New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భౌతిక భూగోళశాస్త్రం · భూస్వరూప శాస్త్రం

పీఠభూములు

పీఠభూమి అనేది సాపేక్షంగా సమతలమైన లేదా ఎగుడుదిగుడులుగా ఉన్న ఉపరితలం గల విస్తారమైన ఎత్తైన భూభాగం. దీనికి తరచుగా నిటారైన వాలులు లేదా భృగువులు సరిహద్దులుగా ఉంటాయి. వివర్తనిక ఉత్థానం, అగ్నిపర్వత పదార్థాల సంచయనం, భేదాత్మక క్రమక్షయం ద్వారా పీఠభూములు ఏర్పడతాయి. భూమి అంతర్గత ప్రక్రియలకు, శైథిల్యం మరియు అనాచ్ఛాదనకు మధ్య జరిగే పరస్పర చర్యలను ఇవి ప్రతిబింబిస్తాయి. UPSC దృష్ట్యా వర్గీకరణ, ఆవిర్భావం, ప్రపంచవ్యాప్త విస్తరణ, భారతదేశంలోని ఉదాహరణలు, అపవాహం, వనరులు, పర్యావరణ పరిమితులు ప్రధాన అధ్యయనాంశాలు.

భారతదేశంలోని పశ్చిమ కనుమల్లోని దక్కన్ ట్రాప్స్‌లో డైనోసార్ల అంతరించిపోవడం. ఇవి కూడా చూడండి: en:Talk:Deccan Traps#Image: డైనోసార్ల అంతరించిపోవడాన్ని చిత్రించిన కళాకారుడి ఊహాచిత్రం.

భారతదేశంలోని పశ్చిమ కనుమల్లోని దక్కన్ ట్రాప్స్‌లో డైనోసార్ల అంతరించిపోవడం. ఇవి కూడా చూడండి: en:Talk:Deccan Traps#Image: డైనోసార్ల అంతరించిపోవడాన్ని చిత్రించిన కళాకారుడి ఊహాచిత్రం.

Credit: National Science Foundation, Zina Deretsky · Public domain · source

ప్లాటో పాయింట్, ఇండియన్ గార్డెన్‌కు ఆవల 1.5 మైళ్ల ( 2.4 కి.మీ. ) దూరంలో ఉంది. ఇది శ్రమతో కూడిన ఒకరోజు కాలినడక యాత్ర; గ్రాండ్ కేన్యన్ విలేజ్ నుంచి (బ్రైట్ ఏంజెల్ ట్రైల్ మీదుగా) వెళ్లి తిరిగి రావడానికి 8-12 గంటలు పడుతుంది. మొత్తం రానుపోను ప్రయాణ దూ

ప్లాటో పాయింట్, ఇండియన్ గార్డెన్‌కు ఆవల 1.5 మైళ్ల ( 2.4 కి.మీ. ) దూరంలో ఉంది. ఇది శ్రమతో కూడిన ఒకరోజు కాలినడక యాత్ర; గ్రాండ్ కేన్యన్ విలేజ్ నుంచి (బ్రైట్ ఏంజెల్ ట్రైల్ మీదుగా) వెళ్లి తిరిగి రావడానికి 8-12 గంటలు పడుతుంది. మొత్తం రానుపోను ప్రయాణ దూ

Credit: Grand Canyon NPS · CC BY 2.0 · source

ప్రపంచ భౌతిక భూస్వరూపాలు: ప్రధాన పర్వత మేఖలలు, మైదానాలు, మహాసముద్ర ద్రోణులను గుర్తించండి. ఇది ప్రాంతీయ అవగాహన కోసం మాత్రమే; స్థానిక భూస్వరూపాల వివరణాత్మక సర్వే కాదు.

Map study

ప్రపంచ భౌతిక భూస్వరూపాలు: ప్రధాన పర్వత మేఖలలు, మైదానాలు, మహాసముద్ర ద్రోణులను గుర్తించండి. ఇది ప్రాంతీయ అవగాహన కోసం మాత్రమే; స్థానిక భూస్వరూపాల వివరణాత్మక సర్వే కాదు.

  • మూలాధార తేదీని, పట సూచికను చదవండి; భూభాగం, ప్రభావం, భౌగోళిక స్థానం మధ్య తేడాలను గుర్తించండి.
  • చారిత్రక సరిహద్దులు, సూచనార్థం పేర్కొన్న సభ్యత్వాలు ప్రస్తుత రాజకీయ లేదా కార్యాచరణ సమాచారాన్ని సూచించవు.

Credit: US Government; Central Intelligence Agency · Public domain · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. అర్థం మరియు గుర్తింపు లక్షణాలు

పీఠభూమి అనేది సాపేక్షంగా సమతలంగా, స్వల్ప ఎత్తుపల్లాలతో లేదా కొన్ని చోట్ల లోయలచే విచ్ఛిన్నమైన ఉపరితలం కలిగిన విశాలమైన ఉన్నత భూభాగం. ఇది సాధారణంగా చుట్టుపక్కల భూభాగం కంటే స్పష్టంగా ఎత్తులో ఉంటుంది. వేర్వేరు ఎత్తుల్లో ఉన్న ఉపరితలాలను వేరుచేసే పొడవైన, నిటారైన వాలు అయిన భృగుతటంతో (escarpment) ఇది ముగియవచ్చు. బల్లపరుపు భూమి అనే పదం దీని సాధారణ రూపాన్ని సూచిస్తుంది; అయితే దీని ఉపరితలం పూర్తిగా సమాంతరంగా ఉండాలని భావించకూడదు. పరిపక్వ దశలో ఉన్న అనేక పీఠభూముల్లో లోతైన లోయలు, విడివిడిగా ఉన్న కొండలు, వివిధ క్రమక్షయ స్థాయులు కనిపిస్తాయి.

పీఠభూములు ప్రధానంగా సాపేక్ష ఎత్తు, ప్రాంతీయ భూస్వరూప ఎత్తుపల్లాల పరంగా మైదానాల నుంచి భిన్నంగా ఉంటాయి. శిఖర ఉపరితలాలు మరింత విస్తృతంగా ఉండటం వల్ల పర్వత శ్రేణుల నుంచి భిన్నంగా ఉంటాయి. ఈ భూస్వరూప వర్గాలు క్రమంగా ఒకదానిలోకి మరొకటి మారుతుంటాయి: పైకి లేచిన పీఠభూమి అంచులు పర్వతాలను పోలి ఉండవచ్చు; లోయలచే అధికంగా విచ్ఛిన్నమైన పీఠభూములు తమ అసలు సమతల ఉపరితలంలో అధిక భాగాన్ని కోల్పోవచ్చు. ఉదాహరణకు, కొలరాడో పీఠభూమిలో అద్భుతమైన లోతైన ఇరుకైన లోయలు (canyons) ఉన్నప్పటికీ, ప్రాంతీయ స్థాయిలో అది పీఠభూమిగానే పరిగణించబడుతుంది.

అందువల్ల సముద్ర మట్టం నుంచి కొలిచే నిరపేక్ష ఎత్తును మాత్రమే ఆధారంగా తీసుకోవడం విశ్వసనీయమైన ప్రమాణం కాదు. టిబెట్ పీఠభూమి అసాధారణమైన ఎత్తులో ఉండగా, భారతదేశంలోని అనేక పీఠభూమి ఉపరితలాలు సముద్ర మట్టానికి కొన్ని వందల మీటర్ల ఎత్తులో మాత్రమే ఉన్నాయి. భూస్వరూప శాస్త్రవేత్తలు ఉపరితల కొనసాగింపు, వాలులో ఆకస్మిక మార్పులు, శిలా నిర్మాణం, భౌగోళిక చరిత్రను కలిపి పరిశీలిస్తారు. మేసా (mesa) అనేది నిటారైన పార్శ్వాలతో, చదునైన పైభాగంతో ఉండే చిన్న క్రమక్షయ అవశేష భూస్వరూపం; బ్యూట్ (butte) సాధారణంగా దానికంటే చిన్నగా, మరింత ఇరుకుగా ఉంటుంది.

  • ప్రాంతీయ స్వరూపం: ప్రధాన లోయల మధ్య సాపేక్షంగా తక్కువ ఎత్తుపల్లాల వ్యత్యాసంతో కూడిన ఎత్తైన, విస్తారమైన ఉపరితలం.
  • స్థానిక స్వరూపం: భృగువులు, ఇరుకైన లోతైన లోయలు, జలపాతాలు, మేసాలు, అవశేష కొండలు ఉండవచ్చు.
  • వర్గీకరణలో జాగ్రత్త: ఆవిర్భావం, స్థానం ఆధారంగా చేసిన వర్గీకరణలో ఒకే పీఠభూమి ఒకటి కంటే ఎక్కువ వర్గాల్లోకి రావచ్చు.

2. ఏర్పడే విధానం మరియు వర్గీకరణ

విరూపణ, భ్రంశనం లేదా విస్తృత ప్రాంతీయ ఉత్థానం వల్ల భూపటలంలోని విశాల ప్రాంతాలు పైకి లేచినప్పుడు భూవిరూపకారక పీఠభూములు ఏర్పడతాయి. ఖండాల ఢీకొనుగోలు సమయంలో భూపటలం క్షితిజ సమాంతరంగా కుదించుకుపోయి, మందం పెరగడం వల్ల ఎత్తైన పీఠభూములు ఏర్పడవచ్చు. భారత–యురేషియా ఢీకొనుగోలు, ఆ తరువాత జరిగిన విరూపణ ద్వారా టిబెట్ పీఠభూమి అభివృద్ధి చెందింది. ఇది హిమాలయాలు, కారకోరం, కున్‌లున్ మరియు ఇతర పర్వత వ్యవస్థలతో సంబంధం కలిగిన పర్వతాంతర పీఠభూమి. దీని పరిణామం ఒకే ఉత్థాన ఘటన ద్వారా కాకుండా అనేక దశల్లో జరిగింది.

వరుసగా లావా వెలువడి పరచుకోవడం ద్వారా అగ్నిపర్వత పీఠభూములు ఏర్పడతాయి. ముఖ్యంగా పగుళ్ల వెంబడి వెలువడే ద్రవరూప బసాల్ట్ దీనికి కారణమవుతుంది. విడివిడి లావా ప్రవాహాలు విశాల ప్రాంతాలపై వ్యాపించి, మందమైన, విస్తృత పొరల వరుసలను నిర్మిస్తాయి. భారతదేశంలోని దక్కన్ ట్రాప్స్, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల వాయవ్య భాగంలోని కొలంబియా నది బసాల్ట్ ప్రాంతం వీటికి ప్రామాణిక ఉదాహరణలు. పొరలుగా ఉన్న లావా శైథిల్యం, క్రమక్షయానికి గురికావడం వల్ల మెట్ల వంటి వాలులు ఏర్పడవచ్చు; ట్రాప్ అనే పదం మెట్లు అనే అర్థం గల పదం నుంచి ఉద్భవించింది. ఇటువంటి పీఠభూములు అగ్నిపర్వత శంకువులను పోలి ఉండాల్సిన అవసరం లేదు.

నిరోధక శిలలు లేదా నిరోధక ఉపరితల పొరలు చుట్టుపక్కల భూభాగం కంటే అనాచ్ఛాదనను (denudation) మెరుగ్గా తట్టుకుని మిగిలిన చోట క్రమక్షయ లేదా అవశిష్ట పీఠభూములు ఏర్పడతాయి. వైవిధ్య క్రమక్షయం బలహీనమైన పదార్థాన్ని తొలగిస్తూ, ఎత్తైన అవశేష భాగాలను నిలిపి ఉంచుతుంది. ఉత్థానం, క్రమక్షయం సాధారణంగా కలిసే పనిచేస్తాయి. అందువల్ల ప్రతి పీఠభూమిని ఒకే ప్రక్రియకు ఆపాదించడం తప్పుదారి పట్టించవచ్చు. విచ్ఛిన్న పీఠభూమి అనే పదం లోయలు ఎంత మేరకు లోతుగా కోతకు గురయ్యాయో వివరిస్తుంది; అది తప్పనిసరిగా ఒక ప్రత్యేక ఆవిర్భావ విధానాన్ని సూచించదు.

రెండవ వర్గీకరణ స్థానాన్ని ఆధారంగా చేసుకుంటుంది. టిబెట్, ఆండీస్‌లోని ఆల్టిప్లానో వలె, పర్వత వ్యవస్థల మధ్య అంతరపర్వత పీఠభూములు ఏర్పడతాయి. పర్వతాలకు, వాటికి ఆనుకొని ఉన్న లోతట్టు ప్రాంతాలకు మధ్యనున్న పర్వతపాద మండలాల్లో పీడ్‌మాంట్ పీఠభూములు విస్తరించి ఉంటాయి; తూర్పు యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లోని పీడ్‌మాంట్ దీనికి సుపరిచిత ఉదాహరణ. ఖండాంతర్గత విశాల ప్రాంతాల్లో లేదా విస్తారమైన ఉన్నత భూభాగాల్లో ఖండ పీఠభూములు విస్తరించి ఉంటాయి; ఆఫ్రికాలోని విస్తృత భాగాలు ఇందుకు ఉదాహరణ. ఈ భౌగోళిక పేర్లు మాత్రమే వాటి నిర్మాణానికి కారణమైన శిలలను లేదా ప్రక్రియలను నిర్ధారించవు.

  • ఆవిర్భావం ఆధారంగా వర్గాలు: భూవిరూపకారక, అగ్నిపర్వత మరియు క్రమక్షయ పీఠభూములు.
  • స్థానం ఆధారంగా వర్గాలు: పర్వతాంతర, పర్వతపాద మరియు ఖండాంతర్గత పీఠభూములు.
  • ఉపరితల స్థితి: అవిచ్ఛిన్నమైనవి, విచ్ఛిన్నమైనవి లేదా లోతైన లోయలతో కోతకు గురైనవి.

3. పరిణామం, నదీ పారుదల మరియు అనుబంధ భూస్వరూపాలు

భూ ఉత్థానం లేదా లావా సంచయనం తరువాత, ప్రవహించే నీరు, శైథిల్యం, ద్రవ్యరాశి చలనం పీఠభూమిని క్రమంగా మారుస్తాయి. నది ఆధార మట్టానికి పైన ఎత్తు ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల అధోముఖ కోతకు అవకాశం పెరుగుతుంది. నదులు ఉన్నత భూభాగాన్ని కోసి లోయలను ఏర్పరుస్తాయి; అదే సమయంలో ఉపనదులు శీర్షాభిముఖంగా విస్తరించి, ఉపరితలాన్ని నదుల మధ్య భూభాగాలుగా విభజిస్తాయి. తిరిగి జరిగే భూ ఉత్థానం లేదా ఆధార మట్టం తగ్గడం నదిని పునరుజ్జీవింపజేయవచ్చు; అయితే ప్రవాహ పరిమాణం, అవక్షేప భారం, శిలల నిరోధకత కూడా క్రమక్షయాన్ని నియంత్రిస్తాయి.

పీఠభూమి అంచులు, నిరోధక శిలా పట్టీలు లేదా లోయ వాలులో ఆకస్మిక మార్పులు ఉన్న చోట్ల సాధారణంగా జలపాతాలు, ద్రుత ప్రవాహాలు ఏర్పడతాయి. క్రమక్షయం వల్ల నిక్‌పాయింట్లు (నదీ వాలులో ఆకస్మిక మార్పు బిందువులు) ఎగువ ప్రవాహం వైపు వెనక్కి కదలవచ్చు. నిరోధక క్షితిజ సమాంతర శిలా పొరలు ఉన్న సాపేక్షంగా పొడి భూదృశ్యాల్లో, భేదాత్మక క్రమక్షయం వల్ల నిటారైన పార్శ్వాలు గల మేసాలు, బ్యూట్లు ఏర్పడవచ్చు. ఈ భూస్వరూపాలు పీఠభూముల విచ్ఛేదనంతో సంబంధం కలిగి ఉన్నప్పటికీ, పీఠభూములకే పరిమితం కావు.

నదీ పారుదల నమూనాలు కేవలం పీఠభూమి అనే పేరును కాకుండా, దాని నిర్మాణాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. సాపేక్షంగా ఏకరీతిగా ఉన్న శిలలపై వృక్షాకార నదీ పారుదల సాధారణంగా కనిపిస్తుంది; నిరోధక, బలహీన శిలా మండలాలు ఒకదాని తరువాత మరొకటి ఉన్న చోట జాలకాకార నదీ పారుదల వాటిని అనుసరించవచ్చు; మధ్యలోని ఎత్తైన ప్రదేశం చుట్టూ వికిరణాకార నదీ పారుదల అభివృద్ధి చెందుతుంది. కొన్ని పీఠభూమి ద్రోణులు అంతర్గత పారుదల కలిగి ఉంటాయి; అంటే వాటిలోని నీరు సముద్రానికి చేరదు. టిబెట్, ఆండీస్ ఉన్నత భూభాగాల్లోని సరస్సులు, లవణ మైదానాలు భూ స్వరూప వైవిధ్యం, శుష్కత కలిసి అంతర్గత పారుదలను ఎలా ఏర్పరుస్తాయో వివరిస్తాయి.

  • అధోముఖ కోత భూమిని లోతుగా కోస్తుంది; పార్శ్వ క్రమక్షయం లోయలను వెడల్పు చేస్తుంది; శైథిల్యం, వాలు ప్రక్రియలు లోయ పార్శ్వాలను మారుస్తాయి.
  • ఒక కెన్యన్ ఉండటం కేవలం ఇటీవలి భూ ఉత్థానానికి మాత్రమే రుజువు కాదు: భౌగోళిక నిర్మాణం, శీతోష్ణస్థితి, నదీ పారుదల చరిత్రను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.

4. భారతదేశ పీఠభూములు మరియు పట ఆధారిత భూగోళశాస్త్రం

ద్వీపకల్ప పీఠభూమి ఒక ప్రాచీన ఖండ భూఖండం. ఇది ప్రధానంగా స్ఫటికాకార అగ్ని శిలలు, రూపాంతర శిలలతో నిర్మితమై, అవక్షేప ద్రోణులు, బసాల్ట్‌తో కప్పబడిన విస్తార ప్రాంతాలను కలిగి ఉంది. NCERT దీనిని స్థూలంగా మధ్య ఉన్నత భూభాగాలు, దక్కన్ పీఠభూమిగా విభజిస్తుంది. మధ్య ఉన్నత భూభాగాలు ప్రధానంగా నర్మదకు ఉత్తరాన ఉండగా, త్రిభుజాకార దక్కన్ పీఠభూమి దానికి దక్షిణాన ఉంది. వింధ్య ప్రాంతం, సాత్పురా పర్వతశ్రేణుల మధ్య భౌగోళిక నిర్మాణ నియంత్రణలో ఏర్పడిన భ్రంశ లోయలో నర్మద ప్రవహిస్తుంది.

దక్కన్ పీఠభూమి సాధారణంగా తూర్పు వైపు వాలి ఉంటుంది. గోదావరి, కృష్ణా, కావేరి నదులు బంగాళాఖాతం వైపు ప్రవహించడానికి ఇది ఒక కారణం. పశ్చిమ కనుమలు పశ్చిమాన స్పష్టంగా కనిపించే నిటారైన అంచును ఏర్పరుస్తాయి. తూర్పు కనుమలు మాత్రం ఎక్కువగా మధ్యమధ్యలో తెగిపోయి ఉంటాయి; ప్రధాన నదులు వాటిని దాటుతూ ప్రవహిస్తాయి. నర్మద, తపతి వంటి పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించే నదులు, ప్రతి నది ప్రవాహ దిశనూ ప్రాంతీయ వాలు ఒక్కటే వివరించలేదని సూచిస్తాయి: భూగర్భ నిర్మాణం కూడా ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తుంది.

మాల్వా పీఠభూమిలో విస్తృతమైన బసాల్ట్ శిలా ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. బుందేల్‌ఖండ్ ప్రాంతం ప్రధానంగా ప్రాచీన స్ఫటిక శిలలతో ముడిపడి ఉంది. ఛోటానాగ్‌పూర్ పీఠభూమి ఝార్ఖండ్‌లోని అధిక భాగంతో పాటు పొరుగు ప్రాంతాల్లోనూ విస్తరించి ఉంది; ఇందులో ముఖ్యమైన ఖనిజ మండలాలు ఉన్నాయి. మేఘాలయలోని షిల్లాంగ్ పీఠభూమి ద్వీపకల్ప భూఖండానికి ఈశాన్య విస్తరణ. మధ్యలో ఉన్న లోతట్టు ప్రాంతాలు దీనిని ప్రధాన పీఠభూమి నుంచి వేరు చేస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా, భౌగోళికంగా దక్కన్ పీఠభూమి, దక్కన్ ట్రాప్స్ ఒకటే కావు: దక్కన్ పీఠభూమిలో బసాల్ట్ కాని ఇతర శిలలతో కూడిన ప్రాంతాలు కూడా గణనీయంగా ఉన్నాయి.

  • పటంలో గుర్తించవలసిన ముఖ్య ప్రాంతాలు: మాల్వా, బుందేల్‌ఖండ్, బఘేల్‌ఖండ్, ఛోటా నాగ్‌పూర్, తెలంగాణ, కర్ణాటక, మేఘాలయ ఉన్నత భూభాగాలు.
  • జలపాత ఉదాహరణ: ఛోటా నాగ్‌పూర్ ప్రాంతంలో సువర్ణరేఖ నదిపై హుండ్రూ జలపాతం ఉంది.
  • నేలలతో సంబంధం: అనుకూల పరిస్థితుల్లో బసాల్ట్ నల్ల నేలల అభివృద్ధికి దోహదపడుతుంది; అయితే ద్వీపకల్ప ఉన్నత భూభాగాల వ్యాప్తంగా ఎర్ర నేలలు, లేటరైట్ నేలలు కూడా కనిపిస్తాయి.

5. ఆర్థిక ప్రాధాన్యం మరియు పర్యావరణ పరిమితులు

పీఠభూములు గనుల తవ్వకం, వ్యవసాయం, పశువుల మేత, అటవీ కార్యకలాపాలు, జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తికి తోడ్పడతాయి. అయితే, వాటి వనరులు భూగర్భ చరిత్ర, శీతోష్ణస్థితిపై ఆధారపడి ఉంటాయి. ప్రాచీన కవచ ప్రాంతాల్లో లోహ ఖనిజాలు ఉండవచ్చు. బొగ్గు మాత్రం అనుకూలమైన అవక్షేపణ ద్రోణుల్లో లభిస్తుంది; స్ఫటిక శిలలు పీఠభూమిని ఏర్పరుస్తున్నాయనే కారణంతోనే వాటిలో బొగ్గు ఉండదు. దామోదర్ లోయలోని గోండ్వానా బొగ్గు క్షేత్రాలు, తూర్పు భారతదేశంలోని ఇనుప ఖనిజ మండలాలు ఈ వ్యత్యాసాన్ని వివరిస్తాయి. అనుకూలమైన ఎత్తైన భూఉపరితలాలపై తీవ్రమైన శైథిల్యం, లేటరైటీకరణ ప్రక్రియల ద్వారా బాక్సైట్ ఏర్పడవచ్చు.

పీఠభూమి ప్రాంతాల్లో వ్యవసాయం విస్తృతమైన వైవిధ్యాన్ని కలిగి ఉంటుంది. దక్కన్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో తేమను నిలుపుకునే నల్లరేగడి నేలలు పత్తి, ఇతర పంటల సాగుకు తోడ్పడతాయి. మరింత పొడిగా ఉండే ఎత్తైన ప్రాంతాలు చిరుధాన్యాలు, పప్పుధాన్యాల సాగుకు, పశుపోషణకు అనుకూలంగా ఉంటాయి. కఠిన శిలా ప్రాంతాల్లో భూగర్భజలం ప్రధానంగా శైథిల్యం చెందిన మండలాలు, శిలా సంధులు, పగుళ్లలో కేంద్రీకృతమై ఉంటుంది. దీనివల్ల బావుల నుంచి లభించే నీటి పరిమాణం స్థానికంగా మారుతూ ఉంటుంది. ఎత్తైన పీఠభూములు చలి, పంటలు పెరిగేందుకు అనువైన కాలం తక్కువగా ఉండటం, పలుచని వృక్షావరణం వంటి అదనపు పరిమితులను ఎదుర్కొంటాయి.

గనుల తవ్వకం, అటవీ నిర్మూలన, సక్రమంగా నిర్వహించని సాగు పద్ధతులు క్రమక్షయాన్ని వేగవంతం చేసి, నదుల ఎగువ జలగ్రహణ ప్రాంతాలను దెబ్బతీయవచ్చు. సుస్థిర నిర్వహణకు సమోన్నత రేఖల ఆధారిత మృత్తికా సంరక్షణ, వృక్షావరణ పునరుద్ధరణ, నీటి ప్రవాహ మార్గాల రక్షణ, భూగర్భజలాల భూగర్భశాస్త్రపరమైన మదింపు, గనుల ప్రదేశాల పునరుద్ధరణ అవసరం. పీఠభూమి ప్రాంతాలను కేవలం ఖనిజాలు, నీరు లేదా శక్తి వనరులుగా మాత్రమే పరిగణించకుండా, జలవిభాజక ప్రాంత ప్రణాళికలో స్థానిక సమాజాల అవసరాలు, హక్కులను కూడా చేర్చాలి.

పీఠభూమి విచ్ఛేదనం జరిగే సంభావ్య మార్గాల్లో ఒకటి

  1. 1. ప్రాంతీయ భూఉత్థానం వల్ల ఎత్తైన ఉపరితలం ఏర్పడుతుంది
  2. 2. వాలు, నదీ ప్రవాహ శక్తి అనుకూలించే చోట నదులు లోతుగా కోత చేస్తాయి
  3. 3. ఉపనదులు విస్తరించి, నదుల మధ్యనున్న భూభాగాలను ఉపవిభాగాలుగా విడదీస్తాయి
  4. 4. శైథిల్యం, వాలుల వెనుకంజ వల్ల లోయలు వెడల్పవుతాయి
  5. 5. క్రమక్షయాన్ని తట్టుకునే అవశేష భూస్వరూపాలు మేసాలు, బ్యూట్‌లుగా మిగిలి ఉండవచ్చు
ప్రధాన పీఠభూములు: స్థానం, విశిష్ట లక్షణం
పీఠభూమి లేదా భూస్వరూప ప్రాంతంస్థానంప్రధాన అనుబంధ లక్షణం
టిబెట్ పీఠభూమిమధ్య ఆసియా, ప్రధానంగా చైనాఫలకాల ఢీకొనడం వల్ల భూపటలం మందం పెరగడం; పర్వతాంతర ఉన్నత పీఠభూమి
దక్కన్ ట్రాప్స్పశ్చిమ, మధ్య భారతదేశంఖండాంతర వరద బసాల్ట్‌లు; విస్తారమైన మెట్ల ఆకృతి గల భూభాగం
కొలరాడో పీఠభూమినైరుతి యునైటెడ్ స్టేట్స్ఉత్థానం చెందిన అవక్షేప శిలలు, లోతైన కేన్యన్‌లను ఏర్పరిచే నదీ కోత
ఆల్టిప్లానోప్రధానంగా బొలీవియా, పెరూఅంతర్గత అపవాహ ద్రోణులు గల ఆండీస్ పర్వతాంతర పీఠభూమి
ఛోటా నాగపూర్ పీఠభూమితూర్పు భారతదేశంప్రాచీన స్ఫటికాకార శిలా భూభాగం, ఖనిజ మేఖలలు, అవక్షేప బొగ్గు ద్రోణులు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

కొలరాడో పీఠభూమి మరియు గ్రాండ్ క్యానియన్

కొలరాడో నది, దాని ఉపనదులు ఎత్తైన కొలరాడో పీఠభూమిని లోతుగా కోసుకుంటూ ప్రవహించి, మందమైన శిలా పొరల వరుసలను బహిర్గతం చేశాయి. గ్రాండ్ క్యానియన్ జాతీయ ఉద్యానవనం ప్రాంతీయ ఉత్థానం, నదీ వ్యవస్థల అనుసంధానం, భేదాత్మక క్రమక్షయం, సుదీర్ఘ భూగర్భ చరిత్రల ఉమ్మడి ప్రభావాన్ని వివరిస్తుంది. పీఠభూమి స్థానికంగా తప్పనిసరిగా చదునుగా ఉండాల్సిన అవసరం లేదని అక్కడి ఎగుడుదిగుడు భూదృశ్యం చూపిస్తుంది.

ఛోటా నాగపూర్: వనరులు, పరస్పరం పోటీపడే భూ వినియోగాలు

ఛోటా నాగపూర్ ప్రాంతంలో స్ఫటికాకార శిలలతో కూడిన ఉన్నత భూభాగాలతో పాటు ఝరియా, బొకారో బొగ్గు క్షేత్రాలను కలిగి ఉన్న బొగ్గు నిక్షేపాల గోండ్వానా ద్రోణులు ఉన్నాయి. గనుల తవ్వకం, పరిశ్రమలు జీవనోపాధిని కల్పిస్తున్నప్పటికీ, భూక్షీణత, కాలుష్యం, నిర్వాసితత్వ ఒత్తిళ్లకు కూడా దారితీస్తున్నాయి. ఝరియాలోని బొగ్గు గనుల మంటలు శాస్త్రీయ గనుల నిర్వహణ, పునరావాసం అవసరాన్ని స్పష్టం చేస్తున్నాయి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. అన్ని పీఠభూములు లావా పేరుకుపోవడం వల్లనే ఏర్పడతాయి. 2. ఒక పీఠభూమిలో లోతుగా కోతకు గురైన లోయలు ఉండవచ్చు. 3. పర్వతాంతర పీఠభూమి అనే వర్గీకరణ ప్రధానంగా భౌగోళిక స్థానంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఏ వాక్యాలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

ఏ జత తప్పుగా జతపరచబడింది?

  • A. టిబెట్ పీఠభూమి: భారత–యురేషియా ఫలకాల ఢీకొనడం
  • B. దక్కన్ ట్రాప్స్: విస్తృతమైన బసాల్ట్ లావా ప్రవాహాలు
  • C. కొలరాడో పీఠభూమి: లోతైన ఇరుకైన లోయలను ఏర్పరిచే కోత
  • D. ఆల్టిప్లానో: తూర్పు ఆఫ్రికా పీఠభూమి

ప్రశ్న 3

భారత ద్వీపకల్ప పీఠభూమికి సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. దక్కన్ పీఠభూమి, దక్కన్ ట్రాప్స్ ఒకే భౌగోళిక విస్తృతిని కలిగి ఉన్నాయి. 2. నర్మదా, తపతి నదులు పశ్చిమ దిశగా ప్రవహించడాన్ని వివరించడానికి భౌగోళిక శిలా నిర్మాణం తోడ్పడుతుంది. 3. కఠిన శిలల్లో భూగర్భజలం సాధారణంగా శైథిల్యానికి గురైన, పగుళ్లు ఏర్పడిన మండలాల్లో లభిస్తుంది. ఏ వాక్యాలు సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: పీఠభూముల ఆవిర్భావానికి కారణమయ్యే ప్రధాన ప్రక్రియలను వివరించండి. భారతదేశ ఉదాహరణలను ఉపయోగించి, భౌగోళిక శిలా నిర్మాణం, భూస్వరూపంలోని ఎత్తుపల్లాలు వాటి ఆర్థిక సామర్థ్యాన్ని, పర్యావరణ దుర్బలతలను ఎలా ప్రభావితం చేస్తాయో పరిశీలించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • సాపేక్ష ఎత్తు, ఉపరితల విస్తీర్ణం, భూస్వరూపంలోని ఎత్తుపల్లాల ఆధారంగా పీఠభూమిని నిర్వచించండి.
  • భూవిరూపణ వల్ల జరిగే ఉత్థానం, పగుళ్ల ద్వారా సంభవించే అగ్నిపర్వత చర్య, భేదాత్మక క్రమక్షయాన్ని వివరించండి.
  • దక్కన్ పీఠభూమికి, దక్కన్ ట్రాప్స్‌కు మధ్య తేడాను వివరించండి.
  • ఛోటా నాగపూర్ భౌగోళిక శిలా వైవిధ్యాన్ని ఖనిజ ధాతువులు, బొగ్గు నిక్షేపాల ద్రోణులతో అనుసంధానించండి.
  • నేలలు, నదీ పారుదల, జలవిద్యుత్తు, పగుళ్లు గల శిలల్లోని భూగర్భజలాల గురించి చర్చించండి.
  • జలవిభాజక ప్రాంతాల సంరక్షణ, బాధ్యతాయుతమైన గనుల తవ్వకం, స్థానిక సమాజాల అవసరాలను పరిగణనలోకి తీసుకునే ప్రణాళికతో ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Class VI, Social Science: The Earth Our Habitat, Major Landforms of the Earth.
  • NCERT, Class XI, India: Physical Environment, Structure and Physiography.
  • NCERT, Class XI, Fundamentals of Physical Geography, Landforms and their Evolution.
  • Geological Survey of India: publications on Indian geology and the Deccan volcanic province, gsi.gov.in.
  • National Park Service: Grand Canyon geology resources, nps.gov/grca.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp