
కోపర్నికస్ సెంటినెల్-3 మిషన్ మనకు ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద నదీ డెల్టా అయిన గంగా డెల్టాను ఎగువ నుంచి చూపిస్తుంది. సుమారు 100 000 చ.కి.మీ. విస్తీర్ణంలో ఉన్న గంగా డెల్టా బంగ్లాదేశ్లోనూ, W రాష్ట్రంలోనూ విస్తరించి ఉంది
Credit: European Space Agency · Attribution · source

Skeiðarársandur హిమానీనద కరిగినీటి నిక్షేప మైదానం దృశ్యం
Credit: ThibautRe · CC BY-SA 4.0 · source

Map study
ప్రపంచ భౌతిక భూస్వరూపాలు: ప్రధాన పర్వత శ్రేణులు, మైదానాలు, మహాసముద్ర ద్రోణులను గుర్తించండి. ఇది ప్రాంతీయ అవగాహన కోసం మాత్రమే; స్థానిక భూస్వరూపాల సమగ్ర సర్వే కాదు.
- మూలాధారంలోని తేదీని, సంకేత సూచికను చదవండి; భూభాగం, ప్రభావం, భౌగోళిక స్థానం మధ్య తేడాను గుర్తించండి.
- చారిత్రక సరిహద్దులు, సూచనార్థం పేర్కొన్న సభ్యత్వాలు ప్రస్తుత రాజకీయ లేదా కార్యాచరణ సమాచారాన్ని సూచించవు.
Credit: US Government; Central Intelligence Agency · Public domain · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.
అర్థం, లక్షణాలు మరియు విస్తరణ
ఎత్తులో స్వల్ప వ్యత్యాసాలు, సాధారణంగా మృదువైన వాలులు కలిగిన విశాలమైన భూభాగాన్ని మైదానం అంటారు. ఇది పూర్తిగా చదునుగా ఉండాల్సిన అవసరం లేదు: సహజ నదీ తీరకట్టలు, లోతు తక్కువగా ఉన్న పల్లాలు, ఇసుక దిబ్బలు, నదీ మెట్లు, విడివిడిగా ఉన్న అవశిష్ట కొండలు దాని ఉపరితల సమతలత్వానికి అంతరాయం కలిగించవచ్చు. అనేక మైదానాలు లోతట్టు భూములే అయినప్పటికీ, కేవలం ఎత్తు ఆధారంగా వాటిని నిర్వచించలేము. ఖండ అంతర్భాగంలో ఎత్తైన మైదానం ఉండవచ్చు. అయితే, పీఠభూమి ప్రధానంగా చుట్టుపక్కల భూభాగంతో పోలిస్తే ఎత్తైన స్థానంలో ఉండటం వల్ల ప్రత్యేకంగా గుర్తించబడుతుంది; తరచుగా దీనికి స్పష్టమైన అంచులు ఉంటాయి.
మైదానాలు నదులు, తీరాల వెంబడి, సరస్సుల చుట్టూ, గతంలో హిమానీనదాలతో కప్పబడిన ప్రాంతాల్లో, ఖండాల అంతర్భాగాల్లో విస్తరించి ఉంటాయి. సింధు-గంగా-బ్రహ్మపుత్ర మైదానాలు, మిసిసిపీ ఒండ్రు మైదానం, ఉత్తర ఐరోపా మైదానం, పశ్చిమ సైబీరియా మైదానం ముఖ్యమైన ఉదాహరణలు. ఇవన్నీ ఒకే విధంగా ఆవిర్భవించినవి కావు: నదీ నిక్షేపణ, హిమానీనద ప్రక్రియలు, సముద్ర అవక్షేపణ, భూవిరూపక కుంగుదల వీటి అభివృద్ధికి భిన్నమైన రీతుల్లో దోహదపడ్డాయి.
భౌగోళిక విశ్లేషణలో భూ ఉచ్చావచాన్ని వాలు, ఉన్నతి నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. భూ ఉచ్చావచం స్థానికంగా ఎత్తుల్లోని వ్యత్యాసాలను సూచిస్తుంది; వాలు ఉపరితలం ఏటవాలుగా ఉన్న తీరును వివరిస్తుంది; ఉన్నతి అనేది ఒక ప్రామాణిక స్థాయికి, సాధారణంగా సగటు సముద్ర మట్టానికి సాపేక్షంగా ఉన్న ఎత్తును కొలుస్తుంది. ఉచ్చావచం తక్కువగా ఉన్న మైదానంలో కూడా నదులను గణనీయమైన దూరాల వరకు ప్రవహింపజేసేందుకు సరిపడా ప్రాంతీయ వాలు ఉండవచ్చు.
- పటంలో కనిపించే సూచనల్లో ఒకదానికొకటి దూరంగా ఉన్న సమోన్నత రేఖలు, విశాలమైన లోయలు, విస్తృతంగా మెలికలు తిరిగే నదీ ప్రవాహ మార్గాలు లేదా పంపిణీ నదీ పాయలు ఉంటాయి.
- మైదానాలు నిరంతరం మార్పులకు లోనయ్యే భూదృశ్యాలు; అవి తప్పనిసరిగా స్థిరమైన లేదా ప్రకృతి విపత్తుల ముప్పులేని ఉపరితలాలు కావు.
ఆవిర్భావం ఆధారంగా వర్గీకరణ
అవక్షేపాలు పేరుకుపోవడం వల్ల విస్తృతమైన, మృదువైన వాలు కలిగిన ఉపరితలం ఏర్పడే చోట నిక్షేపణ మైదానాలు రూపుదిద్దుకుంటాయి. నదులు తమ ప్రవాహ మార్గాలను మార్చుకోవడం, వరదనీరు గట్లను దాటి ప్రవహించడం, లోయల్లో లేదా కుంగుతున్న ద్రోణుల్లో నిక్షేపణ జరగడం ద్వారా ఒండ్రు మైదానాలను నిర్మిస్తాయి. నదీ ముఖద్వారాల వద్ద తొలగించబడే అవక్షేపాల పరిమాణం కంటే సరఫరా అయ్యే అవక్షేపాల పరిమాణం ఎక్కువగా ఉండి, అవి పేరుకుపోగలిగినప్పుడు డెల్టాలు అభివృద్ధి చెందుతాయి. అందువల్ల డెల్టా మైదానం ఒక ప్రత్యేక నిక్షేపణ వాతావరణానికి చెందినది; ఇది ప్రతి నదీ మైదానానికీ పర్యాయపదం కాదు.
ఇతర నిక్షేపణ మైదానాలు భిన్నమైన రవాణా కారకాల ప్రభావాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. హిమానీనద టిల్ మైదానాల్లో మంచు నేరుగా నిక్షేపించిన పదార్థాలు ఉంటాయి. దీనికి భిన్నంగా, అవుట్వాష్ మైదానాలు మంచు కరిగిన నీటి ప్రవాహాల వల్ల నిర్మితమవుతాయి; సాధారణంగా వీటిలో కణ పరిమాణం ప్రకారం మరింత బాగా వర్గీకరించబడిన అవక్షేపాలు ఉంటాయి. నీరు బయటకు వెళ్లిపోవడం, నీటిమట్టాలు తగ్గడం లేదా అవక్షేపాలతో నిండిపోవడం వల్ల సరస్సు అడుగుభాగాలు బయటపడినప్పుడు సరస్సు మైదానాలు ఏర్పడతాయి. అవక్షేపణ జరిగిన తరువాత ఆ భూభాగం సముద్ర మట్టానికి పైకి రావడం వల్ల సముద్ర మైదానాలు ఏర్పడవచ్చు. గాలి నిక్షేపించిన లోయెస్ విశాలమైన, స్వల్ప ఎగుడుదిగుళ్లు గల ఉపరితలాలను ఏర్పరచగలదు; అయితే అనేక లోయెస్ భూదృశ్యాలు కోతకు తీవ్రంగా గురై, లోయలు మరియు వాగులచే విభజించబడి ఉంటాయి.
పూర్వ భూస్వరూపాలు సుదీర్ఘకాలం పాటు క్రమంగా క్షయానికి గురికావడం వల్ల క్రమక్షయ మైదానాలు ఏర్పడతాయి. డేవిస్ భౌగోళిక చక్రంలో, పెనిప్లేన్ అనేది ఆధార మట్టానికి చేరువయ్యే దాదాపు సమతల ఉపరితలం. దీనిపై క్రమక్షయాన్ని తట్టుకొని మిగిలిన అవశిష్ట కొండలను మొనాడ్నాక్లు అంటారు. L. C. కింగ్ నమూనాతో సంబంధం ఉన్న పెడిప్లేన్, నిటారు వాలులు వెనక్కి తగ్గే క్రమంలో పెడిమెంట్లు విస్తరించి, పరస్పరం కలిసిపోవడం ద్వారా అభివృద్ధి చెందుతుంది. పెడిమెంట్లు అనేవి ఉన్నత భూభాగాల పాదప్రాంతానికి సమీపంలో ఉండే స్వల్ప వాలుగల ఆధారశిలా ఉపరితలాలు. ఇవి ముఖ్యంగా శుష్క ప్రాంతాల విశిష్ట లక్షణం.
నిర్మాణాత్మక మైదానాలు ప్రధానంగా సాపేక్షంగా చెదిరిపోని, సాధారణంగా దాదాపు సమాంతరంగా ఉండే శిలా పొరలను లేదా అడుగున ఉన్న నిర్మాణాత్మక వేదికను ప్రతిబింబిస్తాయి. వీటి ఉపరితలాలు తదనంతరం క్రమక్షయం, నిక్షేపణ వల్ల మార్పులకు లోనుకావచ్చు. ఈ వర్గీకరణలు విశ్లేషణకు తోడ్పడే సాధనాలు మాత్రమే: అనేక విశాల మైదానాలు బహుళ ప్రక్రియల ద్వారా ఏర్పడినవి. వీటిలో భూపటల చలనాల వల్ల అవక్షేపాలు పేరుకుపోవడానికి స్థలం ఏర్పడటం, అవక్షేపాల సంచయనం, ఆ తరువాత కోతకు గురై విచ్ఛిన్నం కావడం వంటి ప్రక్రియలు కలిసి పనిచేస్తాయి.
- పెనిప్లెయినీకరణ భూ ఉచ్చావచం క్రమంగా తగ్గడాన్ని ప్రధానంగా వివరిస్తుంది; పెడిప్లెయినీకరణ నిటారు అంచులు వెనక్కి తగ్గడం, పాదతలాలు (పెడిమెంట్లు) కలిసిపోవడాన్ని ప్రధానంగా వివరిస్తుంది.
- ప్రతి సమతల ఉపరితలం నిక్షేపణ వల్ల ఏర్పడిందని లేదా ప్రతి తీర మైదానానికి ఒకే భౌగోళిక చరిత్ర ఉందని భావించకూడదు.
నదీ ప్రక్రియలు, ఒండ్రు మైదానాల నిర్మాణ స్వరూపం
నది తక్కువ వాలుగల ప్రాంతంలోకి ప్రవేశించినప్పుడు లేదా తన ప్రవాహ మార్గాన్ని దాటి విస్తరించినప్పుడు, ప్రవాహ పరిస్థితులలో వచ్చే మార్పులు అవక్షేపాల నిక్షేపణను ప్రోత్సహిస్తాయి. సుదీర్ఘకాలంలో పదేపదే సంభవించే వరదలు, ప్రవాహ మార్గం స్థానభ్రంశం, అవక్షేపాల సంచయనం కలిసి ఒండ్రు మైదానాన్ని నిర్మిస్తాయి. భూపటల చలనాల వల్ల భూమి కుంగడం అవక్షేపాలు పేరుకుపోవడానికి స్థలాన్ని సృష్టించగలదు. దీనివల్ల భూ ఉపరితలం సాపేక్షంగా తక్కువ ఎత్తులోనే ఉన్నప్పటికీ, మందమైన అవక్షేప పొరల సముదాయాలు పేరుకుపోవడానికి అవకాశం కలుగుతుంది.
వరదల సమయంలో, నదీ మార్గాన్ని దాటి బయటకు ప్రవహించే నీరు సాధారణంగా తీరాలకు సమీపంలో సాపేక్షంగా ముతక పదార్థాలను నిక్షేపించి సహజ గట్లను (Natural levees) నిర్మిస్తుంది. మరింత సూక్ష్మమైన అవక్షేపాలు దూరంగా ఉన్న వెనుక చిత్తడి ప్రాంతాలు (Backswamps), వరద పల్లాలలో స్థిరపడతాయి. నదీ వంపుల వద్ద పార్శ్వ క్రమక్షయం, నిక్షేపణ వల్ల మెలికలు (Meanders), వంపుల లోపలివైపు అవక్షేపపు దిబ్బలు (Point bars), చాపాకారపు ఆనవాళ్లు (Scroll patterns) ఏర్పడతాయి. నదీ మెలికలు ప్రధాన ప్రవాహం నుంచి తెగిపోవడం వల్ల అశ్వనాడా సరస్సులు (Oxbow lakes) ఏర్పడవచ్చు. అవల్షన్ (Avulsion) ప్రక్రియలో నది తన వరద మైదానం మీదుగా కొత్త ప్రవాహ మార్గంలోకి అకస్మాత్తుగా మారుతుంది.
ప్రవాహాలు ఎత్తైన భూభాగాలలోని ఇరుకైన లోయలను వదిలి, పక్కనే ఉన్న లోతట్టు భూములలోకి ప్రవేశించి స్వేచ్ఛగా విస్తరించే చోట ఒండ్రు వ్యజనాలు (Alluvial fans) ఏర్పడతాయి. పక్కపక్కన ఉన్న వ్యజనాలు కలిసిపోయి పర్వత పాద నిక్షేపణ మండలంగా ఏర్పడవచ్చు. నదీ వేదికలు (River terraces) అనేవి పూర్వ లోయా తలాలు లేదా వరద మైదానాలలో సాపేక్షంగా ఎత్తులో మిగిలిన అవశేషాలు. ఇవి సాధారణంగా నది లోతుగా కోత కోసిన తరువాత మిగిలి ఉంటాయి. అందువల్ల, ఒక ఒండ్రు మైదానంలో ప్రస్తుతం వరదలకు గురయ్యే క్రియాశీల ఉపరితలాలతో పాటు సాధారణ వరద మట్టాలకు ఎగువన ఉన్న పాత ఉపరితలాలు కూడా ఉండవచ్చు.
- అల్లిక ఆకారపు నదీ మార్గాలలో (Braided channels), అవక్షేపపు దిబ్బలచే వేరుచేయబడిన అనేక ప్రవాహ మార్గాలు ఉంటాయి; ఇవి తరచూ తమ స్థానాలను మార్చుకుంటాయి.
- వరద మైదానం వెడల్పు, అవక్షేపాల స్వభావం అనేవి నీటి ప్రవాహ పరిమాణం, అవక్షేపాల సరఫరా, భౌగోళిక శిలా నిర్మాణం, వృక్షసంపద, భూపటల చలనాల పరిస్థితులపై ఆధారపడి ఉంటాయి.
- నది దిగువ ప్రవాహ భాగంలో సాధారణంగా నిక్షేపణ ప్రధానంగా జరుగుతుంది. అయితే, నదీ వ్యవస్థల అంతటా క్రమక్షయం, నిక్షేపణ రెండూ కలిసి పనిచేస్తాయి.
భారతదేశ ఉత్తర మైదానాలు, తీర మైదానాలు
భారతదేశ ఉత్తర మైదానాలు హిమాలయాలకు దక్షిణంగా ఉన్న పర్వతాగ్ర ద్రోణిని (foreland basin) ఆక్రమించి ఉన్నాయి. హిమాలయ పర్వతాల నిర్మాణంతో ఏర్పడిన భారం భారత శిలావరణం వంగడానికి దోహదపడగా, సింధు, గంగా, బ్రహ్మపుత్ర నదీ వ్యవస్థలు, వాటి ఉపనదులు అపారమైన పరిమాణాల్లో అవక్షేపాలను అందించాయి. ద్వీపకల్ప ఉపనదులు తీసుకువచ్చిన ఒండ్రు కూడా దీనికి తోడైంది. NCERT ప్రకారం ఉత్తర మైదానం సుమారు 2,400 km పొడవు, సాధారణంగా 240–320 km వెడల్పు కలిగి ఉంటుంది; ఇవి పాఠ్యపుస్తకాల్లో పేర్కొనే స్థూల కొలతలే తప్ప, అంతటా ఏకరీతిగా ఉండే కొలతలు కావు.
హిమాలయ పర్వతపాదాల వెంబడి భాబర్ అనేది ముతక, సచ్ఛిద్ర నిక్షేపాలతో కూడిన సన్నని భూభాగం. దీని వెడల్పు సాధారణంగా సుమారు 8–16 kmగా పేర్కొంటారు. నీటి ప్రవాహాలు తరచుగా ఈ అవక్షేపాల్లోకి ఇంకిపోయి అదృశ్యమవుతాయి. దీనికి దక్షిణంగా ఉన్న తెరాయ్ ప్రాంతంలో సన్నని నిక్షేపాలు, అధిక భూగర్భ జలమట్టం ప్రధాన లక్షణాలు. ఇక్కడ అనేక చోట్ల భూగర్భ జలాలు, నీటి ప్రవాహాలు తిరిగి ఉపరితలంపైకి వస్తాయి. మొదట చిత్తడి నేలలు, అడవులతో కూడి ఉన్న ఈ భూదృశ్యం నీటి పారుదల, జనావాసాల ఏర్పాటు, వ్యవసాయం కారణంగా విస్తృతంగా రూపాంతరం చెందింది.
భాంగర్ పాత ఒండ్రు ఉపరితలాలతో కూడి ఉంటుంది. ఇవి తరచుగా క్రియాశీల వరద మైదానాల కంటే ఎత్తులో మెట్లవంటి సమతలాలను ఏర్పరుస్తాయి. ఇందులో కంకర్ అని పిలిచే సున్నపు గడ్డలు ఉండవచ్చు. ఖాదర్ కొత్త ఒండ్రుతో కూడి ఉంటుంది; నదుల నిక్షేపణ వల్ల ఇది కాలానుగుణంగా పునరుద్ధరించబడుతుంది. ఈ పదాలు ఒండ్రు సాపేక్ష వయస్సును, భూస్వరూపపరమైన స్థానాన్ని సూచిస్తాయే తప్ప, నేల సారవంతంగా ఉంటుందని అన్ని సందర్భాల్లోనూ హామీ ఇవ్వవు. పంజాబ్ మైదానాల్లో నదుల మధ్య దోఆబ్లు ఉండగా, బ్రహ్మపుత్ర లోయలో నదీ ప్రవాహం విస్తృతంగా అనేక పాయలుగా విడిపోయి తిరిగి కలవడం, ప్రవాహ మార్గాలు మారడం, నదీ ద్వీపాలు కనిపిస్తాయి.
భారతదేశ తూర్పు తీర మైదానాలు సాధారణంగా ఎక్కువ వెడల్పుగా ఉండి, మహానది, గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి నదుల ప్రధాన డెల్టాలను కలిగి ఉంటాయి. పశ్చిమ కనుమలు, అరేబియా సముద్రం మధ్య ఉన్న పశ్చిమ తీర మైదానాలు సాధారణంగా తక్కువ వెడల్పుతో ఉంటాయి. నర్మదా, తపతి నదులకు సముద్రంలోకి చొచ్చుకుపోయే పెద్ద డెల్టాలకు బదులుగా విశాల నదీముఖాలు (estuaries) ఉన్నాయి. తీర మైదానాల స్వరూపాన్ని కేవలం సముద్రానికి సమీపంలో ఉండటమే కాకుండా, నదులు అందించే అవక్షేపాలు, అలలు, ఆటుపోట్లు, సముద్రమట్ట మార్పులు, భూపటల చలనాలు కూడా నిర్ణయిస్తాయి.
- హిమాలయ పాదప్రాంతం సమీపంలో ఉత్తరం నుంచి దక్షిణానికి గుర్తుంచుకోవలసిన క్రమం: భాబర్ తరువాత టెరాయ్.
- ఒండ్రు ప్రాంతాల మధ్య గుర్తుంచుకోవలసిన తేడా: ఎత్తులో ఉన్న పాత భంగర్కు భిన్నంగా, కొత్తదైన ఖాదర్ మరింత తరచుగా వరద ముంపునకు గురవుతుంది.
వనరులు, జనావాసాలు, పర్యావరణ నిర్వహణ
స్వల్ప వాలులు సాగు, నీటిపారుదల, రవాణా, నిర్మాణాలకు అనుకూలంగా ఉంటాయి. అనేక ఒండ్రు మైదానాల్లో ఉత్పాదక నేలలు, విస్తారమైన జలధారక పొరలు ఉండటం వల్ల అధిక జనసాంద్రతకు, ప్రధాన నగరాలకు ఆధారం లభిస్తుంది. అయినప్పటికీ, వ్యవసాయ ప్రయోజనం ప్రాంతాన్ని బట్టి మారుతుంది: ముతక నిక్షేపాలు తక్కువ తేమను నిలుపుకోవచ్చు; నీరు సరిగా బయటకు వెళ్లని బంకమట్టి ప్రాంతాల్లో నీరు నిలిచిపోవచ్చు; శుష్క లేదా తీర మైదానాలు లవణీయత సమస్యకు గురికావచ్చు.
ప్రధాన ప్రమాదాల్లో నదీ వరదలు, నదీతీర కోత, నదీ ప్రవాహం పాత మార్గాన్ని వదిలి అకస్మాత్తుగా కొత్త మార్గంలోకి మళ్లడం, తీరప్రాంత తుఫాను ఉప్పెనలు, భూగర్భ జలాలకు సంబంధించిన భూమి కుంగుదల ఉన్నాయి. వరద కట్టలు నిర్దిష్ట ప్రాంతాలను రక్షించగలిగినప్పటికీ, నీటి నిష్క్రమణను అడ్డుకోవచ్చు, అవక్షేపాల వ్యాప్తిని పరిమితం చేయవచ్చు; వాటికి గండ్లు పడినప్పుడు తీవ్ర పరిణామాలు ఏర్పడవచ్చు. వరద మైదానాల్లో పట్టణ నిర్మాణాలు చేపట్టడం వల్ల వరదనీటి నిల్వకు అందుబాటులో ఉండే స్థలం తగ్గి, వరదల ప్రభావానికి గురయ్యే అవకాశం పెరుగుతుంది.
నిర్వహణలో వరద మైదానాల మండలీకరణ, చిత్తడి నేలల పరిరక్షణ, భూగర్భజలాల పర్యవేక్షణ, నీటి పారుదల వ్యవస్థల నిర్వహణ, నదీ పరివాహక ప్రాంత స్థాయిలో అవక్షేపాల మదింపును సమన్వయం చేయాలి. ప్రమాద పటాల్లో క్రియాశీల నదీ మార్గాలు, వరద బేసిన్లు, పురాతన నదీ వేదికలు, తీరప్రాంత పల్లపు భూములను వేర్వేరుగా గుర్తించాలి. పరీక్ష సమాధానాల్లో భూస్వరూప ప్రక్రియలను మానవ వినియోగంతో అనుసంధానించాలి: ఒండ్రు నేలలను పునరుద్ధరించే వరదలే పంటలను, జనావాసాలను దెబ్బతీయగలవు. అందువల్ల మైదానాలు వనరులు సమృద్ధిగా ఉండే ప్రాంతాలుగానూ, ప్రమాదాలకు గురయ్యే ప్రాంతాలుగానూ ఉంటాయి.
- భూభాగంలో ఎత్తుపల్లాల వ్యత్యాసం తక్కువగా ఉండటాన్ని విపత్తు ప్రమాదం తక్కువగా ఉండటంతో సమానంగా భావించవద్దు.
- ప్రకృతి ఆధారిత వరద నిర్వహణలో చిత్తడి నేలలను సంరక్షించడం, నదులు విస్తరించడానికి తగిన స్థలాన్ని కల్పించడం భాగంగా ఉంటాయి.
ఒండ్రు మైదాన వికాసానికి సరళీకృత వివరణ
- 1. శైథిల్యం, క్రమక్షయం వల్ల నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలో అవక్షేపాలు విడుదలవుతాయి.
- 2. నదులు అవక్షేపాలను తక్కువ వాలు గల నదీ భాగాల వైపు రవాణా చేస్తాయి.
- 3. నదీ మార్గంలో నిక్షేపణ, గట్లను దాటి ప్రవహించే వరదలు అవక్షేపాలను విస్తరింపజేస్తాయి.
- 4. నదీ మార్గం క్రమంగా పక్కకు జరగడం, అకస్మాత్తుగా మారడం వల్ల నిక్షేపాలు పార్శ్వ దిశలో విస్తరిస్తాయి.
- 5. పునరావృత నిక్షేపణ వల్ల విశాలమైన ఒండ్రు ఉపరితలం ఏర్పడుతుంది; కొన్నిసార్లు ద్రోణి కుంగడం కూడా దీనికి తోడ్పడుతుంది.
| రకం | ప్రధాన ఉత్పత్తి ప్రక్రియ | గుర్తింపు లక్షణం | ఉదాహరణ |
|---|---|---|---|
| ఒండ్రు మైదానం | నదీ నిక్షేపణ | వరద ద్రోణులు, నదీ మార్గ నిక్షేపాలు, పురాతన ఒండ్రు ఉపరితలాలు | గంగా మైదానం |
| డెల్టా మైదానం | నదీ ముఖద్వారం వద్ద అవక్షేపాలు పేరుకుపోవడం | పాయలు, పాయల మధ్యనున్న పల్లపు ప్రాంతాలు | కృష్ణా డెల్టా |
| హిమానీనద కరిగినీటి నిక్షేప మైదానం | హిమానీనదం కరిగిన నీటి ద్వారా నిక్షేపణ | సాధారణంగా కణ పరిమాణం ప్రకారం వేరుపడి, పొరలుగా ఏర్పడిన ఇసుక, కంకర | Skeiðarársandur, ఐస్లాండ్ |
| సరస్సు మైదానం | గతంలో ఉన్న సరస్సు అడుగుభాగం బహిర్గతం కావడం | తరచుగా సూక్ష్మ కణాలతో కూడిన సరస్సు అవక్షేపాలు | గతంలోని అగాసిజ్ సరస్సు అడుగుభాగంపై ఉన్న రెడ్ రివర్ లోయ |
| పెడిప్లెయిన్ | పెడిమెంట్లు కలిసిపోవడం | తక్కువ ఎత్తుపల్లాలతో కూడిన ఆధారశిలా ఉపరితలం; అవశిష్ట కొండలు ఉండవచ్చు | దక్షిణ ఆఫ్రికా అంతర్భాగంలోని కొన్ని ప్రాంతాలు |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
కోసి నదీ మార్గ ఆకస్మిక మార్పు మరియు బిహార్ వరదలు, 2008
ఆగస్టు 2008లో, నేపాల్లోని కుసాహా సమీపంలో కోసి నది తన తూర్పు అఫ్లక్స్ కట్టను తెంచుకొని, ఒక పురాతన ప్రవాహ మార్గంలోకి మళ్లింది. దీనివల్ల బిహార్లో విధ్వంసకర వరదలు సంభవించాయి. అవక్షేపాలు సమృద్ధిగా ఉండే ఒండ్రు మైదానంలో ఆకస్మిక నదీ మార్గ మార్పు (avulsion), పురాతన నదీ మార్గాల ప్రాముఖ్యతను ఈ సంఘటన వెల్లడించింది. వరద ప్రణాళికలో ప్రస్తుత నదీ మార్గంలోని నీటిమట్టాలనే కాకుండా, సంభవించగల నదీ మార్గ మార్పులను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.
మెకాంగ్ డెల్టాలో భూగర్భజలాలకు సంబంధించిన భూమి కుంగుదల
వియత్నాంలోని మెకాంగ్ డెల్టా, లోతట్టు నిక్షేపణ మైదానంపై పరస్పరం ప్రభావితం చేసే ఒత్తిళ్లను వివరిస్తుంది. భూగర్భజలాల వెలికితీత భూమి కుంగుదలకు దోహదం చేస్తుండగా, అవక్షేపాల సరఫరా తగ్గడం, ఇసుక తవ్వకం, సముద్రమట్టం పెరుగుదల కలిసి క్రమక్షయం, ముంపు ప్రమాదాలను మరింత పెంచుతున్నాయి. డెల్టా సుస్థిరతకు వరద నియంత్రణతోపాటు అవక్షేపాల సరఫరాను కొనసాగించడం, భూగర్భజలాలను సమర్థంగా నిర్వహించడం కూడా అవసరం.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
మైదానాల గురించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. మైదానం తప్పనిసరిగా సగటు సముద్రమట్టానికి సమీపంలో ఉండాలి. 2. క్రమక్షయం లేదా నిక్షేపణ ద్వారా మైదానం ఏర్పడవచ్చు. 3. ఒండ్రు మైదానంలో క్రియాశీల వరద మైదానం కంటే ఎత్తులో ఉన్న ఉపరితలాలు కూడా ఉండవచ్చు. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
కింది జతల్లో ఏది తప్పుగా జతపరచబడింది?
- A. భాబర్ — పర్వత పాద ప్రాంతంలోని ముతక, సచ్ఛిద్ర నిక్షేపాలు
- B. టెరాయ్ — అధిక భూగర్భజల మట్టం మరియు తొలుత చిత్తడిగా ఉన్న పరిస్థితులు
- C. భంగర్ — వరదల వల్ల క్రమం తప్పకుండా పునరుద్ధరించబడే కొత్త ఒండ్రు నిక్షేపాలు
- D. ఖాదర్ — క్రియాశీల వరద మైదానాలకు సంబంధించిన కొత్త ఒండ్రు నిక్షేపాలు
ప్రశ్న 3
కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. హిమానీనద నిక్షేప మైదానాలు (Outwash plains) నేరుగా హిమానీనద మంచు నిక్షేపణ ద్వారా ఏర్పడతాయి. 2. సహజ తటకట్టల్లో సాధారణంగా వాటిని ఆనుకుని ఉన్న వెనుక చిత్తడి ప్రాంతాల (backswamps) కంటే ముతక అవక్షేపాలు ఉంటాయి. 3. పెడిమెంట్లు కలిసిపోవడం ద్వారా పెడిప్లెయిన్లు అభివృద్ధి చెందుతాయి. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?
- A. 1 మాత్రమే
- B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: భూవిరూపక నేపథ్యం, నదీజనిత ప్రక్రియలు ఒండ్రు మైదానాలను ఎలా రూపొందిస్తాయో వివరించండి. భారతదేశాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, ఈ మైదానాలు ఒకేసారి వ్యవసాయ సౌభాగ్య కేంద్రాలుగానూ, పర్యావరణ ప్రమాద ప్రాంతాలుగానూ ఎందుకు ఉన్నాయో చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- ఒండ్రు మైదానాన్ని నిర్వచించి, దానిని క్రియాశీల వరద మైదానం నుంచి వేరు చేయండి.
- పర్వత అగ్రభాగ బేసిన్ (foreland basin) అభివృద్ధి, భూమి కుంగుదల, అవక్షేపాల సరఫరాను వివరించండి.
- నదీ తీరాలను దాటి జరిగే నిక్షేపణ, నదీ మార్గ స్థానాంతరణ, ఆకస్మిక నదీ మార్గ మార్పు, నదీ వేదికల ఏర్పాటును వివరించండి.
- అంతర్గత వైవిధ్యాన్ని వివరించేందుకు భాబర్, టెరాయ్, భంగర్, ఖాదర్లను ఉపయోగించండి.
- నేలలు, భూగర్భజలాలు, స్వల్ప వాలులను వ్యవసాయం, జనావాసాలతో అనుసంధానించండి.
- వరదలు, క్రమక్షయం, నీరు నిలిచిపోవడం, భూగర్భజలాలపై ఒత్తిడి, 2008 కోసి సంఘటన గురించి చర్చించండి.
- వరద మైదానాల మండలీకరణ, చిత్తడి నేలల సంరక్షణ, నదీ పరివాహక ప్రాంత స్థాయి నిర్వహణను ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Contemporary India–I, Class IX: Physical Features of India.
- NCERT, India: Physical Environment, Class XI: Structure and Physiography.
- NCERT, Fundamentals of Physical Geography, Class XI: Landforms and their Evolution.
- Central Water Commission: flood management publications and flood forecasting resources, cwc.gov.in.
- Geological Survey of India: geological maps and regional geology publications, gsi.gov.in.
