రియ, భేదాత్మక క్రమక్షయం, భూసమస్థితిక సర్దుబాటు గురించి చర్చించండి.
  • హిమాలయాలు, ఆండీస్‌తో పాటు ఒక భ్రంశ ఖండ పర్వత ఉదాహరణను ఉపయోగించండి.
  • భూవిరూపక అస్థిరతను, వాలు ప్రక్రియలను, ముప్పు పరిధిలోని జనాభా మరియు ఆస్తులను పరిగణనలోకి తీసుకునే ప్రణాళికతో అనుసంధానించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT Class XI, Fundamentals of Physical Geography: Interior of the Earth; Distribution of Oceans and Continents; Geomorphic Processes; Landforms and their Evolution.
  • NCERT Class XI, India: Physical Environment: Structure and Physiography.
  • Geological Survey of India: publications and maps on Himalayan and peninsular geology, gsi.gov.in.
  • National Disaster Management Authority: National Disaster Management Guidelines on Management of Landslides and Snow Avalanches, ndma.gov.in.
  • United States Geological Survey: This Dynamic Earth — The Story of Plate Tectonics, usgs.gov.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp