New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భౌతిక భూగోళశాస్త్రం · శీతోష్ణస్థితి శాస్త్రం

పశ్చిమ అలజడులు

పశ్చిమ అలజడులు మధ్య అక్షాంశాల పశ్చిమ పవనాలలో అంతర్భాగంగా ఉండి, తూర్పు వైపు కదిలే ఉష్ణమండలేతర వాతావరణ వ్యవస్థలు. ఇవి వాయవ్య భారతదేశం, పశ్చిమ హిమాలయాల్లో శీతాకాల అవపాతానికి ప్రధాన మూలం. ఇవి మైదానాల్లో వర్షాన్ని, ఎత్తైన ప్రాంతాల్లో హిమపాతాన్ని కలిగిస్తాయి. వీటి ప్రాధాన్యం రబీ వ్యవసాయం, హిమాలయ జల వనరులు, శీతాకాల ప్రమాదాలు, వేసవి రుతుపవనాలతో పరస్పర చర్యల వరకు విస్తరించి ఉంది. UPSC దృష్ట్యా గుర్తించాల్సిన ప్రధాన భేదం ఏమిటంటే, పశ్చిమ అలజడులు ఉష్ణమండల తుఫానులు కావు; రుతుపవనాల శాఖ కూడా కావు.

నల్ల సముద్ర ప్రాంతం నుంచి భారత ఉపఖండం వైపు తూర్పు దిశగా పయనించే పశ్చిమ అలజడి మార్గాన్ని చూపే యానిమేషన్‌గా వర్ణించబడింది.

నల్ల సముద్ర ప్రాంతం నుంచి భారత ఉపఖండం వైపు తూర్పు దిశగా పయనించే పశ్చిమ అలజడి మార్గాన్ని చూపే యానిమేషన్‌గా వర్ణించబడింది.

Credit: NASA · Public domain · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

మూల సూచన పటంలో నైరుతి రుతుపవనాల ఆగమన పురోగతి. వాస్తవ తేదీలు ఏటా మారుతాయి; ప్రస్తుత ఆగమన సమాచారం కోసం IMDను సంప్రదించండి.

Map study

మూల సూచన పటంలో నైరుతి రుతుపవనాల ఆగమన పురోగతి. వాస్తవ తేదీలు ఏటా మారుతాయి; ప్రస్తుత ఆగమన సమాచారం కోసం IMDను సంప్రదించండి.

  • ప్రాంతాలను పోల్చడానికి ముందు మూల పటంలోని సంకేతాల వివరణ, ప్రమాణం, సూచన కాలాన్ని చదవండి.
  • ప్రాదేశిక నమూనాలను ఈ అంశంలో చర్చించిన ప్రక్రియలతో అనుసంధానించండి; ఈ పటం అధ్యయన సూచన కోసం మాత్రమే, ఇది ప్రత్యక్ష కార్యాచరణ సమాచారం కాదు.

Credit: Saravask; Planemad; Nichalp · CC BY-SA 3.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. అర్థం, ఆవిర్భావం మరియు వాతావరణ నేపథ్యం

పశ్చిమ విక్షోభం అనేది మధ్య అక్షాంశాల పశ్చిమ పవనాల్లో తూర్పు దిశగా ప్రయాణిస్తూ భారత ఉపఖండాన్ని ప్రభావితం చేసే సినాప్టిక్ స్థాయి వాతావరణ వ్యవస్థ. సినాప్టిక్ స్థాయి వ్యవస్థలు వందల నుంచి వేల కిలోమీటర్ల వరకు విస్తరించి, అనేక రోజులపాటు కొనసాగుతాయి. భారత వాతావరణ శాఖ ఎగువ వాయు ద్రోణులు, చక్రవాత ప్రసరణలు, ఉపగ్రహ పరిశీలనలు, సంబంధిత వాతావరణ పరిస్థితుల ఆధారంగా ఈ వ్యవస్థలను గుర్తిస్తుంది. ఇవి ఉష్ణమండలేతర విక్షోభాలు; ఉష్ణ కేంద్రం కలిగిన ఉష్ణమండల చక్రవాతాలు కావు.

అనేక వ్యవస్థలు మధ్యధరా సముద్రం, దానిని ఆనుకుని ఉన్న పశ్చిమ ఆసియా పరిసరాల్లో ఏర్పడతాయి లేదా బలపడతాయి. ఆ తరువాత ఇరాన్, అఫ్గానిస్థాన్, పాకిస్థాన్ మీదుగా భారతదేశం వైపు ప్రయాణిస్తాయి. అయితే, ప్రతి విక్షోభాన్ని మధ్యధరా సముద్రంపై పుట్టిన ఉపరితల చక్రవాతంగా వర్ణించడం తప్పుదారి పట్టిస్తుంది. వీటి ఆవిర్భావం, పరిణామం విస్తృత స్థాయి వాతావరణ తరంగాలతోనూ, మధ్య అక్షాంశాల్లోని ఉష్ణోగ్రత వ్యత్యాసాలతోనూ ముడిపడి ఉంటాయి; కొన్ని విక్షోభాల మూలాలను వాయు ప్రవాహం వచ్చేదిశలో మరింత దూరం వరకు గుర్తించవచ్చు.

వీటి శక్తి బారోక్లినిక్ ప్రక్రియలతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. ఈ ప్రక్రియల్లో క్షితిజ సమాంతర ఉష్ణోగ్రత ప్రవణతలు వాతావరణ విక్షోభాల వృద్ధికి తోడ్పడతాయి. ఉపఉష్ణమండల పశ్చిమ జెట్ ప్రవాహం వీటి గమనాన్ని నిర్దేశించడంలో సహాయపడటంతోపాటు, ఎగువ వాయు పొరల్లో అనుకూల వాతావరణాన్ని కల్పిస్తుంది. విక్షోభం అనేది గతిశీల వాతావరణ వ్యవస్థ; అయితే, అది కలిగించే వర్షపాతం లేదా హిమపాతానికి అవసరమైన నీటి ఆవిరి దాని ప్రయాణ మార్గంలోని అనేక వనరుల నుంచి అందవచ్చు.

  • బారోక్లినిసిటీ (Baroclinicity): సమపీడన, సమసాంద్రత ఉపరితలాలు ఒకదానినొకటి ఖండించుకునే వాతావరణ పరిస్థితి. ఇది సాధారణంగా క్షితిజ సమాంతర దిశలోని ఉష్ణోగ్రత వ్యత్యాసాలతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది.
  • ఎగువ వాయు ద్రోణి (Upper-air trough): సాపేక్షంగా తక్కువ భూస్థితిజ ఎత్తు (geopotential height) కలిగిన పొడవైన ప్రాంతం. తరచుగా దీనికి ముందుభాగంలో గాలి పైకి ఎగసేందుకు అనుకూలమైన పరిస్థితులు ఉంటాయి.
  • ప్రేరిత ప్రసరణ (Induced circulation): పశ్చిమ విక్షోభంతో అనుబంధంగా పాకిస్థాన్ లేదా దానిని ఆనుకుని ఉన్న వాయవ్య భారతదేశంపై దిగువ వాయు పొరల్లో ఏర్పడగల చక్రవాత ప్రసరణ.

2. ప్రయాణ మార్గం, రుతుపరమైన లక్షణాలు మరియు అవపాత ప్రక్రియ

శీతాకాలంలో, ఉపఉష్ణమండల పశ్చిమ జెట్ ప్రవాహం టిబెట్ పీఠభూమికి దక్షిణంగా ఉంటుంది. దీనివల్ల దానితో ముడిపడిన అలజడులు వాయవ్య భారతదేశాన్ని ప్రభావితం చేయడానికి అనుకూలమైన స్థానానికి చేరుతాయి. జెట్ ప్రవాహ అమరిక, దాని ఎగువ ప్రవాహ ప్రాంతంలోని వాతావరణ ప్రసరణను బట్టి ఈ అలజడుల గమన మార్గాలు, తీవ్రత మారుతాయి. జమ్మూ మరియు కశ్మీర్, లడఖ్, హిమాచల్ ప్రదేశ్, ఉత్తరాఖండ్‌లలో వివిధ పరిమాణాల్లో వర్షపాతం లేదా హిమపాతం సంభవిస్తాయి. పంజాబ్, హరియాణా, చండీగఢ్, ఢిల్లీ, రాజస్థాన్, పశ్చిమ ఉత్తర ప్రదేశ్‌లలో ఈ వ్యవస్థ గమన మార్గం, తేమ సరఫరాను బట్టి వర్షం కురవవచ్చు.

మేఘాల ఏర్పాటుకు తేమతోపాటు గాలి ఊర్ధ్వగమనం కూడా అవసరం. అలజడితో ముడిపడిన విస్తృత స్థాయి గాలి ఊర్ధ్వగమనానికి, దిగువ స్థాయిలో గాలుల అభిసరణ, హిమాలయాల వల్ల కలిగే పర్వతీయ ఊర్ధ్వగమనం తోడవవచ్చు. తేమతో కూడిన గాలులు పర్వత వాలులను తాకినప్పుడు పైకి లేచి, చల్లబడి, వర్షపాతం లేదా హిమపాతాన్ని కలిగించవచ్చు. మంచు కురుస్తుందా లేదా వర్షం కురుస్తుందా అనేది వాతావరణంలోని వివిధ ఎత్తుల్లో ఉష్ణోగ్రతల పంపిణీ, ప్రదేశం ఎత్తుపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అందువల్ల, ప్రతి అలజడి సమయంలో హిమాలయాల్లోని ప్రతి ప్రదేశంలోనూ మంచు కురవదు.

మధ్యధరా, కాస్పియన్, నల్ల సముద్ర ప్రాంతాలు తేమను అందించవచ్చు. అయితే, భారతదేశంలో వర్షపాతం, హిమపాతానికి అరేబియా సముద్రం ఒక ప్రధాన తక్షణ తేమ వనరుగా ఉండవచ్చు. నైరుతి దిశ నుంచి బలంగా జరిగే తేమ రవాణా వర్షపాతాన్ని, హిమపాతాన్ని గణనీయంగా పెంచవచ్చు. కాబట్టి, పశ్చిమ అలజడులకు సంబంధించిన తేమ అంతా మధ్యధరా సముద్రం నుంచే వస్తుందనే సరళీకృత వ్యాఖ్యను నివారించాలి.

వేసవిలో, ప్రధాన ఉపఉష్ణమండల పశ్చిమ జెట్ ప్రవాహం హిమాలయాలకు ఉత్తరంగా మారుతుంది. దీనివల్ల ఉత్తర మైదానాలపై సాధారణంగా శీతాకాలంలో కనిపించే తరహా ప్రభావం తగ్గుతుంది. అయినప్పటికీ, పశ్చిమ అలజడులు, వాటితో సంబంధం ఉన్న పశ్చిమ గాలుల ద్రోణులు ఏర్పడవచ్చు. తేమ సమృద్ధిగా ఉన్న రుతుపవన ప్రసరణతో ఇవి పరస్పర చర్య జరిపినప్పుడు అసాధారణంగా భారీ వర్షపాతం సంభవించవచ్చు. ముఖ్యంగా, పర్వత భూస్వరూపం గాలి ఊర్ధ్వగమనాన్ని కేంద్రీకరించే ప్రాంతాల్లో ఈ ప్రభావం అధికంగా ఉంటుంది.

  • ప్రధాన అవపాత మండలం: పశ్చిమ హిమాలయ ప్రాంతం. ఒక్కో విక్షోభ సంఘటనను బట్టి ఇది వాయవ్య మైదానాలకు కూడా విస్తరించవచ్చు.
  • రుతుపరమైన ప్రాధాన్యం అంటే ఆ రుతువుకే పరిమితమని కాదు: పశ్చిమ విక్షోభాల ప్రాధాన్యం శీతాకాలంలో ఎక్కువగా ఉంటుంది; అవి శీతాకాలంలో మాత్రమే సంభవించే వ్యవస్థలు కావు.
  • ప్రయాణ మార్గం, తేమ లభ్యత, ఎత్తు, పవనాభిముఖ–పవనవిముఖ స్థానాలు భిన్నంగా ఉండటం వల్ల అవపాతం అసమానంగా ఉంటుంది.

3. వ్యవసాయం, నీరు, పర్యావరణ వ్యవస్థలకు ప్రాముఖ్యత

పశ్చిమ అలజడుల వల్ల కురిసే వర్షాలు రబీ వ్యవసాయ ప్రాంతానికి శీతాకాలంలో ఉపయోగకరమైన తేమను అందిస్తాయి. పంట ఎదుగుదలలో అనుకూలమైన దశల్లో, మితమైన పరిమాణంలో వర్షం కురిస్తే గోధుమ, ఆవాలు, శనగ, ఇతర పంటలకు ప్రయోజనం కలుగుతుంది. వర్షాధార ప్రాంతాల్లో ఇది నేలలో తేమను నేరుగా పెంపొందిస్తుంది; సాగునీటి సౌకర్యం ఉన్న ప్రాంతాల్లో సాగునీటి అవసరాన్ని తగ్గించవచ్చు. ప్రయోజనాలు వర్షం కురిసే సమయంపై ఆధారపడి ఉంటాయి. ఎందుకంటే పంట పక్వానికి వచ్చే సమయంలో లేదా కోత సమయంలో అధిక వర్షం కురిస్తే పంట నేలకొరగడం, నీరు నిలిచిపోవడం, ధాన్యం నాణ్యత దెబ్బతినడం, కోతలు ఆలస్యం కావడం వంటి సమస్యలు తలెత్తవచ్చు.

హిమపాతం హిమాలయాల్లో ఋతుపరమైన మంచు నిల్వలు ఏర్పడటానికి దోహదపడుతుంది. అనంతరం ఈ మంచు కరగడం వల్ల పర్వత ప్రవాహాలకు, దిగువ ప్రాంతాల నీటి ప్రవాహాలకు నీరు అందుతుంది. వీటిలో సింధు పరీవాహక ప్రాంతం, ఎగువ గంగా పరీవాహక ప్రాంతంలోని కొన్ని భాగాలు కూడా ఉన్నాయి. హిమపాతం హిమానీనదాల్లో మంచు సంచయానికి కూడా దోహదపడుతుంది. అయితే, ఒక హిమానీనదం వార్షిక ద్రవ్యరాశి సమతుల్యం మంచు సంచయంతోపాటు కరగడం, ఇతర ప్రక్రియల ద్వారా జరిగే నష్టాలపైనా ఆధారపడి ఉంటుంది. ఒక్కసారి భారీ హిమపాతం సంభవించినంత మాత్రాన హిమానీనదాలు పునరుద్ధరణ చెందుతున్నాయని నిర్ధారించలేం.

శీతాకాల అవపాతం నేలలో తేమను, సహజ నీటి ఊటలను, పర్వత పర్యావరణ వ్యవస్థలను నిలబెట్టేందుకు తోడ్పడుతుంది. అయితే, దాని ప్రభావాలు పరీవాహక ప్రాంతాల మధ్య భిన్నంగా ఉంటాయి. మంచు పరిస్థితులు ఉద్యాన పంటల సాగు, పర్యాటకం, జలవిద్యుత్ కార్యకలాపాలను ప్రభావితం చేస్తాయి. అవపాతం మంచు రూపం నుంచి వర్షం రూపానికి మారే ఎత్తు ముఖ్యమైనది: వర్షం సాధారణంగా మరింత తక్షణ ఉపరితల ప్రవాహాన్ని కలిగిస్తుంది; మంచు మాత్రం నీటిని తాత్కాలికంగా నిల్వచేసి, తరువాత విడుదల చేయగలదు.

  • వ్యవసాయానికి కలిగే ప్రయోజనం వర్షపాత పరిమాణం, పంట దశ, నీటి పారుదల సౌకర్యం, వర్షంతోపాటు సంభవించే వడగళ్ల వాన లేదా గాలులపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
  • ఋతుపరంగా పేరుకునే మంచు తాత్కాలిక నీటి నిల్వ మాత్రమే; వేసవిలో తగినంత నీరు అందుబాటులో ఉంటుందనడానికి అది హామీ కాదు.
  • అంతకుముందు రుతుపవన కాలంలో తగినంత వర్షం కురిసినప్పటికీ, శీతాకాలంలో తక్కువ వర్షపాతం, హిమపాతం నమోదైతే సాగునీటిపై ఒత్తిడి పెరగవచ్చు; మంచు నిల్వల్లో లోటు ఏర్పడవచ్చు.

4. వాతావరణ ప్రమాదాలు మరియు సంయుక్త తీవ్ర ఘటనలు

పశ్చిమ అలజడులు ఉరుములతో కూడిన తుఫానులు, పిడుగులు, వడగళ్లు, ఈదురుగాలులు, తీవ్రమైన అవపాతాన్ని కలిగించవచ్చు. పర్వత ప్రాంతాల్లో భారీ హిమపాతం వల్ల పర్వత కనుమలు, రహదారులు మూసుకుపోవచ్చు; విద్యుత్ సరఫరా, దూరసంచార వ్యవస్థలకు అంతరాయం కలగవచ్చు; హిమపాతాల జారుడు (అవలాంచ్) ప్రమాదం పెరగవచ్చు. భారీ వర్షం, మంచు వేగంగా కరగడం లేదా ఇప్పటికే పేరుకుపోయిన మంచు పొరపై వర్షం కురవడం వల్ల అనుకూల పరిస్థితుల్లో ఉపరితల ప్రవాహం పెరగవచ్చు. నీటితో సంతృప్తమైన వాలుల్లో కొండచరియలు విరిగిపడే అవకాశం మరింత పెరగవచ్చు.

ఒక వాతావరణ వ్యవస్థ దాటివెళ్లే క్రమంలో ఉష్ణోగ్రతపై దాని ప్రభావాలు మారుతాయి. మేఘావరణం పగటిపూట వేడెక్కడాన్ని తగ్గించడంతోపాటు, రాత్రిపూట వికిరణం ద్వారా చల్లబడటాన్ని పరిమితం చేయగలదు. వ్యవస్థ దాటివెళ్లిన తరువాత, చల్లని గాలి క్షితిజ సమాంతరంగా తరలిరావడం, ఆకాశం నిర్మలమవడం వల్ల ఉష్ణోగ్రత తగ్గవచ్చు; కొన్ని సందర్భాల్లో శీతల గాలుల పరిస్థితులు ఏర్పడవచ్చు. తేమతో కూడిన నేల, అధిక ఆర్ద్రత, తేలికపాటి గాలులు, తక్కువ మందంతో కూడిన స్థిరమైన వాతావరణ సరిహద్దు పొర పొగమంచు ఏర్పడటానికి అనుకూలంగా ఉండవచ్చు. అయితే, పశ్చిమ అలజడి వచ్చిన ప్రతిసారీ పొగమంచు లేదా శీతల గాలులు తప్పనిసరిగా ఏర్పడవు.

విపత్తు నిర్వహణలో సంయుక్త ఘటనలకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది. రుతుపవన తేమతో పరస్పర చర్య జరిపే పశ్చిమ గాలుల ద్రోణి వల్ల, ఈ రెండు ప్రసరణల్లో ఏ ఒక్కటి విడిగా ఉన్నప్పుడు అంచనా వేయగల వర్షపాతం కంటే ఎంతో అధిక వర్షపాతం సంభవించవచ్చు. ప్రభావాలు ప్రమాదానికి గురయ్యే స్థితి, దుర్బలత్వంపై కూడా ఆధారపడతాయి: వరద మైదానాల్లో జనావాసాలు, రహదారుల కోసం కొండలను కోయడం వల్ల ఏర్పడిన అస్థిర వాలులు, అడ్డంకులు ఏర్పడిన నీటి పారుదల మార్గాలు, సరైన ప్రణాళిక లేని నిర్మాణాలు తీవ్రమైన వాతావరణ ఘటనలను భారీ విపత్తులుగా మార్చగలవు.

  • విపత్తును ప్రేరేపించే వాతావరణ కారకాన్ని, నష్టాలను పెంచే కారకాల నుంచి వేరుచేసి గుర్తించాలి.
  • హిమపాత ప్రమాదాలను వర్షపాత ప్రమాదాల నుంచి వేరుగా అంచనా వేయాలి; అవి సంభవించే సమయం, ప్రభావిత ప్రాంతాలు భిన్నంగా ఉండవచ్చు.
  • ప్రతి పశ్చిమ అలజడి విస్తృత ప్రాంతాల్లో తీవ్ర వాతావరణ పరిస్థితులను కలిగిస్తుందని భావించకుండా, ఆయా ఘటనలకు సంబంధించిన ప్రత్యేక ముందస్తు అంచనాలను ఉపయోగించాలి.

5. ముందస్తు అంచనా, శీతోష్ణస్థితి నేపథ్యం మరియు పరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తించాల్సిన భేదాలు

భారత వాతావరణ శాఖ ఉపగ్రహ చిత్రాలు, ఉపరితల పరిశీలనలు, ఎగువ వాయుమండల కొలతలు, అందుబాటులో ఉన్న చోట రాడార్, సంఖ్యాత్మక వాతావరణ అంచనా పద్ధతులను ఉపయోగించి పశ్చిమ అలజడులను పర్యవేక్షిస్తుంది. ముందస్తు అంచనాల్లో అలజడి గమన మార్గం, నిలువు నిర్మాణం, తేమ రవాణా, భూస్వరూపంతో దాని పరస్పర చర్యలను పరిగణనలోకి తీసుకుంటారు. సమూహ ఆధారిత ముందస్తు అంచనాలు (ఎన్సెంబుల్ ఫోర్‌కాస్ట్‌లు) అనిశ్చితిని అంచనా వేయడంలో సహాయపడతాయి. ముఖ్యంగా పర్వత ప్రాంతాల అవపాతాన్ని అంచనా వేయడంలో ఇవి ఉపయోగపడతాయి; అక్కడ ఎత్తులో ఆకస్మిక మార్పులను నమూనాల్లో ఖచ్చితంగా ప్రతిబింబించడం కష్టం.

కార్యాచరణ సంసిద్ధతలో వ్యవసాయ వాతావరణ సలహాలు, భారీ వర్షపాతం లేదా హిమపాతం, ఉరుములతో కూడిన తుఫానులకు సంబంధించిన హెచ్చరికలు, రహదారి నిర్వహణ చర్యలు, డిఫెన్స్ జియోఇన్ఫర్మాటిక్స్ రీసెర్చ్ ఎస్టాబ్లిష్‌మెంట్ జారీ చేసే హిమపాతాల (అవలాంచ్‌ల) బులెటిన్లు ఉంటాయి. వాతావరణ అంచనాలను వినియోగించేవారు ఒక వాతావరణ వ్యవస్థను గుర్తించడానికి, తీవ్ర ప్రభావం చూపే ఘటన సంభవిస్తుందని అంచనా వేయడానికి మధ్య తేడాను గుర్తించాలి: ప్రభావాలు ఆ వ్యవస్థ తీవ్రత, తేమ సరఫరా, స్థానిక పరిస్థితులపై ఆధారపడి ఉంటాయి.

వాతావరణ మార్పుల పర్యవసానాలను తగిన పరిమితులు, షరతులతో వివరించాలి. ఉష్ణోగ్రతల పెరుగుదల వాతావరణంలో తేమను నిలుపుకునే సామర్థ్యాన్ని పెంచుతుంది; వర్షం, మంచు రూపాల్లో కురిసే అవపాతం నిష్పత్తిని మార్చవచ్చు. అయితే, అవపాతం వాయు ప్రసరణ, గాలి పైకి ఎగసే ప్రక్రియపై కూడా ఆధారపడి ఉంటుంది. పశ్చిమ విక్షోభాల సంభవ తరచుదనం, ఋతుపరమైన పంపిణీ లేదా తీవ్రతలో నివేదించిన మార్పులు అధ్యయనం చేసిన కాలం, ప్రాంతం, ఉపయోగించిన గుర్తింపు పద్ధతిని బట్టి మారుతాయి. ఒక్క వరద ఘటన లేదా ఒక్కసారి మంచు కొరత ఏర్పడటం మాత్రమే దీర్ఘకాలిక ధోరణిని నిరూపించదు.

ప్రిలిమ్స్ కోసం పశ్చిమ విక్షోభాలను ఉష్ణమండలేతర వాతావరణ గతిశాస్త్రం, ఉపఉష్ణమండల పశ్చిమ జెట్ ప్రవాహం, వాయవ్య భారతదేశంలో శీతాకాల వర్షపాతం, హిమాలయాల్లో మంచు కురవడంతో అనుసంధానించి చదవాలి. వీటిని ఈశాన్య రుతుపవనాలతో పోల్చి తేడాలను గుర్తించాలి. ఆగ్నేయ ద్వీపకల్ప భారతదేశంలో శరదృతువు, శీతాకాల ప్రారంభంలో కురిసే వర్షాలకు ఈశాన్య రుతుపవనాలు ముఖ్యమైనవి. పశ్చిమ విక్షోభం సాధారణంగా శీతాకాల అవపాతాన్ని కలిగించే ప్రాంతానికి చాలా దూరంలో ఉన్న ప్రాంతాల వాతావరణాన్ని కూడా ప్రభావితం చేయవచ్చని గుర్తుంచుకోవాలి.

  • తప్పు: పశ్చిమ అలజడులు పశ్చిమ దిశగా కదిలే ఉష్ణమండల తుఫానులు.
  • తప్పు: వాటికి తేమ కేవలం మధ్యధరా సముద్రం నుంచే లభిస్తుంది.
  • తప్పు: అవి భారతదేశాన్ని శీతాకాలంలో మాత్రమే ప్రభావితం చేస్తాయి లేదా వ్యవసాయానికి ఎల్లప్పుడూ ప్రయోజనం చేకూరుస్తాయి.

పశ్చిమ విక్షోభాలు: ప్రయాణ మార్గం, గాలి పైకి ఎగసే ప్రక్రియ, శీతాకాల అవపాతం

అందించిన మెటాడేటా, మధ్యధరా ప్రాంతం నుంచి భారత ఉపఖండం వైపు తూర్పు దిశగా కదులుతున్న ఒక పశ్చిమ విక్షోభం యానిమేషన్‌ను వివరిస్తుంది. మధ్య అక్షాంశ పశ్చిమ పవనాల్లో ఈ ఉష్ణమండలేతర వ్యవస్థలు ప్రయాణించే మార్గాన్ని ఇది నేరుగా చూపిస్తుంది. పశ్చిమ విక్షోభాలు సాధారణంగా ఎగువ వాయుమండల ద్రోణులు, చక్రవాత ప్రసరణతో ముడిపడి ఉంటాయి; వాటిని భారతదేశం వైపు ప్రయాణించే విడివిడి మేఘ సమూహాలుగా మాత్రమే అర్థం చేసుకోకూడదు. నల్ల సముద్రం సమీపంలో ఆవిర్భవించినట్లు పేర్కొన్న వివరణ ఈ నిర్దిష్ట పరిణామ క్రమానికి సంబంధించినది మాత్రమే; ప్రతి పశ్చిమ విక్షోభానికి అది స్థిరమైన జన్మస్థానం కాదు.

భారతదేశంపై వాటి ప్రభావాలు వాయు ప్రసరణ తీవ్రత, అందుబాటులో ఉన్న తేమ, భూస్వరూపంతో వాటి పరస్పర చర్యపై ఆధారపడి ఉంటాయి. పశ్చిమ హిమాలయాల వెంబడి పర్వతాల కారణంగా గాలి పైకి ఎగబాకడం వల్ల మరింత బలపడే విస్తృతస్థాయి వాయు ఊర్ధ్వగమనం, అధిక ఎత్తైన ప్రాంతాల్లో హిమపాతాన్ని, ఆనుకుని ఉన్న మైదానాల్లో వర్షపాతాన్ని కలిగించవచ్చు. శీతాకాల వర్షాలు గోధుమ వంటి రబీ పంటలకు తోడ్పడతాయి; అయితే అధిక వర్షపాతం, వడగళ్ల వాన లేదా బలమైన గాలులు పంటలను దెబ్బతీయవచ్చు. హిమాలయాల్లో హిమపాతం రుతుపరమైన మంచు నిల్వలకు, అనంతరం మంచు కరగడం ద్వారా లభించే నీటికి దోహదపడుతుంది. అయితే అవపాతం రకం, పరిమాణం ఉష్ణోగ్రత, ఎత్తును బట్టి మారుతాయి. యానిమేషన్‌లోని వివరణ మాత్రమే తేమ మూలాలను, మొత్తం అవపాత పరిమాణాలను లేదా వ్యవసాయంపై ప్రభావాలను నిర్ధారించలేదు; వీటికి వాతావరణ పరిశీలనలు, వాటిని బలపరిచే విశ్లేషణ అవసరం.

  • ప్రిలిమ్స్‌లో గుర్తించాల్సిన తేడా: పశ్చిమ విక్షోభాలు పశ్చిమ పవనాల్లో అంతర్భాగంగా ఉండే ఉష్ణమండలేతర వ్యవస్థలు; అవి ఉష్ణమండల తుఫానులు కావు, నైరుతి రుతుపవనాల శాఖ కూడా కాదు.
  • ఋతుపరమైన లక్షణం: భారతదేశ అవపాతంపై వీటి ప్రభావం ముఖ్యంగా శీతాకాలంలో ప్రాధాన్యం కలిగి ఉంటుంది. అయితే, పశ్చిమ విక్షోభాలు ఆ ఋతువుకు మాత్రమే పరిమితం కావు.
  • మెయిన్స్ అనుసంధానం: వాయు ప్రసరణ, తేమ సరఫరా, భూస్వరూపాల ద్వారా ప్రభావాలను వివరించాలి; ప్రయోజనకరమైన శీతాకాల అవపాతానికి, నిర్దిష్ట ఘటనలకు సంబంధించిన వడగళ్లు, భారీగా మంచు కురవడం, మంచుచరియలు విరిగిపడటం వంటి ప్రమాదాలకు మధ్య తేడాను స్పష్టం చేయాలి.

పశ్చిమ అలజడి వల్ల అవపాతం సంభవించే సాధారణ ప్రక్రియ

  1. 1. మధ్య అక్షాంశాల పశ్చిమ పవనాలలో ఒక అలజడి ఏర్పడుతుంది లేదా ముందుకు వ్యాపిస్తుంది.
  2. 2. ఎగువ వాయుమండలంలోని దిశానిర్దేశక గాలులు దానిని పశ్చిమ ఆసియా మీదుగా భారత ఉపఖండం వైపు తీసుకువెళ్తాయి.
  3. 3. అనుకూల వాయు ప్రసరణ వాయవ్య భారతదేశం, హిమాలయాల వైపు తేమను ఆకర్షిస్తుంది.
  4. 4. వాయుమండల గతిక ప్రక్రియల వల్ల గాలి పైకి ఎగసిపోవడం, గాలుల అభిసరణ, పర్వతాల వల్ల గాలి పైకి లేవడం మేఘాల ఏర్పాటును ప్రోత్సహిస్తాయి.
  5. 5. తేమ సరఫరా, వాయుమండలంలో ఎత్తును బట్టి ఉష్ణోగ్రత పంపిణీకి అనుగుణంగా వర్షం లేదా హిమపాతం సంభవిస్తుంది.
  6. 6. ఈ వ్యవస్థ తూర్పు వైపు కదులుతుంది; దాని తరువాత గాలులు, ఉష్ణోగ్రత, మేఘావరణంలో మార్పులు చోటుచేసుకుంటాయి.
భారతదేశాన్ని ప్రభావితం చేసే ఉష్ణమండల తుఫానులతో పశ్చిమ అలజడుల పోలిక
లక్షణంపశ్చిమ అలజడులుఉష్ణమండల తుఫానులు
వాయుమండల నేపథ్యంమధ్య అక్షాంశాల పశ్చిమ పవనాలు; తరచుగా ఉపఉష్ణమండల జెట్ ప్రవాహంతో సంబంధం కలిగి ఉంటాయిఉష్ణమండల సముద్ర వాతావరణం
ప్రధాన శక్తి వనరుక్షితిజ సమాంతర ఉష్ణోగ్రత వ్యత్యాసాలు, బారోక్లినిక్ ప్రక్రియలుసముద్ర ఉష్ణం, వ్యవస్థీకృత సంవహనంలో గుప్తోష్ణ విడుదల
సాధారణ గమనంసాధారణంగా పశ్చిమం నుంచి తూర్పు వైపు భారతదేశం దిశగాదిశానిర్దేశక గాలులను బట్టి గమన మార్గం మారుతుంది; మార్గం తిరిగి వంపు తిరిగే అవకాశం ఉంటుంది
నిర్మాణంతరచుగా ఎగువ వాయుమండల ద్రోణి లేదా వాయు ప్రసరణగా ప్రస్ఫుటంగా కనిపిస్తుందివ్యవస్థీకృతమైన, ఉష్ణ కేంద్రం గల అల్పపీడన వాయు ప్రసరణ
భారతదేశంపై విలక్షణ ప్రభావంవాయవ్య ప్రాంతంలో శీతాకాల వర్షాలు, హిమాలయాల్లో హిమపాతంతీరప్రాంత గాలులు, తుఫాను ఉప్పెన, భారీ వర్షపాతం; అంతర్భాగ ప్రాంతాలపైనా ప్రభావాలు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

ఉత్తరాఖండ్ వరదలు, జూన్ 2013

15–17 జూన్ సమయంలో సంభవించిన అసాధారణ భారీ వర్షపాతంలో పశ్చిమ పవన ద్రోణి, సమృద్ధిగా తేమ కలిగిన రుతుపవన ప్రసరణ మధ్య పరస్పర చర్య కీలకంగా ఉంది. హిమాలయాల కారణంగా గాలి పైకి ఎగబాకడం అవపాతాన్ని తీవ్రతరం చేసింది. వరదలు, శిథిల ప్రవాహాలు, కొండచరియలు విరిగిపడటం వల్ల, ముఖ్యంగా కేదార్‌నాథ్ పరిసరాల్లో, విపత్కర నష్టాలు సంభవించాయి. పశ్చిమ పవనాలతో సంబంధం ఉన్న వాయు ప్రసరణ కేవలం శీతాకాల అవపాతానికే కాకుండా, వేసవిలో భారీ విపత్తుకు కూడా ఎలా దోహదపడగలదో ఈ ఘటన వివరిస్తుంది.

వాయవ్య భారతదేశ వరదలు, జూలై 2023

పశ్చిమ అలజడి, రుతుపవన ప్రసరణ మధ్య పరస్పర చర్య నేపథ్యంలో 8–10 జూలై సమయంలో భారీ వర్షపాతం హిమాచల్ ప్రదేశ్‌ను, దానికి ఆనుకుని ఉన్న వాయవ్య భారతదేశాన్ని ప్రభావితం చేసింది. వరదలు, కొండచరియలు విరిగిపడటం, మౌలిక సదుపాయాలకు జరిగిన నష్టం—రుతుపవన, పశ్చిమ అలజడి సంబంధిత ప్రమాదాలను పూర్తిగా వేర్వేరుగా పరిగణించకుండా, ఒకేసారి ప్రభావం చూపే వాతావరణ వ్యవస్థలను, పర్వత పరీవాహక ప్రాంతాలను పర్యవేక్షించడం ఎంత ముఖ్యమో తెలియజేశాయి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

పశ్చిమ అలజడులకు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. ఇవి సాధారణంగా మధ్య అక్షాంశ పశ్చిమ పవనాల్లో తూర్పు దిశగా కదులుతాయి. 2. ఇవి ప్రయాణించే మార్గమంతటా వాటి కింద వెచ్చని ఉష్ణమండల సముద్రం ఉండటం అవసరం. 3. ఇవి అరేబియా సముద్రం నుంచి తేమను గ్రహించగలవు. పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

వాయవ్య భారతదేశ వ్యవసాయానికి పశ్చిమ అలజడుల ప్రాముఖ్యతను కింది వాటిలో ఏది అత్యుత్తమంగా వివరిస్తుంది?

  • A. ఇవి భారతదేశమంతటా వరి సాగుకు ప్రధాన వేసవి వర్షపాతాన్ని అందిస్తాయి.
  • B. అవి శీతాకాలంలో తేమను అందిస్తాయి; అది లభించే సమయం, తీవ్రతను బట్టి రబీ పంటలకు ప్రయోజనం కలగవచ్చు.
  • C. అవి శీతాకాల పంటల సాగు కాలంలో మంచు, వడగళ్ల ప్రభావాన్ని పూర్తిగా నివారిస్తాయి.
  • D. అవి రాజస్థాన్ అంతటా నీటిపారుదల అవసరం లేకుండా ఏకరీతిగా పంటల సాగు జరిగేలా చేస్తాయి.

ప్రశ్న 3

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. హిమాలయాల వల్ల గాలి పర్వతాల వెంబడి పైకి ఎగబాకడం పశ్చిమ అలజడికి సంబంధించిన అవపాతాన్ని పెంచవచ్చు. 2. రుతుపవన తేమతో పరస్పర చర్య జరిపే పశ్చిమ అలజడి వేసవిలో అత్యంత భారీ వర్షపాతానికి దోహదపడవచ్చు. 3. ఒక పశ్చిమ అలజడి సమయంలో కురిసే భారీ హిమపాతం హిమాలయాల్లోని అన్ని హిమానీనదాలకు ధనాత్మక వార్షిక ద్రవ్యరాశి సంతులనాన్ని నిర్ధారిస్తుంది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: పశ్చిమ అలజడుల క్రియావిధానాన్ని వివరించి, ఉత్తర భారతదేశంలో వ్యవసాయం, జల భద్రత, విపత్తు ముప్పు పరంగా వాటి ప్రాధాన్యాన్ని అంచనా వేయండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • వాటిని పశ్చిమ పవనాల్లో అంతర్భాగంగా ఉండి, తూర్పు దిశగా కదిలే ఉష్ణమండలేతర అలజడులుగా నిర్వచించండి.
  • జెట్ ప్రవాహాలు వాటి గమనాన్ని నిర్దేశించే విధానం, తేమ రవాణా, గతిశీల వాయు ఊర్ధ్వగమనం, హిమాలయాల భౌగోళిక అవరోధం వల్ల గాలి పైకి ఎగబాకడాన్ని వివరించండి.
  • రబీ పంటలకు ప్రయోజనకరమైన వర్షపాతంతోపాటు వడగళ్ల వాన, నీరు నిలిచిపోవడం, అకాల వర్షాల వల్ల పంటలకు కలిగే నష్టాన్ని చర్చించండి.
  • మంచు సంచయాన్ని హిమానీనద ద్రవ్యరాశి సమతుల్యత నుంచి వేరుచేసి వివరిస్తూ, హిమాలయ మంచు నిల్వలను రుతుపరమైన ఉపరితల ప్రవాహంతో అనుసంధానించండి.
  • మంచు చరియలు విరిగిపడటం, కొండచరియలు విరిగిపడటం, వరదలు, రుతుపవన ప్రసరణతో పరస్పర చర్యలను పరిశీలించండి.
  • సమగ్ర వాతావరణ ముందస్తు అంచనాలు, పంటల సాగు సూచనలు, పరీవాహక ప్రాంత నిర్వహణ, విపత్తు ముప్పును పరిగణనలోకి తీసుకునే మౌలిక సదుపాయాల ప్రాధాన్యాన్ని పేర్కొంటూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, India: Physical Environment, Class XI, chapter Climate.
  • NCERT, Fundamentals of Physical Geography, Class XI, chapter Atmospheric Circulation and Weather Systems.
  • India Meteorological Department: weather bulletins, seasonal reports and agrometeorological advisories, mausam.imd.gov.in.
  • Ministry of Earth Sciences, Assessment of Climate Change over the Indian Region, 2020.
  • Defence Research and Development Organisation: Defence Geoinformatics Research Establishment information and avalanche advisories.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Western_Disturbance_Animated.gif

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp