భారత ఆహార సంస్థ

1. సంస్థాగత పునాది మరియు ఆర్థిక పాత్ర

1960లలో ఆహార కొరతలు నెలకొన్న సమయంలో FCI ఆవిర్భవించింది. ఆ సమయంలో రైతులకు మద్దతు ఇవ్వడానికి, వినియోగదారులకు సరఫరాలను నిర్ధారించడానికి భారతదేశానికి ఒక సంస్థాగత యంత్రాంగం అవసరమైంది. ఆహార సంస్థల చట్టం, 1964 దీనికి చట్టపరమైన పునాదిని అందించింది. వ్యవసాయ ధరల విధానం, నీటిపారుదల విస్తరణ, అధిక దిగుబడినిచ్చే వంగడాలతోపాటు, హామీతో కూడిన సేకరణ తదనంతర కాలంలో హరిత విప్లవానికి తోడ్పడింది; ముఖ్యంగా గోధుమలు, వరి ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాల్లో ఇది కీలకంగా నిలిచింది.

రైతులకు సమర్థవంతమైన ధర మద్దతు కల్పించడం, ప్రభుత్వ పంపిణీ వ్యవస్థల ద్వారా ఆహార ధాన్యాలను పంపిణీ చేయడం, కార్యకలాపాల నిర్వహణకు అవసరమైన నిల్వలను, బఫర్ నిల్వలను తగిన స్థాయిలో నిర్వహించడం దీని ప్రధాన లక్ష్యాలు. ఈ లక్ష్యాలు వేర్వేరు నష్టభయాలను ఎదుర్కొనేందుకు ఉద్దేశించినవి: రైతులు పంట కోత సమయంలో ధరల పతనాన్ని ఎదుర్కొంటారు; వినియోగదారులు కొరతను, ద్రవ్యోల్బణాన్ని ఎదుర్కొంటారు; ఉత్పత్తిలో ఆకస్మిక అంతరాయాలు ఏర్పడినప్పుడు ప్రభుత్వం సరఫరాలను కొనసాగించాల్సి ఉంటుంది. దేశవ్యాప్త రవాణా, సరఫరా నిర్వహణ వ్యవస్థ ద్వారా FCI మిగులు ఉత్పత్తి ప్రాంతాలను లోటు ప్రాంతాలతో అనుసంధానిస్తుంది.

FCI ఒక మంత్రిత్వ శాఖ కాదు; అన్ని వ్యవసాయ మార్కెట్లను నియంత్రించే సంస్థ కూడా కాదు. కేంద్ర ప్రభుత్వం సాధారణంగా వ్యవసాయ వ్యయాలు మరియు ధరల కమిషన్ సిఫార్సులను పరిగణనలోకి తీసుకొని కనీస మద్దతు ధరలను నిర్ణయిస్తుంది. ఆహార ధాన్యాల కేటాయింపులను, వాటి విక్రయం లేదా విడుదలకు సంబంధించిన స్థూల విధానాన్ని కూడా ప్రభుత్వమే నిర్ణయిస్తుంది. రాష్ట్ర సేకరణ సంస్థలు, రాష్ట్ర పౌర సరఫరాల సంస్థలు, గిడ్డంగుల సంస్థలు, రవాణా సేవల సంస్థలతో కలిసి FCI ఈ నిర్ణయాలను అమలు చేస్తుంది. అందువల్ల, దీని పాత్రను సాధారణ వ్యవసాయ పరిపాలనగా కాకుండా ప్రభుత్వ ఆహార నిర్వహణగా అర్థం చేసుకోవడం సముచితం.

2. సేకరణ, MSP మరియు కేంద్ర పూల్

ధర మద్దతు కార్యకలాపాల కింద, సేకరణ కాలంలో నోటిఫై చేసిన సేకరణ కేంద్రాలకు తీసుకువచ్చిన గోధుమలను, వరి ధాన్యాన్ని నిర్దేశిత నాణ్యతా ప్రమాణాలకు లోబడి FCI, నియమిత రాష్ట్ర సంస్థలు సేకరిస్తాయి. వరి ధాన్యాన్ని బియ్యం మిల్లుల్లో ప్రాసెస్ చేస్తారు; ఇలా కస్టమ్ మిల్లింగ్ ద్వారా వచ్చిన బియ్యాన్ని ప్రభుత్వ సంస్థలకు అప్పగిస్తారు. నిర్దేశిత ఏర్పాట్ల ప్రకారం విక్రయానికి తీసుకువచ్చిన అర్హత గల ఉత్పత్తిని కొనుగోలు చేస్తారు కాబట్టి, గోధుమలు, వరి ధాన్యం సేకరణను ముందస్తు పరిమితి లేని సేకరణగా పేర్కొంటారు. అంటే, ఈ సేకరణను సాధారణ వాణిజ్య కొనుగోలు లక్ష్యానికి పరిమితం చేయరు.

కనీస మద్దతు ధర అనేది ప్రకటించిన మద్దతు ధర మాత్రమే; ప్రతి రైతు ప్రతి పంటను FCIకి విక్రయించగలరనే హామీ కాదు. వాస్తవంగా ఈ సదుపాయాన్ని పొందగలగడం అనేది సంబంధిత వ్యవసాయ ఉత్పత్తి, సేకరణ మౌలిక సదుపాయాలు, నాణ్యతా ప్రమాణాల అనుసరణ, స్థానిక ఏర్పాట్లపై ఆధారపడి ఉంటుంది. MSP వర్తించే అన్ని పంటలను FCI సేకరించదు. NAFED, కాటన్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా వంటి సంస్థలు తమ సంబంధిత పథకాల కింద ఇతర వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల సేకరణలో ముఖ్యమైన పాత్రలు నిర్వహిస్తాయి.

కేంద్రీకృత సేకరణ విధానంలో, కేంద్ర పూల్ కోసం FCI నేరుగా ధాన్యాన్ని కొనుగోలు చేస్తుంది లేదా రాష్ట్ర సంస్థలు సేకరించిన ధాన్యాన్ని స్వీకరిస్తుంది. 1997–98లో ప్రవేశపెట్టిన వికేంద్రీకృత సేకరణ పథకం కింద, ఇందులో పాల్గొనే రాష్ట్రాలు ఆమోదించిన ఆహార భద్రత అవసరాల కోసం ఆహార ధాన్యాలను సేకరించి, నిల్వ చేసి, పంపిణీ చేస్తాయి. ప్రభుత్వ నిబంధనల ప్రకారం అర్హమైన వ్యయాన్ని తిరిగి చెల్లిస్తారు; మిగులు ధాన్యాన్ని FCIకి బదిలీ చేస్తారు. వికేంద్రీకరణ స్థానిక సేకరణను బలోపేతం చేయగలదు, అనవసరమైన సుదూర రవాణాను తగ్గించగలదు. అయితే, దీనికి విశ్వసనీయమైన లెక్కలు, నాణ్యత నియంత్రణ, లెక్కల్లోని నిల్వలకు వాస్తవ నిల్వలకు మధ్య సరిపోలిక అవసరం.

3. నిల్వ, బఫర్ నిల్వలు మరియు పంపిణీ

సేకరణ అనంతరం ధాన్యాన్ని పరీక్షించి, నిల్వ చేసి, సంరక్షించి, రవాణా చేయాలి. FCI సంప్రదాయ గోదాములు, ఆధునిక సైలోలతో సహా సొంత, అద్దె నిల్వ సదుపాయాలను ఉపయోగిస్తుంది. శాస్త్రీయ నిల్వ పద్ధతుల్లో తేమ నియంత్రణ, చీడపీడల నివారణ, తనిఖీలు, సకాలంలో నిల్వల మార్పిడి ఉంటాయి. సుదూర రవాణాలో అధిక భాగాన్ని రైల్వేలు నిర్వహిస్తాయి; రోడ్డు రవాణా, స్థానిక పరిస్థితులకు అనువైన ఇతర రవాణా మార్గాలు దీనికి అనుబంధంగా పనిచేస్తాయి. నిల్వ సామర్థ్యం ఒక్కటే సరిపోదు: నిల్వ సదుపాయాల స్థానం, రవాణా అనుసంధానం ధాన్య సేకరణ, వినియోగ తీరులకు అనుగుణంగా ఉండాలి.

బఫర్ నిల్వ ప్రమాణాలు నాలుగు నిర్దేశిత తేదీల్లో కేంద్ర పూల్‌లో ఉండాల్సిన గోధుమలు, బియ్యం కనీస నిల్వ అవసరాలను నిర్దేశిస్తాయి: 1 జనవరి, 1 ఏప్రిల్, 1 జూలై, 1 అక్టోబర్. గోధుమలు, బియ్యం వేర్వేరు పంట కోతల అనంతరం అందుబాటులోకి రావడం, పంపిణీ ఏడాది పొడవునా కొనసాగడం వల్ల ఈ అవసరాలు కాలానుగుణంగా మారుతాయి. ఈ ప్రమాణాల్లో సాధారణ పంపిణీ నిర్వహణకు అవసరమైన నిల్వలతో పాటు అత్యవసర పరిస్థితుల కోసం వ్యూహాత్మక నిల్వలు కూడా ఉంటాయి. ఇవి స్థిరమైన వార్షిక సేకరణ లక్ష్యాలు కావు; అనుమతించదగిన గరిష్ఠ నిల్వ పరిమితులు కూడా కావు.

జాతీయ ఆహార భద్రతా చట్టం, 2013 ప్రకారం, ప్రాధాన్య కుటుంబాల లబ్ధిదారులు ప్రతి వ్యక్తికి నెలకు 5 కిలోల ఆహార ధాన్యాలను పొందేందుకు అర్హులు; అంత్యోదయ అన్న యోజన కుటుంబాలు ప్రతి కుటుంబానికి నెలకు 35 కిలోలు పొందుతాయి. FCI సాధారణంగా నిర్దేశిత రాష్ట్ర డిపోలకు లేదా సరఫరా కేంద్రాలకు ధాన్యాన్ని సరఫరా చేస్తుంది; అక్కడి నుంచి చౌక ధరల దుకాణాల ద్వారా పంపిణీని రాష్ట్రాలు నిర్వహిస్తాయి. ప్రస్తుత PMGKAY ఏర్పాటులో భాగంగా ఉచిత ఆహార ధాన్యాల సరఫరాను 1 జనవరి 2024 నుంచి ఐదేళ్లపాటు పొడిగించారు. దీనిని మహమ్మారి కాలంలో PMGKAY కింద చేసిన అదనపు కేటాయింపు నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.

4. ఆర్థిక వ్యయం, సబ్సిడీ మరియు మార్కెట్ జోక్యం

FCI ఆర్థిక వ్యయంలో ప్రధానంగా ధాన్య సముపార్జన వ్యయం, దాని పంపిణీ వ్యయం ఉంటాయి. ఇందులో సేకరణ ధర, సంబంధిత సేకరణ అనుబంధ ఖర్చులతో పాటు నిల్వ, సరుకు నిర్వహణ, రవాణా, పరిపాలనా వ్యయాలు ఉంటాయి. ఫలితంగా, ధాన్యాన్ని లబ్ధిదారులకు అందించేందుకు అయ్యే వ్యయం దాని కొనుగోలు ధర కంటే గణనీయంగా ఎక్కువగా ఉంటుంది. ఆమోదిత వ్యయాలకు, వసూళ్లకు మధ్య ఉన్న అంతరాన్ని ఆహార సబ్సిడీ భర్తీ చేస్తుంది; ఇందులో రాయితీ ధరలకు లేదా ఉచితంగా పంపిణీ చేయడం, బఫర్ నిల్వలను నిర్వహించడం వల్ల కలిగే ఆర్థిక భారం కూడా ఉంటుంది.

కేంద్ర ఆహార సబ్సిడీ వ్యయం FCI నష్టాలకు గానీ, రైతుల నుంచి కొనుగోలు చేసిన ధాన్యం విలువకు గానీ సమానం కాదు. ఇందులో వికేంద్రీకృత సేకరణ చేపట్టే రాష్ట్రాలకు అందించే సహాయం కూడా ఉంటుంది. విత్త విశ్లేషణలో సబ్సిడీ ఆహార సరఫరా యొక్క సామాజిక ప్రయోజనాన్ని, అసమర్థ రవాణా, అధిక నిల్వలు, నాణ్యత క్షీణత లేదా ఆర్థిక లావాదేవీల పరిష్కారంలో జాప్యం వల్ల ఏర్పడే నివారించదగిన వ్యయాల నుంచి వేరు చేసి చూడాలి. సేకరణ వ్యవసాయ ఆదాయాలకు మద్దతునిస్తుంది; సబ్సిడీ పంపిణీ వాస్తవ వినియోగానికి, కుటుంబాల ఆహార భద్రతకు తోడ్పడుతుంది.

బహిరంగ మార్కెట్ విక్రయ పథకం (దేశీయ) ద్వారా, కేంద్ర పూల్ నిల్వల నుంచి ప్రభుత్వం అనుమతించిన విక్రయాలు మార్కెట్‌లో సరఫరాను పెంచి, ధరలను అదుపులో ఉంచగలవు. ప్రకటించిన ఏర్పాట్లకు అనుగుణంగా FCI విక్రయాలు నిర్వహిస్తుంది; ఇవి తరచుగా ఎలక్ట్రానిక్ వేలం ద్వారా జరుగుతాయి. ఈ విక్రయాలు NFSA కింద జరిగే చట్టబద్ధ పంపిణీకి భిన్నమైనవి. వీటి ప్రభావశీలత విక్రయాల సమయం, కనీస నిర్ధారిత ధరలు, అర్హత నిబంధనలు, వాటి ప్రభావం చిల్లర మార్కెట్లకు చేరడంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. నిల్వలను అతిగా విక్రయించడం అత్యవసర పరిస్థితులను ఎదుర్కొనే సంసిద్ధతను బలహీనపరచవచ్చు. అదే సమయంలో, అతిగా నిల్వలను కూడబెట్టడం నిల్వల నిర్వహణ వ్యయాలను పెంచడంతోపాటు మార్కెట్‌లో లభ్యతను అనవసరంగా పరిమితం చేయవచ్చు.

5. నిర్మాణాత్మక సవాళ్లు, సంస్కరణల ప్రాధాన్యాలు

సేకరణ భౌగోళిక పరిధి విస్తరించినప్పటికీ, చారిత్రకంగా అది కొన్ని ఎంపిక చేసిన రాష్ట్రాల్లోనే కేంద్రీకృతమై ఉంది. గోధుమలు, బియ్యం సేకరణకు లభించిన హామీ ఆహార భద్రతను బలోపేతం చేసింది. అయితే, మార్కెట్ ప్రోత్సాహకాలు ఈ పంటలకు అనుకూలంగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో తృణధాన్యాలపై కేంద్రీకృతమైన సాగును ఇది మరింత బలపరచవచ్చు. భూగర్భ జలాలపై ఒత్తిడి ఉన్న ప్రాంతాల్లో, ముఖ్యంగా వాయవ్య భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో, వరి సాగు సుస్థిరతపై ఆందోళనలు కలిగిస్తోంది. అందువల్ల సంస్కరణల్లో భాగంగా సేకరణ విధానాన్ని జల విధానం, పంటల వైవిధ్యీకరణ, ప్రత్యామ్నాయ పంటలకు నమ్మదగిన మార్కెట్లతో సమన్వయం చేయాలి.

నిల్వ మౌలిక సదుపాయాల్లో అసమానతలు, అధిక రవాణా వ్యయాలు, నిల్వల నాణ్యత క్షీణత, లెక్కల నిర్వహణలో జాప్యం, రైతులకు మద్దతునివ్వడానికీ వినియోగదారులకు అందుబాటు ధరలను నిర్ధారించడానికీ మధ్య సమతుల్యత సాధించడంలో ఇబ్బందులు ఇతర సవాళ్లలో ఉన్నాయి. ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థలో సరుకుల దారి మళ్లింపు ఒక ముఖ్యమైన సమస్య. అయితే, దీనిని యథాలాపంగా FCIకి ఆపాదించకూడదు: సేకరణ నుంచి చిల్లర పంపిణీ వరకు ఉన్న శృంఖలలో దారి మళ్లింపు ఎక్కడ జరుగుతుందనే దానిపై బాధ్యత ఆధారపడి ఉంటుంది.

శాంత కుమార్ అధ్యక్షతన ఏర్పాటైన ఉన్నత స్థాయి కమిటీ 2015లో తన నివేదికను సమర్పించి, సేకరణ, నిల్వ, రవాణా, సబ్సిడీ అందజేతలో మార్పులను సిఫార్సు చేసింది. దాని సిఫార్సులు ప్రతిపాదనలు మాత్రమే; అవి NFSAకు స్వయంచాలకంగా అమలయ్యే సవరణలు కావు. శాస్త్రీయ పద్ధతుల్లో రూపొందించిన ధాన్య నిల్వ సైలోలు, ప్రారంభం నుంచి చివరి దశ వరకు నిల్వల కదలికల అనుసరణ, పారదర్శక సేకరణ చెల్లింపులు, మెరుగైన ముందస్తు అంచనాలు, కేంద్ర, రాష్ట్ర సంస్థల మధ్య మరింత స్పష్టమైన జవాబుదారీతనం ఆచరణాత్మక సంస్కరణల ప్రాధాన్యాల్లో ఉన్నాయి. ప్రతికూల పరిస్థితులను తట్టుకునే సామర్థ్యంతోపాటు సమర్థతను కూడా అంచనా వేయాలి: సాధారణ వాణిజ్య అవసరాలను మించినప్పటికీ, అత్యవసర పరిస్థితులను ఎదుర్కొనే సామర్థ్యాన్ని కొనసాగించడానికి ప్రజాధనాన్ని వెచ్చించడం సమర్థనీయమే.

FCI: నిల్వ మౌలిక సదుపాయాలు, ఆహార భద్రత కార్యకలాపాలు

అందించిన మెటాడేటా ప్రకారం, ఈ సదుపాయం భారత ఆహార సంస్థ (FCI) నిర్వహిస్తున్న కేంద్ర గిడ్డంగుల సంస్థ (CWC) గోదాము. అందువల్ల ఇది FCI నిల్వ విధులకు నేరుగా సంబంధించినది. మౌలిక సదుపాయాల యాజమాన్యం, వాటి నిర్వహణపరమైన వినియోగం మధ్య తేడాను గుర్తించడం ముఖ్యం: FCI ఆహార నిర్వహణ వ్యవస్థలో సొంత నిల్వ సదుపాయాలతోపాటు అద్దెకు తీసుకున్న నిల్వ సదుపాయాలు కూడా ఉన్నాయి. CWC, FCI వేర్వేరు సంస్థలు; CWC యాజమాన్యంలోని గిడ్డంగిని FCI ఉపయోగిస్తున్నంత మాత్రాన సంస్థాగతంగా రెండింటినీ ఒకటిగా పరిగణించలేము.

నిల్వ ప్రక్రియ సేకరణను తదుపరి పంపిణీతో అనుసంధానిస్తుంది. కేంద్ర పూల్ కోసం FCI, రాష్ట్ర సంస్థలు సేకరించిన ఆహారధాన్యాలను సంరక్షించి, సేకరణ ప్రాంతాల నుంచి వినియోగ ప్రాంతాలకు తరలించాలి. ఈ నిల్వలు ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థకు, ఇతర సంక్షేమ పథకాలకు కేటాయింపులను సమకూరుస్తాయి. బఫర్ నిల్వల నిర్వహణ సరఫరాలో అంతరాయాలను, కాలానుగుణ అసమతుల్యతలను ఎదుర్కోవడానికి తోడ్పడుతుంది. సమర్థ నిర్వహణకు కేవలం అదనపు గిడ్డంగుల సామర్థ్యం మాత్రమే సరిపోదు; నాణ్యత తనిఖీలు, చీడపీడల నియంత్రణ, పాత నిల్వలను ముందుగా విడుదల చేస్తూ కొత్త నిల్వలను భర్తీ చేయడం, సకాలంలో రవాణా అవసరం. నిల్వలను కొనసాగించడానికి అయ్యే వ్యయాలను, ధాన్యం నాణ్యత క్షీణతను నియంత్రిస్తూనే ఆహార భద్రత కోసం విశ్వసనీయ సరఫరాలను కొనసాగించడం భారతదేశం ముందున్న విధానపరమైన సవాలు. అయితే, ఈ మెటాడేటా పేర్కొన్న ప్రదేశాన్ని, సంస్థాగత వినియోగాన్ని మాత్రమే నిర్ధారిస్తుంది; ఈ సదుపాయం సామర్థ్యం, ధాన్యం నాణ్యత, వినియోగ రేటు లేదా నిర్వహణ పనితీరును నిర్ధారించలేదు.

• ప్రిలిమ్స్‌లో గుర్తించాల్సిన తేడా: FCI సేకరణ, ఆహార ధాన్యాల నిర్వహణ కార్యకలాపాలను అమలు చేస్తుంది; CACP సిఫార్సులు, ఇతర సమాచారాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకున్న తరువాత కేంద్ర ప్రభుత్వం కనీస మద్దతు ధరలను (MSPs) నిర్ణయిస్తుంది.
• సంస్థాగత తేడా: కేంద్ర పూల్ కోసం సేకరణను FCI ఒక్కటే చేపట్టదు; వికేంద్రీకృత సేకరణ ఏర్పాట్లతో సహా రాష్ట్ర సంస్థలు కూడా ఇందులో పాల్గొంటాయి.
• మెయిన్స్‌తో అనుసంధానం: సేకరణ భౌగోళిక విస్తరణ, రవాణా అడ్డంకులు, నిల్వల నిర్వహణ వ్యయాలు, పంపిణీ అవసరాలతోపాటు నిల్వ సదుపాయాలను అంచనా వేయాలి; గోదాముల నిర్మాణం ఒక్కటే ఆహార నిర్వహణ సమస్యలన్నింటినీ పరిష్కరించలేదు.

సాధన ప్రశ్నలు