ఉదారవాద–మేధోపరమైన సూత్రాలు

1. అర్థం, పరిధి, రాజ్యాంగపరమైన స్థితి

ఉదారవాద–మేధోపరమైన సూత్రాలు హేతుబద్ధమైన పరిపాలన, వ్యక్తి వికాసం, సంస్థాగత సంస్కరణలు, అంతర్జాతీయ సహకారం పట్ల రాజ్యాంగ నిబద్ధతను వ్యక్తపరుస్తాయి. ప్రామాణిక భారత రాజకీయ వ్యవస్థ పాఠ్యపుస్తకాలు సాధారణంగా అధికరణాలు 44, 45, 48, 48A, 49, 50, 51ను ఈ వర్గంలో చేరుస్తాయి. ఈ వర్గీకరణ విశ్లేషణాత్మకమైనదే తప్ప చట్టపరమైనది కాదు: ఇది ఏ అధికరణం యొక్క ప్రామాణికతనూ మార్చదు; ఆదేశిక సూత్రాల మధ్య ప్రాధాన్య క్రమాన్నీ సృష్టించదు.

ప్రకరణ 48 వర్గీకరణల్లోని అతివ్యాప్తిని వివరిస్తుంది. వ్యవసాయాన్ని, పశుసంవర్ధకాన్ని ఆధునిక, శాస్త్రీయ పద్ధతుల్లో నిర్వహించడాన్ని సాధారణంగా ఉదారవాద–మేధోపరమైన సూత్రంగా పరిగణిస్తారు. పశుజాతులను సంరక్షించడం, నిర్దిష్ట పశువుల వధను నిషేధించడం వంటి అంశాలను సాధారణంగా గాంధేయ సూత్రాల కింద చర్చిస్తారు. అందువల్ల ప్రతి ప్రకరణం ప్రత్యేకంగా ఒకే వర్గానికి చెందుతుందని భావించకుండా, అభ్యర్థులు రాజ్యాంగంలోని పదప్రయోగాన్ని నేర్చుకోవాలి.

ప్రకరణ 37 ప్రకారం, ఆదేశిక సూత్రాలను (DPSPs) ఏ న్యాయస్థానం ద్వారానూ అమలు చేయించడం సాధ్యం కాదు. అయితే, అవి దేశ పరిపాలనలో మౌలికమైనవి; చట్టాలను రూపొందించేటప్పుడు రాజ్యం వాటిని అన్వయించాలి. ప్రకరణ 36 సాధారణంగా ‘రాజ్యం’ అనే పదానికి మూడవ భాగంలో ఉన్న అర్థాన్నే ఇస్తుంది. కేవలం ఒక ఆదేశిక సూత్రాన్ని అమలు చేయించేందుకు పౌరులు సాధారణంగా న్యాయస్థాన ఉత్తర్వును పొందలేరు. అయితే, వాటి అమలు కోసం రూపొందించిన చట్టాలు న్యాయపరంగా అమలు చేయించగల బాధ్యతలను కల్పిస్తాయి. హక్కులను, చట్టాలను వ్యాఖ్యానించేందుకు న్యాయస్థానాలు ఈ సూత్రాలను ఉపయోగిస్తాయి.

• ఆదేశిక సూత్రాల విస్తృత భావనపై ఐర్లాండ్ రాజ్యాంగ ప్రభావం ఉంది.
• న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయించలేకపోవడం అంటే ఈ నిబంధనలు పాటించాలా వద్దా అనేది ఇష్టానుసారంగా నిర్ణయించుకోగల రాజకీయ సలహాలని అర్థం కాదు.
• DPSPల అమలు కోసం చేపట్టే చర్యలకు శాసనాధికార పరిధి, ప్రాథమిక హక్కుల పరిమితులు వర్తిస్తూనే ఉంటాయి.

2. పౌర చట్టాల సంస్కరణ మరియు బాల్యపు తొలి దశ అభివృద్ధి

భారతదేశమంతటా పౌరులకు ఉమ్మడి పౌర స్మృతి (Uniform Civil Code) కల్పించేందుకు కృషి చేయాలని ప్రకరణ 44 రాజ్యాన్ని నిర్దేశిస్తుంది. ఇది వివాహం, విడాకులు, వారసత్వం, దత్తత వంటి పౌర వ్యవహారాలకు సంబంధించినది; ఉమ్మడి నేర స్మృతికి సంబంధించినది కాదు. దీని రాజ్యాంగ లక్ష్యాలపై చర్చలు సమాన పౌరసత్వం, లింగ న్యాయం, చట్టపరమైన నిశ్చితత్వంతో పాటు మత స్వేచ్ఛ, సాంస్కృతిక వైవిధ్యం, బలహీన వర్గాల రక్షణ అనే అంశాల ప్రాతిపదికన జరుగుతాయి.

ప్రకరణ 44 స్వయంగా వ్యక్తిగత చట్టాలను రద్దు చేయదు. దాని అమలుకు చట్టం చేసే అధికారం గల శాసనసభ చట్టాన్ని రూపొందించాలి; ఆ చట్టం రాజ్యాంగపరమైన సమీక్షకు లోబడి ఉంటుంది. వివాహం, విడాకులు, దత్తత, వీలునామాలు, వారసత్వం ఉమ్మడి జాబితాలోని నమోదు 5 పరిధిలోకి వస్తాయి. మొహమ్మద్ అహ్మద్ ఖాన్ వర్సెస్ షా బానో బేగం (1985) కేసులో, నేర విచారణ ప్రక్రియా స్మృతిలోని సెక్షన్ 125 కింద విడాకులు పొందిన ముస్లిం మహిళ భరణం కోసం చేసిన దావాను సుప్రీంకోర్టు సమర్థించింది; ప్రకరణ 44ను కూడా చర్చించింది. ఈ తీర్పు ఉమ్మడి పౌర స్మృతిని చట్టంగా రూపొందించలేదు.

రాజ్యాంగం అమలులోకి వచ్చిన పది సంవత్సరాలలోపు, పిల్లలందరికీ పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నిండే వరకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్యను అందించేందుకు కృషి చేయాలని అసలు ప్రకరణ 45 రాజ్యాన్ని నిర్దేశించింది. 86వ సవరణ దీనిని భర్తీ చేసి, పిల్లలందరికీ ఆరు సంవత్సరాలు నిండే వరకు బాల్యపు తొలి దశ సంరక్షణ, విద్యను అందించేందుకు కృషి చేయాలని నిర్దేశించింది.

అదే సవరణ ప్రకరణ 21Aను చేర్చి, ఆరు నుంచి పద్నాలుగు సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్యను ప్రాథమిక హక్కుగా కల్పించింది. అలాగే, తల్లిదండ్రులు లేదా సంరక్షకులపై విద్యకు సంబంధించిన విధిని విధిస్తూ ప్రకరణ 51A(k)ను చేర్చింది. పిల్లలకు ఉచిత, నిర్బంధ విద్యా హక్కు చట్టం, 2009 ప్రకరణ 21Aను కార్యరూపంలోకి తెస్తుంది. ప్రకరణ 45 కింద బాల్యపు తొలి దశ సంరక్షణ అనేది తరగతి గది బోధన కంటే విస్తృతమైనది; ఇందులో పిల్లల అభివృద్ధికి తోడ్పాటు కూడా ఉంటుంది.

• వయస్సు పరంగా వ్యత్యాసం: ప్రకరణ 45 ఆరు సంవత్సరాల లోపు పిల్లలకు వర్తిస్తుంది; ప్రకరణ 21A ఆరు నుంచి పద్నాలుగు సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లలకు వర్తిస్తుంది.
• 86వ సవరణ జరిగిన సంవత్సరం 2002ను, RTE చట్టపరమైన వ్యవస్థ అమలులోకి వచ్చిన 2010తో తికమక పడవద్దు.

3. శాస్త్రీయ వ్యవసాయం, పర్యావరణం మరియు వారసత్వం

ఆధునిక, శాస్త్రీయ పద్ధతుల్లో వ్యవసాయం, పశుపోషణను వ్యవస్థీకరించాలని అధికరణం 48 రాజ్యాన్ని నిర్దేశిస్తుంది. ముఖ్యంగా, పశుజాతులను సంరక్షించి, మెరుగుపరచడానికి, ఆవులు, దూడలు, ఇతర పాడి పశువులు, వ్యవసాయ పనులకు ఉపయోగించే పశువుల వధను నిషేధించడానికి చర్యలు తీసుకోవాలని ఇది నిర్దేశిస్తుంది. శాస్త్రీయ సంతానోత్పత్తి, పశువైద్య సేవలు, వ్యవసాయ విస్తరణ సేవలు ఈ నిబంధనలోని అభివృద్ధి కోణాన్ని వివరిస్తాయి. ఈ నిబంధన ప్రతి జంతువు వధనూ నిషేధించదు.

42వ సవరణ ద్వారా చేర్చిన అధికరణం 48A, పర్యావరణాన్ని పరిరక్షించి, మెరుగుపరచడానికి, అడవులు, వన్యప్రాణులను సంరక్షించడానికి కృషి చేయాలని రాజ్యాన్ని నిర్దేశిస్తుంది. పౌరులపై పర్యావరణ పరిరక్షణ విధిని విధించే అధికరణం 51A(g)కి ఇది అనుబంధంగా పనిచేస్తుంది. పర్యావరణ పరిరక్షణను బలోపేతం చేయడానికి న్యాయస్థానాలు ఈ నిబంధనలను అధికరణం 21తో కలిపి వ్యాఖ్యానించాయి. వెల్లూరు పౌరుల సంక్షేమ వేదిక వర్సెస్ భారత యూనియన్ (1996) కేసులో, ముందుజాగ్రత్త సూత్రం, కాలుష్యకారుడే చెల్లించాలి అనే సూత్రాన్ని సుస్థిర అభివృద్ధిలో అత్యావశ్యక అంశాలుగా సుప్రీంకోర్టు గుర్తించింది.

పార్లమెంటు చేసిన చట్టం ద్వారా గానీ, ఆ చట్టం కింద గానీ జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగినవిగా ప్రకటించిన కళాత్మక లేదా చారిత్రక ప్రాధాన్యమున్న స్మారక కట్టడాలు, ప్రదేశాలు, వస్తువులను పరిరక్షించాల్సిన బాధ్యతను అధికరణం 49 రాజ్యంపై ఉంచుతుంది. వాటిని దోచుకోవడం, రూపాన్ని వికృతీకరించడం, ధ్వంసం చేయడం, తొలగించడం, అన్యాక్రాంతం చేయడం లేదా ఎగుమతి చేయడం నుంచి ఈ రక్షణ వర్తిస్తుంది. చట్టబద్ధమైన ప్రకటన అవసరమనే అంశం పరీక్షల్లో తరచుగా అభ్యర్థులను తప్పుదోవ పట్టించే అంశం: ప్రతి పాత భవనానికీ అధికరణం 49 స్వయంచాలకంగా వర్తించదు.

ప్రాచీన స్మారక కట్టడాలు, పురావస్తు ప్రదేశాలు మరియు అవశేషాల చట్టం, 1958 దీనిని అమలు చేసే ప్రధాన చట్టం. వారసత్వ సంపద పరిరక్షణలో ప్రణాళిక, సంరక్షణ నైపుణ్యం, స్థానిక సముదాయాలతో సమన్వయం కూడా భాగంగా ఉంటాయి; దీనిని కేవలం పర్యాటక ప్రోత్సాహానికే పరిమితం చేయకూడదు.

• ప్రకరణ 48: వ్యవసాయం మరియు పశుసంవర్ధకం.
• ప్రకరణ 48A: పర్యావరణం, అడవులు మరియు వన్యప్రాణులు.
• ప్రకరణ 49: జాతీయ ప్రాముఖ్యం గల స్మారక కట్టడాలు, ప్రదేశాలు మరియు వస్తువులు.

4. న్యాయవ్యవస్థ స్వాతంత్ర్యం మరియు అంతర్జాతీయ సహకారం

రాజ్య ప్రభుత్వ సేవల్లో న్యాయవ్యవస్థను కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ నుంచి వేరు చేయడానికి చర్యలు తీసుకోవాలని అధికరణం 50 రాజ్యాన్ని నిర్దేశిస్తుంది. దీని తక్షణ లక్ష్యం న్యాయపరిపాలన; ముఖ్యంగా, దిగువ స్థాయిలో న్యాయవిధులను కార్యనిర్వాహక నియంత్రణ నుంచి రక్షించడం. శాసన, కార్యనిర్వాహక, న్యాయవ్యవస్థల మధ్య ప్రతి విధినీ సంపూర్ణంగా వేరు చేయాలని ఇది కోరుతున్నట్లుగా అర్థం చేసుకోకూడదు.

నేర ప్రక్రియా స్మృతి, 1973 కింద న్యాయ మేజిస్ట్రేట్లు, కార్యనిర్వాహక మేజిస్ట్రేట్ల మధ్య ఉన్న చారిత్రక విభజన ఈ సూత్రాన్ని ఆచరణలోకి తీసుకురావడానికి తోడ్పడింది. 1 జూలై 2024 నుంచి ఆ స్మృతి స్థానంలో అమల్లోకి వచ్చిన భారతీయ నాగరిక సురక్షా సంహిత, 2023 ఈ వర్గాలను కొనసాగిస్తుంది. దిగువ న్యాయవ్యవస్థకు సంబంధించిన అధికరణాలు 233–235, అధికరణం 235 కింద హైకోర్టు నియంత్రణతో సహా, సంబంధిత రాజ్యాంగపరమైన రక్షణలను కల్పిస్తాయి.

అధికరణం 51లో నాలుగు అంశాలు ఉన్నాయి: అంతర్జాతీయ శాంతి, భద్రతలను ప్రోత్సహించడం; దేశాల మధ్య న్యాయబద్ధమైన, గౌరవప్రదమైన సంబంధాలను కొనసాగించడం; వ్యవస్థీకృత ప్రజాసమూహాల మధ్య వ్యవహారాల్లో అంతర్జాతీయ చట్టం, ఒప్పందపరమైన బాధ్యతల పట్ల గౌరవాన్ని పెంపొందించడం; అంతర్జాతీయ వివాదాలను మధ్యవర్తిత్వ తీర్పు (arbitration) ద్వారా పరిష్కరించుకోవడాన్ని ప్రోత్సహించడం. నిర్దిష్ట కూటమిని లేదా దౌత్య సిద్ధాంతాన్ని నిర్దేశించకుండానే, ఇది విదేశాంగ విధానానికి రాజ్యాంగపరమైన దిశానిర్దేశం చేస్తుంది.

అధికరణం 51 ప్రతి అంతర్జాతీయ ఒప్పందాన్ని దేశీయంగా నేరుగా అమలు చేయదగినదిగా స్వయంచాలకంగా మార్చదు. సాధారణంగా రాష్ట్ర జాబితా పరిధిలో ఉండే అంశాలతో సహా, అంతర్జాతీయ ఒప్పందాలు, అంతర్జాతీయ నిర్ణయాలను అమలు చేయడానికి చట్టాలు రూపొందించే అధికారాన్ని అధికరణం 253 పార్లమెంటుకు ఇస్తుంది. విశాఖ వర్సెస్ రాజస్థాన్ రాష్ట్రం (1997) కేసులో, కార్యాలయాల్లో లైంగిక వేధింపులకు సంబంధించిన చట్టపరమైన శూన్యతను పూరించేందుకు సుప్రీంకోర్టు ప్రాథమిక హక్కులకు అనుగుణంగా ఉన్న అంతర్జాతీయ ఒప్పందాలను ఉపయోగించింది.

• అధికరణం 50: ప్రభుత్వ సేవల్లో విభజన; సంపూర్ణ అధికార విభజన సూత్రం కాదు.
• అధికరణం 51: ఆదేశిక సూత్రం; అధికరణం 51A: ప్రాథమిక విధులు.
• అధికరణం 253: అంతర్జాతీయ కట్టుబాట్లను అమలు చేయడానికి శాసనాధికారం.

5. హక్కులతో సంబంధం మరియు పరీక్షా దృక్పథం

ప్రాథమిక హక్కులు, రాజ్య విధాన ఆదేశిక సూత్రాల (DPSPs) మధ్య సంబంధం రాజ్యాంగ సంబంధిత న్యాయ నిర్ణయాల ద్వారా పరిణామం చెందింది. మద్రాసు రాష్ట్రం వర్సెస్ చంపకం దొరైరాజన్ (1951) కేసులో, న్యాయస్థానాల ద్వారా అమలు చేయదగిన ప్రాథమిక హక్కులను ఆదేశిక సూత్రాలు అధిగమించలేవని సుప్రీంకోర్టు తీర్పునిచ్చింది. మినర్వా మిల్స్ వర్సెస్ భారత యూనియన్ (1980) కేసులో, భాగాలు III, IV మధ్య సామరస్యం, సమతుల్యత రాజ్యాంగానికి ఒక మౌలిక లక్షణమని నొక్కిచెప్పింది.

ఉదారవాద–మేధోపరమైన ఆదేశిక సూత్రాన్ని (DPSP) అమలు చేస్తుందనే కారణంతోనే ఒక చట్టం హక్కుల ఆధారిత న్యాయ సమీక్ష నుంచి మినహాయింపు పొందదు. అధికరణం 31C కల్పించే రక్షణ, న్యాయ పరిశీలనకు లోబడి, అధికరణం 39(b) లేదా 39(c)ని వాస్తవంగా అమలు చేసే చట్టాలకు మాత్రమే పరిమితం; అది సాధారణంగా అధికరణాలు 44–51కి వర్తించదు. ఆ రక్షణను అన్ని ఆదేశిక సూత్రాలకు (DPSPs) విస్తరించేందుకు 42వ సవరణ చేసిన ప్రయత్నాన్ని మినర్వా మిల్స్ తీర్పు చెల్లదని ప్రకటించింది.

ప్రిలిమ్స్ కోసం అధికరణం–విషయం జతపరచడం, సవరణల చరిత్ర, వయోపరిమితులు, షరతులను సూచించే పదప్రయోగంపై దృష్టి పెట్టండి. మెయిన్స్ కోసం రాజ్యాంగ ఆకాంక్ష, శాసనపరమైన అమలు, వాస్తవ ఫలితాల మధ్య తేడాలను స్పష్టంగా గుర్తించండి. ఈ సూత్రాలు సంస్కరణలకు మార్గనిర్దేశం చేస్తాయని, అయితే వాటి అమలులో రాజ్యాంగ హక్కులు, సమాఖ్య వ్యవస్థలోని అధికార పరిధులు, సంస్థాగత జవాబుదారీతనాన్ని కాపాడాలని ఒక సమర్థవంతమైన సమాధానం గుర్తిస్తుంది.

• ‘అన్నీ’, ‘స్వయంచాలకంగా’, ‘నేరుగా అమలు చేయదగినవి’ వంటి నిరపవాద పదాల పట్ల అప్రమత్తంగా ఉండండి.
• భాగం IV కింద రాజ్యానికి ఉన్న బాధ్యతను, భాగం IVA కింద పౌరునికి ఉన్న విధి నుంచి వేరుగా గుర్తించండి.
• వ్యాఖ్యానాన్ని వివరించేందుకు న్యాయస్థాన తీర్పులను ఉపయోగించండి; ప్రతి ఆదేశిక సూత్రాన్ని (DPSP) న్యాయస్థానాలు ప్రాథమిక హక్కుగా మార్చాయని సూచించేందుకు వాటిని ఉపయోగించవద్దు.

సాధన ప్రశ్నలు