New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భౌతిక భూగోళశాస్త్రం · శీతోష్ణస్థితి శాస్త్రం

గ్రహ పవనాలు

గ్రహ పవనాలు అనేవి భూమి పీడన మేఖలలు, సాధారణ వాతావరణ ప్రసరణతో ముడిపడి ఉన్న విస్తృతమైన, నిరంతర ఉపరితల వాయు ప్రవాహ నమూనాలు. వ్యాపార పవనాలు, పశ్చిమ పవనాలు, ధ్రువ తూర్పు పవనాలు ఉష్ణాన్ని, తేమను పునఃపంపిణీ చేస్తూ వర్షపాతం, ఎడారులు, సముద్ర ప్రవాహాలు, నౌకాయానాన్ని బలంగా ప్రభావితం చేస్తాయి. పీడన మేఖలల రుతుపరమైన స్థానచలనం, ఖండాలు, మహాసముద్రాలు, భూస్వరూపం, వాతావరణ అలజడుల వల్ల వీటి ఆదర్శ నమూనాలో మార్పులు సంభవిస్తాయి. UPSC ప్రిలిమ్స్ కోసం పవన దిశలను విడివిడిగా కంఠస్థం చేయడం కంటే పీడన ప్రవణతలు, కొరియాలిస్ బలం, ప్రసరణ కణాలు, రుతుపరమైన స్థాన మార్పుల మధ్య సంబంధాలను అర్థం చేసుకోవడం ప్రధానమైన అంశం.

1. అర్థం మరియు భౌతిక నియంత్రకాలు

గ్రహ పవనాలను ప్రబల పవనాలు లేదా శాశ్వత పవనాలు అని కూడా అంటారు. ఇవి విస్తృతమైన అక్షాంశ మండలాల అంతటా వీస్తాయి. శాశ్వతం అంటే వాటి వేగం, దిశ ప్రతిచోటా లేదా ప్రతిరోజూ మారకుండా ఉంటాయని అర్థం కాదు. దీర్ఘకాలిక సగటుల్లో వాటి నిరంతర ఉనికిని ఇది సూచిస్తుంది. ఇవి రుతుపవనాలు, భూ–సముద్ర సమీరాలు వంటి ఆవర్తన పవనాలకు, లూ, మిస్ట్రల్ వంటి స్థానిక పవనాలకు భిన్నంగా ఉంటాయి. ఇవన్నీ ఒకే భౌతిక బలాలకు లోబడి పనిచేసినప్పటికీ, ప్రాదేశిక విస్తృతి, కాలానుగుణ ప్రవర్తనలో భిన్నంగా ఉంటాయి.

అసమాన సౌర తాపనం వల్ల ఉష్ణోగ్రత, గాలి సాంద్రత, వాతావరణ పీడనాల్లో తేడాలు ఏర్పడతాయి. పీడన ప్రవణతా బలం గాలిని అధిక పీడనం నుంచి అల్ప పీడనం వైపు నడిపిస్తుంది. దీని తీవ్రత ఒక నిర్దిష్ట దూరంలో పీడనం ఎంతగా మారుతుందనే దానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది; దగ్గరదగ్గరగా ఉన్న సమపీడన రేఖలు బలమైన పీడన ప్రవణతను సూచిస్తాయి. గురుత్వాకర్షణ వాతావరణంలోని నిలువు పీడన నిర్మాణాన్ని నిలిపి ఉంచుతుంది; క్షితిజ సమాంతర పీడన వ్యత్యాసాలు పెద్ద స్థాయిలో పవనాల కదలికను ప్రారంభిస్తాయి.

భూభ్రమణం వల్ల కోరియోలిస్ ప్రభావం ఏర్పడుతుంది. ఇది పవన వేగాన్ని నేరుగా మార్చకుండా, దాని దిశను మారుస్తుంది. అక్షాంశం, పవన వేగం పెరిగే కొద్దీ దీని పరిమాణం పెరుగుతుంది. ఘర్షణ ప్రభావిత సరిహద్దు పొరకు ఎగువన, పీడన ప్రవణతా బలం, కోరియోలిస్ బలం సుమారుగా సమతుల్యంగా ఉన్నప్పుడు, సరళ సమపీడన రేఖలకు సమాంతరంగా భూవిక్షేప ప్రవాహం (geostrophic flow) ఏర్పడవచ్చు. ఉపరితలానికి సమీపంలో ఘర్షణ పవనాల వేగాన్ని తగ్గించి, కోరియోలిస్ విక్షేపణను బలహీనపరుస్తుంది. దీనివల్ల గాలి సమపీడన రేఖలను దాటి అల్ప పీడనం వైపు ప్రవహిస్తుంది. అందువల్ల, ఉపరితల గ్రహ పవనాలు కేవలం నేరుగా ఉత్తర–దక్షిణ మార్గాల్లో వీయవు.

  • పీడన ప్రవణతా బలం క్షితిజ సమాంతర వాయు ప్రవాహాన్ని ప్రారంభిస్తుంది; కొరియాలిస్ విక్షేపణ దాని దిశను మారుస్తుంది.
  • ఒక నిర్దిష్ట పవన వేగానికి కొరియాలిస్ బలం భూమధ్యరేఖ వద్ద శూన్యంగా, ధ్రువాల వద్ద గరిష్ఠంగా ఉంటుంది.
  • ఘర్షణ భూ ఉపరితలానికి సమీపంలో అత్యధికంగా ఉంటుంది; ఉపరితల గరుకుదనాన్ని బట్టి మారుతుంది.

2. పీడన మేఖలలు, మూడు కణాల ప్రసరణ

ఆదర్శీకృత ప్రపంచ నమూనాలో ఒక భూమధ్యరేఖా అల్పపీడన మేఖల, ఒక జత ఉపఉష్ణమండల అధికపీడన మేఖలలు, ఒక జత ఉపధ్రువ అల్పపీడన మేఖలలు, రెండు ధ్రువ అధికపీడన ప్రాంతాలు ఉంటాయి. సాధారణంగా, తీవ్రమైన తాపనం, అభిసరణ వల్ల గాలి పైకి లేచేందుకు అనుకూల పరిస్థితులు ఉన్నచోట భూమధ్యరేఖా అల్పపీడనం ఏర్పడుతుంది. ధ్రువ అధికపీడనాలు అత్యంత చల్లని, సాంద్రమైన గాలిని, గాలి అవరోహణను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఉపఉష్ణమండల అధికపీడనాలు, ఉపధ్రువ అల్పపీడనాలు గతి సంబంధిత ప్రక్రియల వల్ల కొనసాగుతాయని సాంప్రదాయికంగా వివరిస్తారు. వాస్తవానికి, ఈ మేఖలలు నిర్దిష్ట అక్షాంశాల వద్ద స్థిరంగా ఉండే నిరంతర రేఖలు కావు; స్థానాలు మారే పీడన కేంద్రాలను కలిగి ఉన్న అసమాన మండలాలు.

హాడ్లీ ప్రసరణ కణంలో గాలి ఉష్ణమండల అభిసరణ మండలంలో పైకి లేచి, ఎగువ స్థాయుల్లో ధ్రువాల వైపు కదులుతుంది. అనంతరం ఉపఉష్ణమండలాల్లో, సాధారణంగా 20° నుంచి 35° మధ్య, కిందికి దిగుతుంది. ఆ తరువాత ఉపరితలానికి సమీపంలోని గాలి వ్యాపార పవనాలుగా భూమధ్యరేఖ వైపు తిరిగి ప్రవహిస్తుంది. కిందికి దిగే గాలి సంకోచనం వల్ల వేడెక్కుతుంది. దీనివల్ల సాపేక్ష ఆర్ద్రత తగ్గి, మేఘాల ఏర్పాటుకు ప్రతికూల పరిస్థితులు ఏర్పడతాయి. ఉపఉష్ణమండల ఎడారి మేఖల ఏర్పాటును వివరించడానికి ఇది తోడ్పడుతుంది. అయితే, సముద్ర ప్రవాహాలు, ఖండాంతర స్వభావం, భూస్వరూపం కూడా ఆయా ఎడారులను ప్రభావితం చేస్తాయి.

ఫెరెల్ ప్రసరణ కణం హాడ్లీ, ధ్రువ ప్రసరణ కణాల మధ్య మధ్య అక్షాంశాల్లో విస్తరించి ఉంటుంది. దీని సగటు ఉపరితల ప్రవాహ శాఖ ధ్రువాల వైపు పయనిస్తూ పశ్చిమ పవనాలకు అనుగుణంగా ఉంటుంది. ఇది ఉష్ణపరంగా పరోక్ష ప్రసరణ కణం; సాధారణ సంవహన వలయంగా కాకుండా, ప్రధానంగా సంచరించే వాతావరణ వ్యవస్థలు, వాయుమండల సుడుల ద్వారా కొనసాగుతుంది. ధ్రువ ప్రసరణ కణంలో గాలి ఉన్నత అక్షాంశాలపై కిందికి దిగుతుంది; ఉపరితలానికి సమీపంలో భూమధ్యరేఖ వైపు ప్రవహించి, ఉపధ్రువ అభిసరణ మండలానికి సమీపంలో విస్తృతంగా పైకి లేస్తుంది. భిన్న లక్షణాలు గల ధ్రువ, మధ్య అక్షాంశ వాయురాశుల కలయిక ధ్రువాగ్రం (polar front), తరచుగా సంభవించే తుఫాను కార్యకలాపాలతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది.

  • హాడ్లీ, ధ్రువ ప్రసరణ కణాలు ఉష్ణపరంగా ప్రత్యక్షమైనవి: సాపేక్షంగా వెచ్చని గాలి పైకి లేస్తుంది; సాపేక్షంగా చల్లని గాలి కిందికి దిగుతుంది.
  • మూడు కణాల నమూనా అక్షాంశ మండలాల వారీగా తీసుకున్న దీర్ఘకాలిక సగటును సూచిస్తుంది; ఇది వాతావరణంలోని ప్రతి చలనాన్ని యథాతథంగా ప్రతిబింబించే నమూనా కాదు.
  • డోల్డ్రమ్స్ అనేవి భూమధ్యరేఖా అభిసరణ ప్రాంతానికి సమీపంలో తరచుగా బలహీనంగా, మారుతూ ఉండే ఉపరితల పవనాలను సూచిస్తాయి; అశ్వ అక్షాంశాలు అనేవి బలహీన పవనాలు, గాలి అవరోహణ ఉండే ఉపఉష్ణమండల ప్రాంతాలను సూచిస్తాయి.

3. మూడు గ్రహ పవన వ్యవస్థలు

వ్యాపార పవనాలు ఉపఉష్ణమండల అధిక పీడన ప్రాంతాల నుంచి భూమధ్యరేఖా అల్పపీడన మండలం వైపు వీస్తాయి. కొరియాలిస్ విక్షేపం కారణంగా ఇవి ఉత్తరార్ధగోళంలో ఈశాన్య పవనాలుగా, దక్షిణార్ధగోళంలో ఆగ్నేయ పవనాలుగా మారుతాయి. ఉష్ణమండల మహాసముద్రాలపై ఇవి ప్రత్యేకించి నిరంతరంగా వీస్తాయి. సముద్రాలపై వీచే వ్యాపార పవనాలు తేమను మోసుకువచ్చి, పవనాభిముఖ తీరాలు, పర్వత వాలులపై గణనీయమైన వర్షపాతాన్ని కలిగించగలవు. వీటి అభిసరణ ఉష్ణమండల సంవహనం కొనసాగడానికి తోడ్పడుతుంది. అయితే, ఉపఉష్ణమండలాల్లో గాలి కిందికి దిగడంతో సంబంధం ఉన్న వ్యాపార పవన ఉష్ణోగ్రత విలోమనం వీటి ఎగువ భాగాల్లో మూతలా ఏర్పడి, ఊర్ధ్వ చలనాన్ని పరిమితం చేయవచ్చు.

పశ్చిమ పవనాలు ఉపఉష్ణమండల అధిక పీడన మేఖలల నుంచి ఉపధ్రువ అల్పపీడన మండలాల వైపు, స్థూలంగా 30° నుంచి 60° మధ్య వీస్తాయి. ఆదర్శీకృత నమూనాలో వీటి ఉపరితల దిశలు ఉత్తరార్ధగోళంలో నైరుతి నుంచి, దక్షిణార్ధగోళంలో వాయవ్యం నుంచి ఉంటాయి. వాస్తవంగా మధ్య అక్షాంశ పవనాలు తుఫానులు, ప్రతితుఫానుల ప్రభావంతో ఎంతో మారుతుంటాయి. ఖండ అవరోధాలు తక్కువగా ఉండటం వల్ల దక్షిణ మహాసముద్రంపై పశ్చిమ పవనాలు ప్రత్యేకించి నిరంతరంగా, బలంగా వీస్తాయి. రోరింగ్ ఫోర్టీస్ (Roaring Forties), ఫ్యూరియస్ ఫిఫ్టీస్ (Furious Fifties), స్క్రీమింగ్ సిక్స్టీస్ (Screaming Sixties) అనే పేర్లు క్రమంగా పెరిగే దక్షిణ అక్షాంశాలను సూచిస్తాయే తప్ప, వేర్వేరు పవన వ్యవస్థలను కాదు.

ధ్రువ తూర్పు పవనాలు ధ్రువ అధిక పీడన ప్రాంతాల నుంచి వెలుపలికి, ఉపధ్రువ అల్పపీడన ప్రాంతాల వైపు ప్రవహిస్తాయి. ఇవి సాధారణంగా ఉత్తరార్ధగోళంలో ఈశాన్య పవనాలుగా, దక్షిణార్ధగోళంలో ఆగ్నేయ పవనాలుగా ఉంటాయి. ఇవి చల్లగా, తరచుగా సాపేక్షంగా పొడిగా ఉంటాయి; అయితే వీటి వాస్తవ విస్తరణ క్రమబద్ధంగా ఉండదు. అంటార్కిటికాలోని బలమైన కటాబాటిక్ పవనాలు సాంద్రత అధికంగా ఉన్న గాలి వాలుల వెంట కిందికి దిగడం వల్ల ఏర్పడతాయి; వీటిని గ్రహ పవన వ్యవస్థలోని ధ్రువ తూర్పు పవనాలతో సమానమైనవిగా పరిగణించకూడదు.

  • వ్యాపార పవనాలు, ధ్రువ తూర్పు పవనాల్లో తూర్పు నుంచి పడమరకు వీచే ప్రవాహ అంశం ఉంటుంది; పశ్చిమ పవనాల్లో పడమర నుంచి తూర్పుకు వీచే ప్రవాహ అంశం ఉంటుంది.
  • గ్రహ పవన మేఖలలు భూ ఉపరితలానికి సమీపంలో ప్రధానంగా వీచే పవనాలను సూచిస్తాయి; జెట్ ప్రవాహాలు ట్రోపోస్ఫియర్ ఎగువ భాగంలో కేంద్రీకృతమై ప్రవహించే అధిక వేగ వాయు ప్రవాహాలు.
  • పవనాభిముఖ భాగంలో వర్షపాతం తేమ లభ్యత, గాలి పైకి లేవడంపై ఆధారపడి ఉంటుంది; కేవలం ఆ పవనం తూర్పు పవనమా లేదా పశ్చిమ పవనమా అనే దానిపై కాదు.

4. రుతువులనుబట్టి స్థానాంతరణ, ప్రాంతీయ వ్యత్యాసాలు

అంతర ఉష్ణమండల అభిసరణ మండలం లేదా ITCZ అనేది ఉష్ణమండల పవన వ్యవస్థలు కలిసే ప్రాంతంలో ఏర్పడే దిగువ స్థాయి అభిసరణ, వాతావరణంలో అధిక ఎత్తు వరకు విస్తరించే సంవహనంతో కూడిన మండలం. ఇది సాధారణంగా గరిష్ఠ తాపనం జరిగే ప్రాంతం ఋతువులకు అనుగుణంగా మారే క్రమాన్ని కొంత కాలవిలంబంతో అనుసరిస్తుంది; భౌగోళిక భూమధ్యరేఖపై శాశ్వతంగా ఉండదు. భూభాగం వేగంగా వేడెక్కి, వేగంగా చల్లబడుతుంది కాబట్టి, దీని స్థానచలనం సాధారణంగా మహాసముద్రాలపై కంటే ఖండాలపై ఎక్కువగా ఉంటుంది. అంతేకాకుండా, ఇది తప్పనిసరిగా ఏకరీతిలో ప్రశాంత వాతావరణం ఉండే ఒకే నిరంతర మేఖలగా ఉండదు.

మేఖలలు స్థానచలనం చెందుతున్నప్పుడు, కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఋతువుల మధ్య పరస్పర విరుద్ధమైన పవన పరిస్థితులు ఏర్పడతాయి. సుమారు 30°–45° అక్షాంశాల మధ్య ఖండాల పశ్చిమ అంచుల్లో విస్తృతంగా కనిపించే మధ్యధరా తరహా శీతోష్ణస్థితులు దీనిని స్పష్టంగా చూపుతాయి. ఉపఉష్ణమండల అధిక పీడనం, గాలి కిందికి దిగడం వల్ల వేసవికాలం పొడిగా ఉంటుంది. శీతాకాలంలో తుఫాను గమన మార్గాలు భూమధ్యరేఖ వైపు స్థానచలనం చెందడం వల్ల పశ్చిమ పవన విక్షోభాలు వర్షపాతాన్ని తీసుకువస్తాయి.

దక్షిణాసియా రుతుపవన ప్రసరణ ఈ ఋతుపరమైన మార్పులతో ముడిపడి ఉన్నప్పటికీ, కేవలం మేఖలల స్థానచలనం ఆధారంగా దానిని వివరించలేం. ఉత్తరార్ధగోళ వేసవికాలంలో ఆగ్నేయ వ్యాపార పవనాలు హిందూ మహాసముద్రంపై భూమధ్యరేఖను దాటి, ఉత్తరార్ధగోళంలో కుడివైపుకు మళ్లి, నైరుతి రుతుపవన ప్రవాహానికి దోహదపడతాయి. భూ–సముద్ర తాప వ్యత్యాసాలు, రుతుపవన ద్రోణి, టిబెట్ పీఠభూమి ప్రభావాలు, తేమ రవాణా, మారుతున్న ఎగువ వాయు ప్రసరణ కూడా ముఖ్యమైనవి. భూమధ్యరేఖ సమీపంలో దానిని దాటి ప్రవహించే సోమాలి పవన ప్రవాహం బలపడి, పశ్చిమ హిందూ మహాసముద్రంపై ఒక ప్రధాన దిగువ స్థాయి జెట్ ప్రవాహంగా మారుతుంది.

  • ప్రధానంగా వీచే పవనాల్లో రుతువులనుబట్టి జరిగే స్థాన మార్పును, ప్రపంచమంతటా ఏకరీతిగా జరిగే దిశా విపర్యయంగా పొరబడకూడదు.
  • ఖండ పీడన వ్యవస్థలు, భూస్వరూపం, సముద్ర ఉష్ణోగ్రతలు ఆదర్శీకృత అక్షాంశ మేఖలల ఆకృతిని మార్చివేస్తాయి.
  • భారతదేశాన్ని ప్రభావితం చేసే పశ్చిమ అలజడులు, ముఖ్యంగా శీతాకాలంలో, ఉపఉష్ణమండల పశ్చిమ పవన ప్రసరణలో అంతర్భాగంగా ఉంటాయి.

5. శీతోష్ణస్థితిపరమైన ప్రాముఖ్యత మరియు పరీక్షలతో అనుసంధానాలు

ఉష్ణమండలాల నుంచి ఉన్నత అక్షాంశాల వైపుకు వాతావరణం శక్తిని పునఃపంపిణీ చేసే ప్రక్రియలో గ్రహ పవనాలు భాగంగా ఉంటాయి. సముద్ర ప్రసరణ, వాతావరణ సుడులతో కలిసి ఇవి భూమధ్యరేఖకు, ధ్రువాలకు మధ్య ఉష్ణోగ్రత వ్యత్యాసాన్ని తగ్గిస్తాయి. వాటి అభిసరణ, అపసరణ మండలాలు విస్తృత వర్షపాత నమూనాలను వివరించడానికి తోడ్పడతాయి: తేమతో కూడిన భూమధ్యరేఖా ప్రాంతాలు, పొడి ఉపఉష్ణమండల మేఖలలు, తుఫానులతో కూడిన మధ్య అక్షాంశ ప్రాంతాలు. అయినప్పటికీ, స్థానిక శీతోష్ణస్థితులను అర్థం చేసుకోవడానికి సముద్రమట్టం నుంచి ఎత్తు, ఖండంలో స్థానం, భూస్వరూపం, సముద్ర ప్రవాహాలను కూడా అదనంగా పరిగణించాలి.

నిరంతరం వీచే పవనాలు సముద్ర ఉపరితలాలకు ద్రవ్యవేగాన్ని బదిలీ చేస్తాయి. వ్యాపార పవనాలు ఉష్ణమండల ఉపరితల సముద్ర ప్రవాహాలు పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించడానికి తోడ్పడతాయి; దక్షిణ మహాసముద్రంలోని పశ్చిమ పవనాలు తూర్పు దిశగా ప్రవహించే అంటార్కిటిక్ పరిధ్రువ ప్రవాహాన్ని నడిపించడానికి సహాయపడతాయి. పవన ప్రేరిత ఎక్‌మన్ రవాణా, తీర ఆకృతి కూడా లోతైన జలాలు పైకి ఎగసి రావడానికి (అప్‌వెల్లింగ్) కారణమవుతాయి. భూభ్రమణం, పీడన ప్రవణతలు, ఖండాల సరిహద్దులు సముద్ర జలాల చలనాన్ని మారుస్తాయి కాబట్టి, సముద్ర ప్రవాహ దిశను ఎల్లప్పుడూ పవన దిశతో నేరుగా సమానంగా పరిగణించలేం.

ఉష్ణమండల పసిఫిక్ మహాసముద్రంలో తూర్పు వ్యాపార పవనాలు వెచ్చని ఉపరితల జలాలు పశ్చిమ భాగంలో పోగుపడటానికి తోడ్పడతాయి; మరింత తూర్పున భూమధ్యరేఖా ప్రాంతంలో లోతైన జలాలు పైకి రావడానికి (ఉత్థిత ప్రవాహానికి) అనుకూలిస్తాయి. ఉత్తర–దక్షిణ దిశలో సాగే హాడ్లీ ప్రసరణకు భిన్నంగా, వాకర్ ప్రసరణ తూర్పు–పశ్చిమ దిశలో సాగే ఉష్ణమండల ప్రసరణ. ఎల్ నినో సమయంలో పసిఫిక్ వ్యాపార పవనాలు సాధారణంగా బలహీనపడతాయి; సముద్ర–వాతావరణ వ్యవస్థ పునర్వ్యవస్థీకరణ చెందుతుంది. దీనివల్ల పసిఫిక్‌కు ఎంతో దూరంగా ఉన్న ప్రాంతాల్లోనూ వర్షపాతం మారుతుంది. ఈ పరస్పర సంబంధాల కారణంగా ENSO, కరవు ముప్పు, సముద్ర జీవ ఉత్పాదకత, రుతుపరమైన వాతావరణ అంచనాలను అర్థం చేసుకోవడంలో గ్రహ పవనాలు కీలకమవుతాయి.

  • పటాల ఆధారిత ప్రశ్నల కోసం ముందుగా అర్ధగోళం, సుమారు అక్షాంశం, సంబంధిత పీడన మేఖలను గుర్తించండి.
  • ఉపరితల పవన వ్యవస్థలు, నిలువు ప్రసరణ కణాలు, ఎగువ వాయు జెట్ ప్రవాహాలను వేర్వేరుగా పరిగణించండి.
  • పేర్కొన్న అక్షాంశాలను సుమారు శీతోష్ణస్థితి సగటులుగా పరిగణించాలి; స్థిరమైన సరిహద్దులుగా భావించకూడదు.

వ్యాపార పవనాల ఆవిర్భావం

  1. 1. ఉష్ణమండలంలో తీవ్రమైన వేడెక్కడం, తేమ అభిసరణ గాలి పైకి లేవడానికి తోడ్పడతాయి.
  2. 2. హాడ్లీ ప్రసరణలోని ఎగువ శాఖలో గాలి ధ్రువాల వైపు విస్తరిస్తుంది.
  3. 3. ఉపఉష్ణమండల అధిక పీడన ప్రాంతాల్లో గాలి కిందికి దిగుతుంది.
  4. 4. ఉపరితల పీడన ప్రవణత గాలిని భూమధ్యరేఖ వైపు నడిపిస్తుంది.
  5. 5. కొరియాలిస్ విక్షేపణ వల్ల ఈశాన్య, ఆగ్నేయ వ్యాపార పవనాలు ఏర్పడతాయి.
  6. 6. దిగువ స్థాయిలో గాలి అభిసరణ ఉష్ణమండలంలో గాలి తిరిగి పైకి లేవడానికి తోడ్పడుతుంది.
ఆదర్శ నమూనాలో భూ ఉపరితలానికి సమీపంలోని గ్రహ పవన మేఖలలు
పవన వ్యవస్థసుమారు అక్షాంశంపీడన ప్రాంతాల మధ్య ప్రవాహ మార్గంఉత్తర అర్ధగోళందక్షిణ అర్ధగోళం
వ్యాపార పవనాలు0°–30°ఉపఉష్ణమండల అధిక పీడనం నుంచి భూమధ్యరేఖా అల్ప పీడనం వైపుఈశాన్యం నుంచి వీచేవిఆగ్నేయం నుంచి వీచేవి
పశ్చిమ పవనాలు30°–60°ఉపఉష్ణమండల అధిక పీడనం నుంచి ఉపధ్రువ అల్ప పీడనం వైపునైరుతి నుంచి వీచేవివాయవ్యం నుంచి వీచేవి
ధ్రువ తూర్పు పవనాలు60°–90°ధ్రువ అధిక పీడనం నుంచి ఉపధ్రువ అల్ప పీడనం వైపుఈశాన్యం నుంచి వీచేవిఆగ్నేయం నుంచి వీచేవి

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

హవాయి దీవులు: వ్యాపార పవనాలు, భిన్నమైన వర్షపాత పరిస్థితులు

హవాయి దీవుల్లో సాధారణంగా ఈశాన్య వ్యాపార పవనాలు వీస్తాయి. తేమతో కూడిన గాలి పర్వతాల ఈశాన్య వాలులపైకి ఎగసి, మేఘాలను, పర్వతీయ వర్షపాతాన్ని కలిగిస్తుంది. గాలి దిగివచ్చేటప్పుడు వేడెక్కి, దాని సాపేక్ష ఆర్ద్రత తగ్గడం వల్ల పవన విముఖ ప్రాంతాలు సాధారణంగా చాలా పొడిగా ఉంటాయి. వర్షపాత పటాలను విశ్లేషించేటప్పుడు ప్రబల పవన దిశను, భూస్వరూపాన్ని కలిపి ఎందుకు పరిగణించాలో ఈ దీవులు తెలియజేస్తాయి.

దక్షిణ మహాసముద్రం: నిరంతరంగా వీచే పశ్చిమ పవనాలు

అంటార్కిటికా చుట్టూ దాదాపు నిరాటంకంగా విస్తరించిన సముద్ర మండలం బలమైన ధ్రువ పరివేష్టిత పశ్చిమ పవన వ్యవస్థకు అనుకూలిస్తుంది. ఈ పవనాలు అంటార్కిటిక్ ధ్రువ పరివేష్టిత సముద్ర ప్రవాహాన్ని నడిపించడంలో తోడ్పడతాయి; నౌకాయానాన్ని ప్రభావితం చేసే భారీ అలలను సృష్టిస్తాయి. దక్షిణ వలయాకార దోలనం (Southern Annular Mode) ప్రకారం వీటి బలం, అక్షాంశ స్థానం మారుతాయి. నిరంతరంగా వీచే గ్రహ పవనాలు కూడా గణనీయమైన శీతోష్ణస్థితి వైవిధ్యానికి లోనవుతాయని ఇది తెలియజేస్తుంది.

గత సంవత్సర ప్రశ్నలు

UPSC ప్రిలిమ్స్ 2015

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. పశ్చిమ పవనాలు ఏడాది పొడవునా 30° N మరియు 60° N మధ్య వీస్తాయి. 2. వాయవ్య భారతదేశంలో శీతాకాల వర్షాలకు కారణమయ్యే తేమతో కూడిన వాయురాశులు పశ్చిమ పవనాలలో భాగంగా ఉంటాయి. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 2 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 2 రెండూ
  • D. 1, 2 రెండూ కావు

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

దక్షిణార్ధగోళంలో ఉపఉష్ణమండల అధిక పీడన ప్రాంతం నుంచి భూమధ్యరేఖ వైపు ఉపరితలానికి సమీపంలో కదిలే గాలి సాధారణంగా ఏ పవనంగా మారుతుంది?

  • A. ఈశాన్య వ్యాపార పవనం
  • B. ఆగ్నేయ వ్యాపార పవనం
  • C. నైరుతి పశ్చిమ పవనం
  • D. వాయవ్య పశ్చిమ పవనం

ప్రశ్న 2

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఫెరెల్ కణం ఉష్ణపరంగా పరోక్షమైనది. 2. ఉపరితల ఘర్షణ సాధారణంగా గాలి సమపీడన రేఖలను దాటి అల్పపీడనం వైపు వీచేలా చేస్తుంది. 3. ITCZ ఏడాది పొడవునా భౌగోళిక భూమధ్యరేఖపైనే స్థిరంగా ఉంటుంది. వీటిలో సరైనవి ఏవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

సుమారు 30°–45° అక్షాంశాల మధ్య ఖండాల పశ్చిమ అంచుల్లో పొడి వేసవికాలాలు, వర్షపాతంతో కూడిన శీతాకాలాలు ఉండటానికి అత్యంత సముచితమైన వివరణ:

  • A. వేసవిలో ధ్రువ తూర్పు పవనాలు మరియు శీతాకాలంలో వ్యాపార పవనాలు
  • B. వేసవిలో ఉపఉష్ణమండల వాయు అవరోహణం మరియు శీతాకాలంలో పశ్చిమ విక్షోభాలు
  • C. ఏడాది పొడవునా భూమధ్యరేఖా అభిసరణం
  • D. వేసవిలో పశ్చిమ విక్షోభాలు మరియు శీతాకాలంలో ఉపఉష్ణమండల వాయు అవరోహణం
మెయిన్స్: మూడు-కణాల నమూనాను ఉపయోగించి గ్రహ పవనాల ఆవిర్భావాన్ని వివరించండి. రుతుపరమైన స్థానాంతరం, భౌగోళిక నియంత్రక కారకాలు శీతోష్ణస్థితిపై వాటి ప్రభావాన్ని ఎలా మారుస్తాయి? 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • అసమాన వేడెక్కడం, పీడన ప్రవణతలు, కోరియోలిస్ విక్షేపం, ఉపరితల ఘర్షణలను పరిచయం చేయండి.
  • పీడన మండలాలు, ఉపరితల పవనాలను చూపే మూడు-కణాల రేఖాచిత్రాన్ని పేర్లతో గీయండి.
  • ఉష్ణపరంగా ప్రత్యక్షమైన హాడ్లీ, ధ్రువ కణాలను పరోక్షమైన ఫెరెల్ కణం నుంచి వేరుచేసి వివరించండి.
  • ITCZ రుతుపరమైన స్థానాంతరాన్ని, మధ్యధరా ప్రాంత శీతాకాల వర్షపాతాన్ని వివరించండి.
  • ఇతర నియంత్రక కారకాలను కూడా గుర్తిస్తూ, భూమధ్యరేఖను దాటే వ్యాపార పవనాలను భారత వేసవి రుతుపవనాలతో అనుసంధానించండి.
  • దక్షిణ మహాసముద్ర పశ్చిమ పవనాలను, హవాయి పర్వతీయ వర్షపాతాన్ని భౌగోళిక ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Fundamentals of Physical Geography, Class XI: Atmospheric Circulation and Weather Systems.
  • NCERT, India: Physical Environment, Class XI: Climate.
  • India Meteorological Department, official educational resources on monsoons and weather systems: mausam.imd.gov.in.
  • NOAA JetStream, Global Circulations and the Intertropical Convergence Zone.
  • NOAA Climate.gov, ENSO and Walker circulation explainers.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp