నీటిపారుదల

1. నీటిపారుదల మరియు వ్యవసాయ ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థ

భారత వ్యవసాయం నైరుతి రుతుపవనాలపై ఎక్కువగా ఆధారపడుతుంది. ఈ రుతుపవనాల వల్ల కురిసే వర్షపాతం ప్రాంతాలవారీగా, సంవత్సరాలవారీగా మారుతూ ఉంటుంది. నీటిపారుదల వర్షాభావ విరామాల ప్రభావాన్ని తగ్గించి, రబీ, వేసవి కాలాల్లోనూ సాగును సాధ్యం చేస్తుంది. నమ్మకమైన నీటి లభ్యత మెరుగైన విత్తనాలు, ఎరువులు, యంత్రాలు, అధిక విలువ కలిగిన పంటలపై పెట్టుబడులను ప్రోత్సహిస్తుంది. వాయవ్య భారతదేశంలో హరిత విప్లవాన్ని కొనసాగించడానికి నీటిపారుదల తోడ్పడింది; అనేక నదీ డెల్టాల్లో సాంద్ర వరి సాగుకు మద్దతునిస్తోంది.

నీటిపారుదల హెక్టారుకు దిగుబడితోపాటు పంటల సాంద్రతను కూడా పెంచగలదు. స్థూల పంట విస్తీర్ణాన్ని నికర విత్తిన విస్తీర్ణంతో భాగించి, 100తో గుణిస్తే పంటల సాంద్రత లభిస్తుంది. రక్షణాత్మక నీటిపారుదల పంట విఫలం కాకుండా నివారించేందుకు కీలకమైన పెరుగుదల దశల్లో పరిమితంగా నీటిని అందిస్తుంది. సాంద్ర నీటిపారుదల మరింత నమ్మకమైన నీటి సరఫరా ద్వారా అధిక ఉత్పత్తిని సాధించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. నీటిపారుదల ప్రయోజనాలు కేవలం సరఫరా చేసిన నీటి పరిమాణంపైనే కాకుండా, సరఫరా సమయం, విశ్వసనీయత, మురుగునీటి పారుదల, నేల పరిస్థితులపై కూడా ఆధారపడతాయి.

మొత్తం నీటిపారుదల విస్తీర్ణం ఎంత ముఖ్యమో, నీటి పంపిణీ కూడా అంతే ముఖ్యం. కాలువ ప్రారంభ భాగంలోని రైతులకు అధికంగా నీరు అందుతుండగా, చివరి భాగంలోని రైతులు కొరతను ఎదుర్కోవచ్చు. చిన్న భూకమతాల రైతులకు బోరుబావులు లేదా పంపుల కోసం డబ్బు లేకపోవచ్చు; వారు నీటి కొనుగోలుపై ఆధారపడవచ్చు. అందువల్ల వర్షాధార ప్రాంతాల్లో పెద్ద మౌలిక సదుపాయాలపై పెట్టుబడులతోపాటు పరీవాహక ప్రాంత అభివృద్ధి చర్యలు, నేలలో తేమ సంరక్షణ, అనుబంధ నీటిపారుదల అవసరం.

• కల్పించిన నీటిపారుదల సామర్థ్యం: పూర్తయిన మౌలిక సదుపాయాల ద్వారా నీటిపారుదల అందుతుందని అంచనా వేసిన విస్తీర్ణం.
• వినియోగించుకున్న నీటిపారుదల సామర్థ్యం: కల్పించిన సామర్థ్యంలో వాస్తవంగా నీటిపారుదల కిందకు తీసుకువచ్చిన భాగం.
• పొలం కాలువలు అసంపూర్తిగా ఉండటం, నమ్మదగిన నీటి సరఫరా లేకపోవడం, నిర్వహణ లోపాలు, తగిన మురుగునీటి పారుదల లేకపోవడం లేదా సమన్వయ లోపం వల్ల నీటిపారుదల సామర్థ్య వినియోగంలో అంతరం ఏర్పడవచ్చు.

2. వనరులు, పద్ధతులు, ప్రాజెక్టుల వర్గీకరణ

ఉపరితల నీటిపారుదల వనరుల్లో నదులు, జలాశయాలు, కాలువలు, చెరువులు ఉన్నాయి. శాశ్వత కాలువలు నియంత్రిత లేదా నమ్మకంగా లభించే నీటి సరఫరాను పొందుతాయి; వరద కాలువలు మాత్రం నదుల్లో అధిక నీటిమట్టాలపై ఆధారపడతాయి. చెరువులు ఉపరితల ప్రవాహ జలాలను నిల్వ చేస్తాయి; ద్వీపకల్ప భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో వీటికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది. సక్రమంగా పనిచేసే చెరువులు నీటిపారుదలతోపాటు భూగర్భ జలాల పునర్భరణకు, మత్స్య సంపదకు, స్థానిక పర్యావరణ వ్యవస్థలకు తోడ్పడగలవు. పూడిక చేరడం, ఆక్రమణలు, చెరువులకు నీటిని చేర్చే కాలువలకు అంతరాయం కలగడం వల్ల వాటి ఉపయోగం తగ్గుతుంది.

తవ్విన బావులు, గొట్టపు బావుల ద్వారా జరిగే భూగర్భ జల నీటిపారుదల, అనేక కాలువ వ్యవస్థలతో పోలిస్తే, నీటిని అందించే సమయంపై రైతులకు ఎక్కువ నియంత్రణను కల్పిస్తుంది. ద్వీపకల్ప భారతదేశంలో విస్తృతంగా ఉన్న పగుళ్లతో కూడిన కఠిన శిలా జలధారలతో పోలిస్తే, సింధు–గంగా మైదానాల్లోని ఒండ్రు జలధారలు సాధారణంగా ఎక్కువ భూగర్భ జలాలను నిల్వ చేస్తాయి. అయితే, స్థానికంగా నీటి లభ్యత పునర్భరణ, భూగర్భ నిర్మాణం, నీటి వెలికితీతపై ఆధారపడుతుంది. ఎత్తిపోతల నీటిపారుదలలో పంపుల సహాయంతో నీటిని పైకి ఎత్తుతారు; గురుత్వాకర్షణ నీటిపారుదలలో అనువైన వాలు వెంట నీటిని ప్రవహింపజేస్తారు.

పంటలకు నీటిని అందించే పద్ధతులను విడిగా వర్గీకరిస్తారు. ఉపరితల పద్ధతుల్లో పాదుల నీటిపారుదల, గట్లతో విభజించిన పట్టీల నీటిపారుదల, బోదెల మధ్య సాళ్ల నీటిపారుదల ఉన్నాయి. తుంపర పరికరాలు పీడనంతో కూడిన నీటిని నాజిళ్ల ద్వారా పంపిణీ చేస్తాయి; ఇవి ఎగుడుదిగుడుగా ఉన్న లేదా ఇసుక నేలలు గల అనేక పొలాలకు అనుకూలంగా ఉంటాయి. అయితే గాలి, బాష్పీభవనం వీటి పనితీరును తగ్గించవచ్చు. బిందు సేద్య వ్యవస్థలు వేర్ల మండలానికి సమీపంలో తరచుగా, స్వల్ప పరిమాణాల్లో నీటిని అందిస్తాయి. వాటి బిందు ఉద్గారకాలకు నీటి వడపోత, నిర్వహణ అవసరం. ఈ వ్యవస్థల అనుకూలత పంటలు, మొక్కల మధ్య దూరం, నీటి నాణ్యతపై ఆధారపడుతుంది.

• భారీ నీటిపారుదల ప్రాజెక్టు: సాగుకు యోగ్యమైన ఆయకట్టు విస్తీర్ణం 10,000 హెక్టార్లకు మించి ఉంటుంది.
• మధ్యతరహా నీటిపారుదల ప్రాజెక్టు: సాగుకు యోగ్యమైన ఆయకట్టు విస్తీర్ణం 2,000 హెక్టార్లకు మించి, 10,000 హెక్టార్ల వరకు ఉంటుంది.
• చిన్నతరహా నీటిపారుదల ప్రాజెక్టు: సాగుకు యోగ్యమైన ఆయకట్టు విస్తీర్ణం 2,000 హెక్టార్ల వరకు ఉంటుంది; ఇది ఉపరితల జలాలను లేదా భూగర్భ జలాలను ఉపయోగించుకోవచ్చు.

3. నీటి ఉత్పాదకత, పర్యావరణ ముప్పులు

నీటి రవాణా సామర్థ్యం అనేది నీటి వనరు నుంచి పొలానికి చేరవేసే నీటికి సంబంధించినది; నీటి వినియోగ సామర్థ్యం అనేది అందించిన నీటితో పోలిస్తే పంట వేరు మండలంలో ఉపయోగకరంగా నిల్వ ఉండే నీటికి సంబంధించినది. జల ఉత్పాదకత అనేది యూనిట్ నీటికి లభించే ఉత్పత్తిని లేదా ఆర్థిక విలువను కొలుస్తుంది. కాలువలకు లైనింగ్ చేయడం, భూమిని చదును చేయడం, నీటిపారుదల సమయ ప్రణాళిక, మల్చింగ్, సూక్ష్మ నీటిపారుదల ద్వారా పనితీరును మెరుగుపరచవచ్చు; అయితే వాటి ఫలితాలు స్థానిక పరిస్థితులపై ఆధారపడి ఉంటాయి.

బిందు సేద్యం వల్ల నేల నుంచి నీరు ఆవిరవడం, అవాంఛిత కలుపు మొక్కల పెరుగుదల, పోషకాల నష్టాలను తగ్గించవచ్చు. ఫెర్టిగేషన్ పద్ధతిలో నీటిలో కరిగే ఎరువులను సాగునీటి ద్వారా అందించడం వల్ల వాటిని మరింత కచ్చితంగా సరఫరా చేయవచ్చు. ప్రారంభ వ్యయం, నీటిని విడుదల చేసే ఎమిటర్లు మూసుకుపోవడం, నిర్వహణ అవసరాలు, చిన్నచిన్న ముక్కలుగా విభజితమైన భూకమతాలు, బలహీనమైన అమ్మకానంతర సేవలు దీనికి అవరోధాలు. స్ప్రింక్లర్లు ప్రతి పంటకు లేదా ప్రతి వాతావరణానికి ఒకే విధంగా అనుకూలంగా ఉండవు; సూక్ష్మ నీటిపారుదల ఉన్నప్పటికీ తగిన నీటిపారుదల సమయ ప్రణాళిక అవసరం తొలగిపోదు.

నీటి పారుదల సదుపాయం లేకుండా అధికంగా సాగునీరు అందించడం వల్ల భూగర్భ జలమట్టం పెరిగి, నీరు నిలిచిపోయే పరిస్థితి ఏర్పడవచ్చు. బాష్పీభవనం వల్ల నేల ఉపరితలానికి సమీపంలో లవణాల సాంద్రత పెరిగి, పంట పెరుగుదల తగ్గవచ్చు. లవణీయత అనేది కరిగే లవణాలు అధికంగా ఉండటంతో ముడిపడి ఉంటుంది; సోడిసిటీ అనేది మార్పిడి చేయదగిన సోడియం అధికంగా ఉండటాన్ని సూచిస్తుంది, దీనివల్ల తరచుగా నేల నిర్మాణం దెబ్బతింటుంది. లవణాలను కడిగి దిగువకు తరలించడానికి అనువైన నీరు, నీటి పారుదల సదుపాయం అవసరం. సోడిక్ నేలలను పునరుద్ధరించడానికి సాధారణంగా జిప్సంను ఉపయోగిస్తారు; లవణ ప్రభావిత భూములన్నింటికీ ఇది సార్వత్రిక పరిష్కారం కాదు.

పొలం స్థాయిలో ఆదా చేసిన నీరు నదీ పరీవాహక ప్రాంత స్థాయిలో కూడా ఆదా అయినట్లు తప్పనిసరిగా భావించరాదు. కాలువల నుంచి ఊటగా స్రవించే నీటిలో కొంత భాగం, పొలాల్లో నేలలోకి ఇంకే నీరు జలధారలను పునర్భర్తీ చేస్తాయి లేదా దిగువ ప్రాంతాలకు తిరిగి చేరే ప్రవాహాలుగా మారతాయి. అంతేకాకుండా, రైతులు సామర్థ్య మెరుగుదల వల్ల కలిగిన ప్రయోజనాలను సాగునీటి పరిధిలోని విస్తీర్ణాన్ని పెంచడానికి లేదా ఎక్కువ నీరు అవసరమయ్యే పంటలను సాగు చేయడానికి ఉపయోగించవచ్చు. ఈ ప్రతిచర్య ప్రభావం కారణంగా, మెరుగైన పరికరాలతోపాటు నీటి వెలికితీతపై పరిమితులు, పంటల ప్రణాళిక, భూగర్భ జలాల పర్యవేక్షణ ముఖ్యమైన అనుబంధ చర్యలవుతాయి.

4. సంస్థలు, పథకాలు మరియు విధాన సాధనాలు

నీరు ప్రధానంగా రాష్ట్ర జాబితాలోని నమోదు 17 కిందకు వచ్చే అంశం; అయితే ఇది కేంద్ర జాబితాలోని నమోదు 56 కింద అంతర్రాష్ట్ర నదులు, నదీలోయలకు సంబంధించి కేంద్రానికి ఉన్న అధికారాలకు లోబడి ఉంటుంది. రాష్ట్రాలు చాలా నీటిపారుదల వ్యవస్థలను నిర్వహిస్తాయి; కేంద్రం నిధుల సమకూర్పు, సాంకేతిక ప్రమాణాలు, అంతర్రాష్ట్ర సమన్వయానికి తోడ్పడుతుంది. వినియోగదారులు విస్తృతంగా చెల్లాచెదురుగా ఉండటం, ఆచరణలో భూమిపై ప్రవేశాధికారానికి బావి యాజమాన్యానికి మధ్య సంబంధం ఉండటం వల్ల భూగర్భ జలాల నిర్వహణ సంక్లిష్టమవుతుంది.

2015లో ప్రారంభించిన ప్రధాన మంత్రి కృషి సించాయీ యోజన, ‘హర్ ఖేత్ కో పానీ’ (ప్రతి పొలానికీ నీరు), ‘మోర్ క్రాప్ పర్ డ్రాప్’ (ప్రతి నీటి బొట్టుకూ మరింత పంట) అనే భావనల ద్వారా సాగునీటి లభ్యతను, సమర్థ నీటి వినియోగాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది. సత్వర సాగునీటి ప్రయోజనాల కార్యక్రమం అర్హతగల భారీ, మధ్యతరహా ప్రాజెక్టుల పూర్తికి తోడ్పడుతుంది. ఆయకట్టు ప్రాంత అభివృద్ధి మరియు నీటి నిర్వహణ కార్యక్రమం పొలం స్థాయిలో నీటి పంపిణీని మెరుగుపరచడం, సాగునీటి సామర్థ్య కల్పనకు దాని వినియోగానికి మధ్య ఉన్న అంతరాన్ని తగ్గించడం లక్ష్యంగా పనిచేస్తుంది. వాటర్‌షెడ్ అభివృద్ధి, ఉపరితల ప్రవాహ నిర్వహణ, మృత్తికా సంరక్షణ, నీటి సేకరణ ద్వారా వర్షాధార ప్రాంతాలకు తోడ్పడుతుంది.

పర్ డ్రాప్ మోర్ క్రాప్ 2015–16 నుంచి PMKSYలో ఒక భాగంగా అమలైంది; 2022–23 నుంచి రాష్ట్రీయ కృషి వికాస్ యోజన కింద అమలవుతోంది. ఇది సూక్ష్మ నీటిపారుదలను ప్రోత్సహిస్తుంది. NABARD సూక్ష్మ నీటిపారుదల నిధి, సూక్ష్మ నీటిపారుదల పరిధిని విస్తరించడంలో రాష్ట్రాలకు తోడ్పడుతుంది. జల భద్రత ప్రణాళికలు, నీటి డిమాండ్‌ను నియంత్రించే చర్యల ద్వారా ఏడు రాష్ట్రాల్లోని నీటి ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్న ప్రాంతాల్లో సమాజ ఆధ్వర్యంలో భూగర్భజల నిర్వహణ చేపట్టేందుకు అటల్ భూజల్ యోజనను రూపొందించారు.

భాగస్వామ్య నీటిపారుదల నిర్వహణలో నీటి కేటాయింపు, నిర్వహణ, రుసుముల వసూలులో నీటి వినియోగదారుల సంఘాలను భాగస్వాములను చేస్తారు. హేతుబద్ధమైన నీటి రుసుములు నిర్వహణకు తోడ్పడగలవు. అదే సమయంలో, విశ్వసనీయ విద్యుత్ సరఫరా, జాగ్రత్తగా రూపొందించిన పంపుల వినియోగ ప్రోత్సాహకాలు నీటి వృథాను నిరుత్సాహపరచగలవు. PM-KUSUM కింద సౌర పంపులు డీజిల్‌పై ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తాయి. అయితే, రక్షణ చర్యలు లేదా మిగులు విద్యుత్‌ను విక్రయించేందుకు ప్రోత్సాహకాలు లేకపోతే, తక్కువ ఖర్చుతో నీటిని తోడే అవకాశం భూగర్భజల వెలికితీతను పెంచవచ్చు.

5. ప్రాంతీయ ప్రాధాన్యాలు మరియు సమగ్ర విధానం

వాయవ్య భారతదేశంలో భూగర్భజల డిమాండ్ నిర్వహణతోపాటు, నీటి ఒత్తిడి ఉన్న ప్రాంతాల్లో అధిక నీరు అవసరమయ్యే వరికి ఆచరణసాధ్యమైన ప్రత్యామ్నాయాలు అవసరం. తూర్పు భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో నీటిపారుదల సౌకర్యాల లభ్యతను మెరుగుపరిచే అవకాశం ఉంది. అయితే, వరదలు, మురుగునీటి పారుదల, ఇంధన లభ్యత, స్థానిక జలధార పొరల పరిస్థితుల ఆధారంగా పెట్టుబడులను నిర్ణయించాలి. దక్కన్‌లోని కఠిన శిలా ప్రాంతాల్లో నీటి నిల్వ సామర్థ్యం పరిమితంగా ఉండటం, బోరుబావుల నీటి దిగుబడిలో అధిక వ్యత్యాసాలు ఉండే అవకాశం కారణంగా భూగర్భజల బడ్జెట్‌ను జాగ్రత్తగా రూపొందించాలి.

సుస్థిర విధానంలో ఇప్పటికే ఉన్న మౌలిక సదుపాయాల నిర్వహణ, చెరువుల పునరుద్ధరణ, ఉపరితల జలాలు–భూగర్భజలాల సంయుక్త వినియోగం, స్థానిక వ్యవసాయ–వాతావరణ పరిస్థితులకు అనువైన పంటల ఎంపికలను సమన్వయం చేస్తారు. సంయుక్త వినియోగం ఒక్కో నీటి వనరుపై ఒత్తిడిని తగ్గించడంతోపాటు నీరు నిలిచిపోయే సమస్యను నియంత్రించడంలో తోడ్పడుతుంది. ప్రభుత్వ పంటల కొనుగోలు విధానాలు, వ్యవసాయ విస్తరణ సేవలు, మార్కెట్లు పంటల వైవిధ్యీకరణకు మద్దతివ్వాలి; ఆదాయపరమైన నష్టభయాలు అధికంగా ఉన్నప్పుడు రైతులకు కేవలం పంటలను మార్చుకోవాలని సూచించడం సరిపోదు.

పరీక్షల దృష్ట్యా, భారీ ఆనకట్టలు, భూగర్భజల పునర్భరణ లేదా బిందు సేద్యాన్ని అన్ని పరిస్థితులకూ వర్తించే పరిష్కారాలుగా పరిగణించవద్దు. నీటిపారుదల విధానం వ్యవసాయ ఉత్పత్తితోపాటు తాగునీటి అవసరాలు, పర్యావరణ ప్రవాహాలు, సమన్యాయ నీటి లభ్యత, జలధార పొరల దీర్ఘకాలిక ఆరోగ్యం మధ్య సమతుల్యతను సాధించాలి.

బిందు సేద్యం: కచ్చితమైన నీటి సరఫరా మరియు దాని పరిమితులు

ఈ మెటాడేటా రాక్‌వూల్, ఉబ్బించిన బంకమట్టిని ఉపయోగించే హైడ్రోపోనిక్ వ్యవస్థలోని బిందు ఉద్గారిణిని (డ్రిప్ ఎమిటర్) గుర్తిస్తుంది. నియంత్రిత నీటి సరఫరాకు ఉదాహరణగా ఇది నీటిపారుదలకు నేరుగా సంబంధించినది; అయితే, ఇది భారతదేశంలోని వ్యవసాయ క్షేత్రానికి లేదా క్షేత్రస్థాయి పనితీరుకు ఆధారం కాదు. బిందు సేద్యంలో వేర్ల మండలానికి సమీపంలో ఉద్గారిణుల ద్వారా సాధారణంగా తక్కువ పరిమాణాల్లో, తరచుగా నీటిని అందిస్తారు. హైడ్రోపోనిక్స్ అంటే నేల లేకుండా పంటలను సాగు చేయడం; ఇది బిందు సేద్యానికి పర్యాయపదం కాదు. బిందు సేద్య వ్యవస్థలను నేలలో పెరిగే పంటలకు కూడా ఉపయోగించవచ్చు; హైడ్రోపోనిక్ వ్యవస్థల్లో ఇతర నీటి సరఫరా పద్ధతులను కూడా అనుసరించవచ్చు.

భారతదేశంలో పరిమిత నీటి వనరులను నిర్వహించడంలో, ముఖ్యంగా ఉద్యాన పంటలు, ఇతర అనువైన పంటల సాగు వ్యవస్థలకు బిందు సేద్యం తోడ్పడుతుంది. దీని ప్రభావశీలత పంట అవసరాలు, నీటిని అందించే సమయ ప్రణాళిక, వడపోత, పీడన నియంత్రణ, నిర్వహణపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఉద్గారిణులు మూసుకుపోవచ్చు; ఏర్పాటు వ్యయం లేదా తగిన సాంకేతిక సహాయం లేకపోవడం వల్ల ఈ పద్ధతిని స్వీకరించడం పరిమితం కావచ్చు. కచ్చితమైన నీటి అందజేత ద్వారా బాష్పీభవనం, ఉపరితల ప్రవాహం, నేల లోతుల్లోకి నీరు ఇంకిపోవడం వల్ల కలిగే కొన్ని నష్టాలను తగ్గించవచ్చు. అయితే, నీటిని అందించే సామర్థ్యం పెరిగినంత మాత్రాన జలధార పొర లేదా నదీ పరివాహక ప్రాంతం మొత్తంలో నీటి సంరక్షణ స్వయంచాలకంగా జరగదు. రైతులు నీటిపారుదల విస్తీర్ణాన్ని పెంచవచ్చు లేదా ఎక్కువ నీరు అవసరమయ్యే పంటల వైపు మళ్లవచ్చు; నీరు నేలలోకి ఇంకడం తగ్గితే భూగర్భజల పునర్భరణ కూడా తగ్గవచ్చు. అందువల్ల, మూల్యాంకనంలో పరికరాలను మాత్రమే కాకుండా, నీటి ఉపసంహరణలు, పంటల నీటి వినియోగం, తిరుగు ప్రవాహాలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.

• వనరు–పద్ధతి మధ్య తేడా: భూగర్భజలాలు, కాలువలు, చెరువులు నీటిని సరఫరా చేస్తాయి; బిందు, తుంపర సేద్య వ్యవస్థలు పంటలకు నీటిని ఎలా అందిస్తారో తెలియజేస్తాయి.
• ఫెర్టిగేషన్ అంటే సాగునీటి ద్వారా పోషకాలను అందించడం; ఫెర్టిగేషన్ గానీ, బిందు సేద్యం గానీ తప్పనిసరిగా హైడ్రోపోనిక్ సాగును సూచించవు.
• మెయిన్స్ కోసం సూక్ష్మ నీటిపారుదలను భూగర్భజల పరిపాలన, ఇంధన ప్రోత్సాహకాలు, సమన్యాయ లభ్యతతో అనుసంధానించండి; మెటాడేటా ద్వారా నీటి ఆదాను లేదా దిగుబడి పెరుగుదలను నిర్ధారించలేము.

సాధన ప్రశ్నలు