ప్రాథమిక హక్కులు–ఆదేశిక సూత్రాల సంబంధం

1. రాజ్యాంగ రూపకల్పన: హక్కులు మరియు సామాజిక పరివర్తన

రాజ్యాంగం వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛను సామాజిక పరివర్తన కార్యక్రమంతో సమన్వయం చేస్తుంది. ప్రాథమిక హక్కులు రాజ్యం చేపట్టే ఏకపక్ష చర్యలను నిరోధించి, సమానత్వం, స్వేచ్ఛ, మత స్వాతంత్ర్యం, ఇతర రాజ్యాంగ ప్రయోజనాలను పరిరక్షిస్తాయి. వీటిలో కొన్ని ప్రైవేటు వ్యక్తుల ప్రవర్తనకు కూడా వర్తిస్తాయి; ఉదాహరణకు, అంటరానితనం, బలవంతపు శ్రమకు సంబంధించిన నిషేధాలు. రాజ్య విధాన ఆదేశిక సూత్రాలు (DPSPs) తగిన జీవనోపాధి, వనరుల సమన్యాయ పంపిణీ, మానవీయ పని పరిస్థితులు, ప్రజారోగ్యం, ఇతర సంక్షేమ లక్ష్యాల దిశగా ప్రభుత్వ విధానాలకు మార్గనిర్దేశం చేస్తాయి. అందువల్ల, వీటి మధ్య వ్యత్యాసాన్ని కేవలం వ్యక్తిగత ప్రయోజనాలు, సామూహిక ప్రయోజనాల మధ్య వ్యత్యాసంగా చూడకూడదు: ఈ రెండు భాగాలూ మానవ గౌరవాన్ని పరిరక్షిస్తాయి.

అధికరణం 37 ఆదేశిక సూత్రాల (DPSPs) విశిష్ట న్యాయస్థితిని నిర్ధారిస్తుంది. వీటిని ఏ న్యాయస్థానం ద్వారానూ అమలు చేయించలేము. అయినప్పటికీ, దేశ పరిపాలనలో ఇవి మౌలికమైనవి; చట్టాలను రూపొందించేటప్పుడు రాజ్యం వీటిని అనుసరించాలి. అందువల్ల ఇవి రాజ్యాంగ విధులే తప్ప, కేవలం ఐచ్ఛిక రాజకీయ వాగ్దానాలు కావు. అయితే, ఒక ఆదేశిక సూత్రం భాగం IVలో ఉందనే కారణంతో మాత్రమే, దానిని అమలు చేయాలని నిర్బంధించే న్యాయస్థాన ఉత్తర్వును ఒక వ్యక్తి సాధారణంగా పొందలేరు.

ప్రాథమిక హక్కులను న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించవచ్చు; ముఖ్యంగా అధికరణం 32 కింద సుప్రీంకోర్టును, అధికరణం 226 కింద హైకోర్టులను ఆశ్రయించవచ్చు. ప్రాథమిక హక్కులకు విరుద్ధంగా ఉన్న సాధారణ చట్టాలను అధికరణం 13 ఆ విరుద్ధత ఉన్న మేరకు చెల్లనివిగా చేస్తుంది. అయినప్పటికీ, అనేక హక్కులలోనే రాజ్యాంగం నిర్దేశించిన పరిమితులకు అనుమతి ఉంది. కాబట్టి, స్వేచ్ఛ లేదా సంక్షేమం ఎల్లప్పుడూ ఒకదానిపై మరొకటి పైచేయి సాధించాలా అన్నది కాకుండా, ఈ రాజ్యాంగ పరిమితులకు లోబడి సంక్షేమ చర్యలను అమలు చేయగలమా అన్నదే సరైన విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్న.

2. ప్రారంభ సంఘర్షణ మరియు రాజ్యాంగపరమైన ప్రతిస్పందన

మద్రాసు రాష్ట్రం వర్సెస్ చంపకం దొరైరాజన్, 1951 కేసులో, విద్యాసంస్థల్లో సామాజిక వర్గాల ప్రాతిపదికన చేసిన సీట్ల కేటాయింపును సుప్రీంకోర్టు చెల్లనిదిగా ప్రకటించింది. బలహీన వర్గాల విద్యా, ఆర్థిక ప్రయోజనాలను ప్రోత్సహించాలని నిర్దేశించే అధికరణం 46, న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించగల ప్రాథమిక హక్కులను, ముఖ్యంగా అధికరణం 29(2)ను, అధిగమించలేదు. భాగం III ఉల్లంఘనను ఆదేశిక సూత్రాల ఆధారంగా మాత్రమే సమర్థించలేమని ఈ తీర్పు నిర్ధారించింది. సామాజిక న్యాయ సాధన కోసం కృషి చేయకుండా రాజ్యాన్ని నిషేధించినట్లు ఈ తీర్పు పేర్కొనలేదు.

దీనికి ప్రతిస్పందనగా, మొదటి రాజ్యాంగ సవరణ, 1951 ద్వారా అధికరణం 15(4)ను చేర్చారు. ఇది సామాజికంగా, విద్యాపరంగా వెనుకబడిన తరగతుల కోసం, షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగల కోసం ప్రత్యేక నిబంధనలు రూపొందించడానికి వీలు కల్పించింది. ఈ సవరణ అధికరణాలు 31A, 31Bలను, తొమ్మిదవ షెడ్యూల్‌ను కూడా ప్రవేశపెట్టింది; తద్వారా వ్యవసాయ సంస్కరణలకు సంబంధించిన న్యాయ వివాదాలను గణనీయంగా ప్రభావితం చేసింది. హక్కుల ఆధారంగా తలెత్తే అభ్యంతరాలను అధిగమించడానికి కేవలం ఆదేశిక సూత్రాలపై (DPSPs) ఆధారపడటానికి బదులుగా, రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా పునఃపంపిణీ విధానాలకు స్పష్టమైన అవకాశం ఎలా కల్పించవచ్చో ఈ పరిణామాలు వివరిస్తాయి.

అనంతరం ఈ వివాదం పార్లమెంటు రాజ్యాంగ సవరణాధికారం చుట్టూ కేంద్రీకృతమైంది. ఐ.సి. గోలక్‌నాథ్ వర్సెస్ పంజాబ్ రాష్ట్రం, 1967 కేసులో, పార్లమెంటు ప్రాథమిక హక్కులను సవరించలేదని న్యాయస్థానం తీర్పునిచ్చింది; ఈ తీర్పు భవిష్యత్తులో చేపట్టే సవరణలకు మాత్రమే వర్తిస్తుందని పేర్కొంది. ఇరవై నాలుగవ రాజ్యాంగ సవరణ, 1971, అధికరణం 368 కింద పార్లమెంటుకు గల రాజ్యాంగ నిర్మాణాధికారాన్ని స్పష్టంగా ధృవీకరించింది. ఇరవై ఐదవ రాజ్యాంగ సవరణ, 1971, కొన్ని పునఃపంపిణీ చట్టాలకు రక్షణ కల్పించేందుకు అధికరణం 31Cని ప్రవేశపెట్టింది. ఈ విధంగా, III, IV భాగాల మధ్య సంబంధం పార్లమెంటు అధికారంపై రాజ్యాంగపరమైన పరిమితులతో సన్నిహితంగా ముడిపడింది.

3. అధికరణం 31C మరియు సమతుల్యత సిద్ధాంతం

మొదట ప్రవేశపెట్టిన రూపంలో అధికరణం 31C, అధికరణం 39(b) లేదా 39(c)ని అమలు చేసే చట్టాలకు, అధికరణాలు 14, 19 మరియు అప్పట్లో అమలులో ఉన్న అధికరణం 31 ఆధారంగా చేసే సవాళ్ల నుంచి రక్షణ కల్పించింది. అధికరణం 39(b), సమాజంలోని భౌతిక వనరుల యాజమాన్యాన్ని, నియంత్రణను ఉమ్మడి మేలుకు దోహదపడేలా పంపిణీ చేయడానికి సంబంధించినది. ఆర్థిక వ్యవస్థ పనితీరు వల్ల సంపద, ఉత్పత్తి సాధనాలు కేంద్రీకృతమై ఉమ్మడి ప్రయోజనాలకు హాని కలగకుండా నిరోధించడం అధికరణం 39(c) లక్ష్యం.

కేశవానంద భారతి వర్సెస్ కేరళ రాష్ట్రం, 1973 కేసులో, ప్రాథమిక హక్కులను సవరించే పార్లమెంటు అధికారాన్ని సుప్రీంకోర్టు గుర్తించింది; అయితే రాజ్యాంగ మౌలిక స్వరూపాన్ని ధ్వంసం చేయడాన్ని నిషేధించింది. అధికరణం 31Cలో రక్షణ కల్పించే మొదటి భాగాన్ని సమర్థించింది. అయితే, శాసనపరమైన ప్రకటనను తుది నిర్ణాయకంగా పరిగణించి, సంబంధిత చట్టానికి అధికరణం 39(b) లేదా 39(c)తో ఉన్న సంబంధంపై న్యాయ పరిశీలనను మినహాయించేందుకు ప్రయత్నించిన నిబంధనను చెల్లదని ప్రకటించింది. అందువల్ల, ఒక చట్టాన్ని పునఃపంపిణీ చర్యగా పేర్కొనడం మాత్రమే సరిపోదు.

నలభై రెండవ రాజ్యాంగ సవరణ, 1976, అధికరణం 31C కల్పించే రక్షణను ఏ ఆదేశిక సూత్రాన్నైనా అమలు చేసే చట్టాలకు విస్తరించింది. మినర్వా మిల్స్ వర్సెస్ భారత యూనియన్, 1980 కేసులో, న్యాయస్థానం ఈ విస్తరణను చెల్లదని ప్రకటించింది. అధికరణాలు 14, 19 కంటే IV భాగానికి అపరిమిత ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం రాజ్యాంగ సమతుల్యతను ధ్వంసం చేస్తుందని పేర్కొంది. పరిమిత సవరణాధికారంతోపాటు III, IV భాగాల మధ్య సామరస్యాన్ని కూడా మౌలిక స్వరూపంలో కీలకమైన అంశంగా న్యాయస్థానం పరిగణించింది.

అందువల్ల, ప్రస్తుతం అమలులో ఉన్న రక్షణ అధికరణం 39(b), 39(c)లకు మాత్రమే పరిమితమై ఉంది. నలభై నాలుగవ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఆస్తి హక్కును ప్రాథమిక హక్కుల నుంచి తొలగించిన తర్వాత, అధికరణాలు 14, 19 ఆధారంగా చేసే సవాళ్లకు సంబంధించి మాత్రమే ఈ రక్షణ వర్తిస్తుంది. అధికరణం 21, శాసన నిర్మాణ సామర్థ్యానికి సంబంధించిన ఆవశ్యకతలు లేదా వర్తించే ఇతర రాజ్యాంగ పరిమితుల ఆధారంగా చేసే సవాళ్ల నుంచి అధికరణం 31C చట్టాలకు రక్షణ కల్పించదు. రాష్ట్ర శాసనాల విషయంలో, వాటిని రాష్ట్రపతి పరిశీలన కోసం రిజర్వు చేయాలని, రాష్ట్రపతి ఆమోదం పొందాలని కూడా దానిలోని పరంతుకం నిర్దేశిస్తుంది.

4. సామరస్యపూర్వక వ్యాఖ్యానం మరియు హక్కుల విస్తరణ

ఆధునిక దృక్పథం ఈ రెండు భాగాలను సమన్వయంతో చదివి అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించుకోగల హక్కుల అర్థాన్ని, ముఖ్యంగా అధికరణం 21 కల్పించే జీవన హక్కు, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ రక్షణల అర్థాన్ని స్పష్టం చేయడానికి ఆదేశిక సూత్రాలు (DPSPs) తోడ్పడగలవు. రాజ్యాంగపరంగా అనుమతించదగిన ఆంక్షలను అంచనా వేయడంలోనూ అవి మార్గదర్శకంగా నిలవగలవు. అయితే, ఒక సంక్షేమ లక్ష్యం అభిలషణీయమైనంత మాత్రాన, దాని కోసం విధించే ఆంక్ష సహేతుకమైనదని లేదా ఎంచుకున్న సాధనాలు రాజ్యాంగబద్ధమైనవని స్వయంచాలకంగా నిర్ధారణ కాదు.

ఓల్గా టెల్లిస్ వర్సెస్ బాంబే మున్సిపల్ కార్పొరేషన్, 1985 కేసులో, అధికరణలు 39(a), 41 ఆధారంగా జీవనోపాధిని జీవించే హక్కులో ఒక అంశంగా న్యాయస్థానం గుర్తించింది. అయితే, దీనివల్ల ప్రజా పాదచారుల మార్గాలను ఆక్రమించుకునేందుకు షరతులు లేని హక్కు ఏర్పడలేదు. పశ్చిమ్ బంగా ఖేత్ మజ్దూర్ సమితి వర్సెస్ పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రం, 1996 కేసులో, సకాలంలో వైద్య చికిత్స అందించాల్సిన రాజ్య బాధ్యతను న్యాయస్థానం అధికరణ 21తో అనుసంధానించింది. ఇది అధికరణ 47లోని ప్రజారోగ్య నిబద్ధతకు అనుగుణంగా ఉంది.

విద్య ఈ రెండింటి మధ్య ప్రత్యేకంగా స్పష్టమైన అనుసంధానాన్ని చూపుతుంది. ఉన్నికృష్ణన్ వర్సెస్ ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం, 1993 కేసులో, అధికరణలు 41, 45 వెలుగులో అధికరణ 21ను వ్యాఖ్యానించి, పద్నాలుగు సంవత్సరాల వయస్సు వరకు విద్యా హక్కును గుర్తించారు. అనంతరం ఎనభై ఆరవ రాజ్యాంగ సవరణ, 2002 ద్వారా ఆరు నుంచి పద్నాలుగు సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లల కోసం అధికరణ 21Aను చేర్చారు. అలాగే, ఆరు సంవత్సరాల లోపు పిల్లల బాల్య సంరక్షణ, విద్యను కేంద్రంగా చేసుకొని అధికరణ 45ను పునర్నిర్దేశించారు. ఈ విధంగా రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా ఆదేశిక సూత్రంలోని నిబద్ధతలో కొంత భాగాన్ని స్పష్టమైన ప్రాథమిక హక్కుగా మార్చారు.

5. ప్రస్తుత స్థితి మరియు ప్రిలిమ్స్‌కు సంబంధించిన తేడాలు

ప్రాపర్టీ ఓనర్స్ అసోసియేషన్ వర్సెస్ మహారాష్ట్ర రాష్ట్రం, 2024 కేసులో, కేశవానంద భారతి తీర్పులో సమర్థించిన మేరకు అధికరణ 31C అమలులో కొనసాగుతోందని తొమ్మిది మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం ధ్రువీకరించింది. ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని ప్రతి వనరూ స్వయంచాలకంగా అధికరణ 39(b) పరిధిలోకి వస్తుందనే వాదనను కూడా న్యాయస్థానం తిరస్కరించింది. కొన్ని ప్రైవేటు వనరులు ఆ పరిధిలోకి రావచ్చు; అయితే, అలా వర్గీకరించడానికి సందర్భానుసారమైన మదింపు అవసరం. అధికరణ 31C కింద రక్షణ లభించడం అనేది నిర్దేశిత ఆదేశిక సూత్రాలతో వాస్తవమైన సంబంధం ఉండటంపై ఆధారపడి ఉంటుంది కాబట్టి ఈ తీర్పు ముఖ్యమైనది.

పరీక్షల దృష్ట్యా, ప్రత్యక్షంగా అమలు చేయించుకోగలగడం, న్యాయ వ్యాఖ్యానంపై ప్రభావం, శాసనాల ద్వారా అమలు అనే అంశాల మధ్య తేడాను గుర్తించాలి. ఒక DPSPని సాధారణంగా స్వతంత్రంగా అమలు చేయించుకోలేరు. అయినప్పటికీ, దానిని అమలు చేసే శాసనం న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించుకోగల చట్టబద్ధమైన బాధ్యతలను సృష్టిస్తుంది; దానిలోని విలువలు ప్రాథమిక హక్కులపై న్యాయ వ్యాఖ్యానాన్ని ప్రభావితం చేయవచ్చు. అలాగే, అధికరణ 31C కింద లభించే రక్షణను తొమ్మిదవ షెడ్యూల్‌లో చేర్చడంతో గందరగోళపరచుకోకూడదు: ఇవి భిన్నమైన రాజ్యాంగ యంత్రాంగాలు. రాజ్యాంగబద్ధమైన పద్ధతుల ద్వారా సామాజిక పరివర్తన సాధించడమే మార్గనిర్దేశక సూత్రంగా కొనసాగుతుంది; సంక్షేమ వాదనల పేరిట హక్కులను పూర్తిగా పక్కన పెట్టడం కాదు.

• తప్పు: DPSPలను అమలు చేసే ప్రతి చట్టానికి అధికరణలు 14, 19 నుంచి మినహాయింపు ఉంటుంది.
• తప్పు: న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించుకోలేకపోవడం అంటే DPSPలకు రాజ్యాంగపరమైన లేదా న్యాయపరమైన ప్రాసంగికత లేదని అర్థం.
• సరైనది: ఒక చట్టం అధికరణ 39(b) లేదా 39(c)ను నిజంగా అమలు చేస్తుందో లేదో న్యాయస్థానాలు పరిశీలించవచ్చు.
• సరైనది: మౌలిక స్వరూపాన్ని దెబ్బతీసే సవరణ ద్వారా భాగం IIIకి గానీ, భాగం IVకి గానీ సంపూర్ణ సర్వోన్నతత్వాన్ని కల్పించలేరు.

సాధన ప్రశ్నలు