సామ్యవాద సూత్రాలు

1. అర్థం, రాజ్యాంగపరమైన స్థానం

సామ్యవాద సూత్రాలు అవకాశాలు, వనరులు, అభివృద్ధి ఫలాలను న్యాయబద్ధంగా పంపిణీ చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న సంక్షేమ ప్రధాన ఆదేశాలు. ఇవి పేదరికం, దోపిడీతో కూడిన పని పరిస్థితులు, న్యాయాన్ని పొందడంలో అసమాన అవకాశాలు, ఆర్థిక శక్తి కేంద్రీకరణ వంటి సమస్యలను పరిష్కరించేందుకు ఉద్దేశించినవి. వీటి లక్ష్యం వాస్తవిక సమానత్వం: ప్రజలు రాజ్యాంగ స్వేచ్ఛలను అర్థవంతంగా వినియోగించుకోవడానికి అవసరమైన భౌతిక జీవన పరిస్థితులను కలిగి ఉండాలి.

ఈ వర్గీకరణ అధ్యయనానికి ఉపకరించేదే తప్ప అధికారిక రాజ్యాంగ వర్గీకరణ కాదు. ఉదాహరణకు, అధికరణం 43 జీవన వేతనానికి సంబంధించిన ఆదేశంతోపాటు గ్రామీణ కుటీర పరిశ్రమలకు మద్దతును కూడా కలిగి ఉంది. అలాగే అధికరణం 47 పోషకాహారం, ప్రజారోగ్యంతోపాటు మద్యనిషేధాన్ని కూడా కలిగి ఉంది. అందువల్ల ఈ నిబంధనలు పాఠ్యపుస్తకాలలో ఒకటి కంటే ఎక్కువ వర్గాల కింద కనిపించవచ్చు.

అధికరణం 36 సాధారణంగా ‘రాజ్యం’ అనే పదానికి భాగం IIIలో ఉన్న అర్థాన్నే వర్తింపజేస్తుంది. అధికరణం 37 ప్రకారం ఆదేశిక సూత్రాలు న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించదగినవి కావు; అయితే అవి పాలనలో మౌలికమైనవి. కేవలం ఒక ఆదేశిక సూత్రాన్ని (DPSP) అమలు చేయించేందుకు ఒక వ్యక్తి సాధారణంగా న్యాయస్థాన ఉత్తర్వును పొందలేరు; అయితే, దానిని అమలు చేసే చట్టం న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించుకోగల హక్కులను కల్పించవచ్చు. ప్రాథమిక హక్కులను వ్యాఖ్యానించడానికి, చట్టాల ఉద్దేశాలను అంచనా వేయడానికి కూడా న్యాయస్థానాలు ఈ సూత్రాలను ఉపయోగిస్తాయి.

‘సామ్యవాద’ అనే పదం 42వ సవరణ ద్వారా ప్రవేశికలో చేరింది. అయితే, అసలు రాజ్యాంగంలోనే ఈ సంక్షేమ నిబద్ధతలు ఉన్నాయి. భారత రాజ్యాంగ సామ్యవాదం సంపూర్ణ రాజ్య యాజమాన్యాన్ని నిర్దేశించదు; ప్రైవేటు వ్యాపార కార్యకలాపాలను నిషేధించదు. పరిణామం చెందుతున్న ఆర్థిక వ్యవస్థలో ప్రజాస్వామ్య పద్ధతులు, సామాజిక న్యాయం, వెలివేతకు గురికాకుండా రక్షణ కల్పించడం వంటి అంశాలకు ఇది ప్రాధాన్యమిస్తుంది.

2. సామాజిక వ్యవస్థ, వనరులు మరియు పంపిణీ న్యాయం

అధికరణం 38(1) జాతీయ జీవనంలోని అన్ని సంస్థలకు సామాజిక, ఆర్థిక, రాజకీయ న్యాయం మార్గదర్శకంగా ఉండే సామాజిక వ్యవస్థను నెలకొల్పాలని రాజ్యాన్ని ఆదేశిస్తుంది. 44వ సవరణ ద్వారా చేర్చిన అధికరణం 38(2), ఆదాయ అసమానతలను కనిష్ఠ స్థాయికి తగ్గించాలని, హోదా, సౌకర్యాలు, అవకాశాలలో అసమానతలను తొలగించడానికి కృషి చేయాలని నిర్దేశిస్తుంది. దీని పరిధి వ్యక్తులకు మాత్రమే పరిమితం కాకుండా, వివిధ ప్రాంతాలలో నివసించే లేదా వివిధ వృత్తులలో నిమగ్నమైన సమూహాలకు కూడా విస్తరిస్తుంది.

అధికరణం 39(a) పురుషులు, మహిళలు అనే తేడా లేకుండా పౌరులందరికీ తగిన జీవనోపాధి సాధనాలు సమానంగా లభించాలని నిర్దేశిస్తుంది. అధికరణం 39(b), సమాజంలోని భౌతిక వనరుల యాజమాన్యాన్ని, నియంత్రణను ఉమ్మడి శ్రేయస్సుకు అత్యుత్తమంగా ఉపయోగపడే విధంగా పంపిణీ చేయాలని నిర్దేశిస్తుంది. అధికరణం 39(c), ఆర్థిక వ్యవస్థ పనితీరు వల్ల ఉమ్మడి ప్రయోజనాలకు హాని కలిగించే విధంగా సంపద, ఉత్పత్తి సాధనాలు కేంద్రీకృతం కాకుండా నిరోధించాలని నిర్దేశిస్తుంది. ఈ రెండు ఖండాలలో ఏదీ ప్రతి ఆస్తినీ సమానంగా పంపిణీ చేయాలని సరళంగా ఆదేశించడం లేదు.

అధికరణం 39(d) పురుషులు, మహిళలకు సమాన పనికి సమాన వేతనం కల్పించాలని నిర్దేశిస్తుంది. అధికరణం 39(e), కార్మికుల ఆరోగ్యం, శారీరక శక్తి, పిల్లల లేత వయస్సు దుర్వినియోగం కాకుండా రక్షిస్తుంది; ఆర్థిక అవసరాల కారణంగా పౌరులు తమ వయస్సుకు లేదా శారీరక శక్తికి తగని వృత్తులలో ప్రవేశించవలసిన పరిస్థితి ఏర్పడకూడదు. 42వ సవరణ ద్వారా ప్రతిస్థాపించిన అధికరణం 39(f), పిల్లల ఆరోగ్యకరమైన వికాసం, స్వేచ్ఛ, గౌరవానికి సంబంధించినది. అలాగే బాల్యాన్ని, యౌవనాన్ని దోపిడీ నుంచి, నైతిక మార్గదర్శకత్వం మరియు భౌతిక ఆదరణ లేకుండా వదిలివేయబడే పరిస్థితుల నుంచి రక్షించడానికి సంబంధించినది.

ప్రాపర్టీ ఓనర్స్ అసోసియేషన్ వర్సెస్ మహారాష్ట్ర రాష్ట్రం (2024) కేసులో, ప్రైవేటు యాజమాన్యంలోని ప్రతి వనరూ అధికరణం 39(b) కింద సమాజపు భౌతిక వనరుగా స్వయంచాలకంగా పరిగణించబడదని సుప్రీంకోర్టు తొమ్మిది మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం స్పష్టం చేసింది. కొన్ని ప్రైవేటు వనరులు వాటి స్వభావం, కొరత, సమాజంపై ప్రభావం, కేంద్రీకరణ పర్యవసానాల ఆధారంగా ఈ పరిధిలోకి రావచ్చు. ఈ ఖండం ప్రైవేటు ఆస్తులన్నింటినీ మినహాయిస్తుందని గానీ, వాటన్నింటినీ తన పరిధిలోకి తీసుకువస్తుందని గానీ వ్యాఖ్యానించకూడదు.

3. న్యాయం, ఉపాధి మరియు కార్మిక సంక్షేమం

సమాన అవకాశాల ప్రాతిపదికన న్యాయ వ్యవస్థ న్యాయాన్ని ప్రోత్సహించేలా చూడాలని, ఆర్థిక లేదా ఇతర ప్రతికూలతల కారణంగా ఎవరికీ న్యాయం పొందే అవకాశం నిరాకరించబడకుండా ఉచిత న్యాయ సహాయం అందించాలని అధికరణం 39A రాజ్యాన్ని నిర్దేశిస్తుంది. న్యాయ సేవల ప్రాధికార సంస్థల చట్టం, 1987 జాతీయ, రాష్ట్ర, జిల్లా న్యాయ సేవల ప్రాధికార సంస్థలు, లోక్ అదాలత్‌ల ద్వారా సంస్థాగత వ్యవస్థను సమకూరుస్తుంది.

అధికరణం 41 పని హక్కు, విద్యా హక్కు, నిరుద్యోగం, వృద్ధాప్యం, అనారోగ్యం, వైకల్యం, వ్యక్తి తప్పిదం లేకుండా ఏర్పడే ఇతర లేమి పరిస్థితుల్లో ప్రభుత్వ సహాయం పొందే హక్కుకు సంబంధించినది. ఇందులో స్పష్టంగా పేర్కొన్న పరిమితి ప్రిలిమ్స్‌కు కీలకం: రాజ్యం తన ఆర్థిక సామర్థ్యం, అభివృద్ధి పరిమితులకు లోబడి ఈ సదుపాయాలను కల్పించాలి. ఇది ఎటువంటి షరతులు లేని, నేరుగా అమలు చేయించుకోగల ఉపాధికి సంబంధించిన ప్రాథమిక హక్కు కాదు.

న్యాయబద్ధమైన, మానవీయమైన పని పరిస్థితులను, ప్రసూతి ఉపశమనాన్ని కల్పించాలని అధికరణం 42 నిర్దేశిస్తుంది. వ్యవసాయ, పారిశ్రామిక, ఇతర కార్మికులకు పని, జీవన వేతనం, గౌరవప్రదమైన జీవన ప్రమాణాన్ని నిర్ధారించే పరిస్థితులు, విశ్రాంతితోపాటు సామాజిక, సాంస్కృతిక అవకాశాలను పూర్తిగా ఆస్వాదించే సదుపాయాలు కల్పించాలని అధికరణం 43 ఆశిస్తుంది. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో వ్యక్తిగత లేదా సహకార ప్రాతిపదికన కుటీర పరిశ్రమలను కూడా ఇది ప్రోత్సహిస్తుంది.

జీవన వేతనం అనేది కేవలం కనీస జీవనాధారాన్ని మించిన విస్తృత రాజ్యాంగ ఆకాంక్ష. 1948లో నియమించిన సముచిత వేతనాల కమిటీ కనీస వేతనం, సముచిత వేతనం, జీవన వేతనం మధ్య తేడాలను వివరించింది. 42వ సవరణ ద్వారా చేర్చిన అధికరణం 43A, పరిశ్రమల్లో నిమగ్నమైన సంస్థలు, స్థాపనలు లేదా ఇతర సంఘాల యాజమాన్య నిర్వహణలో కార్మికుల భాగస్వామ్యాన్ని కల్పించాలని రాజ్యాన్ని ప్రత్యేకంగా నిర్దేశిస్తుంది. యాజమాన్య నిర్వహణలో భాగస్వామ్యాన్ని సమష్టి బేరసారాలతో లేదా యాజమాన్య హక్కుతో సమానంగా భావించకూడదు.

4. పోషణ, ప్రజారోగ్యం మరియు అమలు

పోషకాహార స్థాయిని పెంచడం, జీవన ప్రమాణాన్ని మెరుగుపరచడం, ప్రజారోగ్యాన్ని మెరుగుపరచడాన్ని అధికరణం 47 రాజ్యం యొక్క ప్రాథమిక విధులుగా పరిగణిస్తుంది. ఔషధ ప్రయోజనాల కోసం మినహా, ఆరోగ్యానికి హానికరమైన మత్తు పానీయాలు, మాదక ద్రవ్యాల వినియోగాన్ని నిషేధించేందుకు కృషి చేయాలని కూడా ఇది నిర్దేశిస్తుంది. ఔషధ ప్రయోజనాలకు ఉన్న మినహాయింపు, ఈ అధికరణం నిర్దేశించే విస్తృత ఆరోగ్య బాధ్యత మధ్య తేడాలను పరీక్షల్లో తరచుగా అడుగుతారు.

అమలు అనేక రూపాల్లో జరుగుతుంది: సంక్షేమ చట్టాల రూపకల్పన, ప్రభుత్వ వ్యయం, పని పరిస్థితుల నియంత్రణ, పునఃపంపిణీ, సేవల అందజేత. జాతీయ ఆహార భద్రతా చట్టం, 2013 ఆహారం, పోషణకు సంబంధించిన ముఖ్యమైన హామీలకు చట్టబద్ధ రూపాన్ని ఇస్తుంది. మహాత్మా గాంధీ జాతీయ గ్రామీణ ఉపాధి హామీ చట్టం, 2005 చట్టబద్ధంగా రూపొందించిన గ్రామీణ ఉపాధి హామీ ద్వారా జీవనోపాధి లక్ష్యంలోని కొంత భాగాన్ని ఆచరణలోకి తెస్తుంది.

పరీక్ష సమాధానాల్లో ఒక కార్యక్రమాన్ని సంబంధిత రాజ్యాంగ లక్ష్యంతో అనుసంధానించాలి; అయితే ఆ కార్యక్రమం ఒక్కటే ఆ లక్ష్యాన్ని పూర్తిగా నెరవేరుస్తుందని పేర్కొనకూడదు. అధికరణం 41తో పోలిస్తే గ్రామీణ ఉపాధి చట్టం పరిధి పరిమితమైనది; రాయితీ ఆహారం ఒక్కటే అధికరణం 47 నిర్దేశించిన ప్రజారోగ్య బాధ్యతను నెరవేర్చలేదు. అదేవిధంగా, అర్హులైన ఉద్యోగులకు ప్రసూతి ప్రయోజనాలు కల్పించినంత మాత్రాన మొత్తం శ్రామిక వర్గానికి మానవీయ పని పరిస్థితులు సమకూరవు.

అమలులో ఆర్థిక పరిమితులు, అసంఘటిత ఉపాధి, ప్రాంతీయ అసమానతలు, పరిపాలనా సామర్థ్యంలోని లోపాలు సవాళ్లుగా నిలుస్తున్నాయి. ప్రజారోగ్యం, కార్మిక సంక్షేమం, సామాజిక భద్రత, ఆహార పంపిణీ అంశాలలో వేర్వేరు శాసన, పరిపాలనా బాధ్యతలు ఉన్నందున విత్త సమాఖ్య విధానం కూడా ముఖ్యమైనది. అందువల్ల మూల్యాంకనం కేవలం పథకాలను జాబితా చేయడానికి పరిమితం కాకుండా, వాటి పరిధి, ప్రయోజనాల సమృద్ధత, అందుబాటు, జవాబుదారీతనాన్ని పరిశీలించాలి.

5. ప్రాథమిక హక్కులు, న్యాయస్థానాలు, పరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తించాల్సిన తేడాలు

మద్రాసు రాష్ట్రం వర్సెస్ చంపకం దొరైరాజన్ (1951) కేసులో, ఆదేశిక సూత్రాలు ప్రాథమిక హక్కులను అధిగమించలేవని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది. తదనంతర రాజ్యాంగ పరిణామాలు ఒకదానికి మరొకదానిపై ఆధిక్యత కల్పించడం కంటే, రెండింటి మధ్య సమన్వయాన్ని సాధించేందుకు ప్రయత్నించాయి. మినర్వా మిల్స్ వర్సెస్ భారత యూనియన్ (1980) కేసులో, III, IV భాగాల మధ్య సామరస్యం, సమతుల్యత రాజ్యాంగ మౌలిక నిర్మాణంలో భాగమని న్యాయస్థానం పేర్కొంది.

25వ రాజ్యాంగ సవరణ, అధికరణం 39(b), 39(c)లను అమలు చేసే చట్టాల కోసం అధికరణం 31Cని ప్రవేశపెట్టింది. ఏ ఆదేశిక సూత్రాన్ని (DPSP) అమలు చేసే చట్టాలకైనా దీని రక్షణను విస్తరించేందుకు 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ప్రయత్నించింది. అయితే మినర్వా మిల్స్ కేసులో ఆ విస్తరణను న్యాయస్థానం చెల్లనిదిగా ప్రకటించింది. ప్రస్తుతం కొనసాగుతున్న రక్షణ అధికరణాలు 14, 19లకు సంబంధించినది మాత్రమే; అది రాజ్యాంగం నుంచి సంపూర్ణ మినహాయింపు కాదు. ఒక చట్టానికి అధికరణం 39(b) లేదా 39(c)తో వాస్తవమైన సంబంధం ఉందో లేదో న్యాయస్థానాలు పరిశీలించవచ్చు.

రణధీర్ సింగ్ వర్సెస్ భారత యూనియన్ (1982) కేసులో, సమాన పనికి సమాన వేతనాన్ని రాజ్యాంగ లక్ష్యంగా న్యాయస్థానం గుర్తించింది. తగిన సందర్భాలలో సమానత్వ నిబంధనల ద్వారా దీనిని అమలు చేయవచ్చని పేర్కొంది. ఓల్గా టెల్లిస్ వర్సెస్ బొంబాయి మున్సిపల్ కార్పొరేషన్ (1985) కేసులో, జీవనోపాధిని జీవించే హక్కులో భాగంగా గుర్తించింది; అయితే బహిరంగ ప్రదేశాలను ఆక్రమించుకునేందుకు అపరిమిత హక్కును కల్పించలేదు. ఈ కేసులు సామాజిక న్యాయం ఆధారంగా రాజ్యాంగాన్ని వ్యాఖ్యానించడాన్ని సూచిస్తాయి గానీ, ప్రతి ఆదేశిక సూత్రాన్ని (DPSP) ప్రాథమిక హక్కుగా మార్చడాన్ని కాదు.

ప్రిలిమ్స్ కోసం ఈ సూక్ష్మ తేడాలను గుర్తుంచుకోండి: అధికరణం 39(d) సమాన వేతనానికి, అధికరణం 42 ప్రసూతి సహాయానికి, అధికరణం 43 జీవన వేతనాలకు, అధికరణం 43A పరిశ్రమల యాజమాన్యంలో కార్మికుల భాగస్వామ్యానికి సంబంధించినవి. విద్య ప్రస్తావన అధికరణం 41లో కొనసాగుతుండగా, అధికరణం 21A ప్రత్యేకంగా ఆరు నుంచి పద్నాలుగు సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్యకు హామీ ఇస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు