భూ సంస్కరణలు

1. అర్థం, లక్ష్యాలు మరియు రాజ్యాంగ చట్రం

వ్యవసాయ భూమిని పొందే అవకాశాలను, దాని ద్వారా వచ్చే ఆదాయ పంపిణీని నియంత్రించే సంస్థాగత ఏర్పాట్లను భూసంస్కరణలు మారుస్తాయి. సాగునీటి విస్తరణ, వ్యవసాయ ఉత్పాదకాలపై సబ్సిడీలు లేదా పంటల వైవిధ్యీకరణ వంటి వ్యవసాయ సంస్కరణలకు ఇవి భిన్నమైనవి; అయినప్పటికీ ఈ రెండూ పరస్పరం బలపరచుకోగలవు. భూమి యజమాని ఎవరు, దానిని సాగుచేసేది ఎవరు, ఏ షరతులపై సాగుచేస్తున్నారు, ఎలాంటి చట్టపరమైన రక్షణ ఉంది అనేవి ప్రధాన ప్రశ్నలు. గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థలో భూమి ఏకకాలంలో ఉత్పాదక ఆస్తిగా, భద్రతకు మూలంగా, సామాజిక అధికార సాధనంగా పనిచేస్తుంది.

స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన నాటికి వ్యవసాయ సంబంధాలు వలస పాలనలోని భూమిశిస్తు వ్యవస్థలు, అసమాన భూ యాజమాన్యం, భద్రతలేని కౌలు వ్యవస్థ, రుణగ్రస్తత ప్రభావంతో రూపుదిద్దుకున్నాయి. జమీందారీ, దానికి సంబంధించిన మధ్యవర్తిత్వ వ్యవస్థలు శిస్తు వసూళ్లను లేదా యాజమాన్య హక్కులను వాస్తవ సాగు నుంచి వేరుచేశాయి. రైత్వారీ ప్రాంతాల్లో సాధారణంగా రాజ్యానికి, గుర్తింపు పొందిన సాగుదారులకు మధ్య ప్రత్యక్ష భూమిశిస్తు సంబంధాలు ఉండేవి; అయితే దీనివల్ల అసమాన యాజమాన్యం లేదా కౌలు వ్యవస్థ తొలగిపోలేదు. అందువల్ల సంస్కరణలు సామాజిక న్యాయంతోపాటు పెట్టుబడులు పెట్టడానికి, సాగుచేయడానికి బలమైన ప్రోత్సాహకాలను కల్పించడాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాయి.

రాష్ట్ర జాబితాలోని నమోదు 18 కింద వ్యవసాయ భూములకు సంబంధించిన చట్టాలలో అధిక భాగాన్ని రాష్ట్ర శాసనసభలు రూపొందిస్తాయి. అధికరణాలు 39(b), 39(c) వనరుల పంపిణీ విధానానికి పునాదిని కల్పిస్తాయి. అధికరణాలు 31A, 31B సంస్కరణల చట్టాలను రాజ్యాంగపరమైన సవాళ్ల నుంచి రక్షించడానికి తోడ్పడ్డాయి; అయితే తొమ్మిదవ షెడ్యూల్‌లో చేర్చడం వల్ల న్యాయ సమీక్ష నుంచి అపరిమిత మినహాయింపు లభించదు. I.R. కోయెల్హో వర్సెస్ తమిళనాడు రాష్ట్రం, 2007 కేసులో, 24 ఏప్రిల్ 1973 తరువాత చేర్చిన చట్టాలు రాజ్యాంగ మౌలిక నిర్మాణానికి హాని కలిగిస్తున్నాయా అనే అంశంపై న్యాయ పరిశీలనకు లోబడి ఉంటాయని సుప్రీంకోర్టు తీర్పు ఇచ్చింది.

• ప్రధాన లక్ష్యాలు: దోపిడీ చేసే మధ్యవర్తులను తొలగించడం, సాగుదారుల హక్కులకు భద్రత కల్పించడం, అధిక భూ కేంద్రీకరణను తగ్గించడం, భూ వినియోగాన్ని మెరుగుపరచడం.
• అధికరణం 300A ప్రకారం ఆస్తి హక్కు ఒక రాజ్యాంగబద్ధమైన హక్కు: ఆస్తిని హరించడానికి చట్టబద్ధ అధికారం అవసరం; కేవలం కార్యనిర్వాహక ఉత్తర్వు సరిపోదు.

2. సంస్కరణల కార్యక్రమంలోని ప్రధాన అంశాలు

మధ్యవర్తుల నిర్మూలన తొలి ప్రధాన సంస్కరణ చర్య. రాజ్యానికి, సాగుదారులకు మధ్య ఉన్న జమీందార్లు, జాగీర్దార్లు, ఇతర సారూప్య హక్కుదారులను తొలగించడం ద్వారా మరింత ప్రత్యక్ష భూమిశిస్తు సంబంధాలను ఏర్పరచారు. ఈ చర్య విస్తృతంగా అమలైనప్పటికీ, మధ్యవర్తుల నిర్మూలనతో వాస్తవంగా భూమిని దున్నే ప్రతి ఒక్కరూ స్వయంచాలకంగా యజమానులు కాలేదు. వ్యక్తిగత సాగుకు ఇచ్చిన నిర్వచనాలు, తమ వద్ద ఉంచుకోవడానికి అనుమతించిన భూమి, పరిహార నిబంధనలు ఎవరికి ప్రయోజనం కలిగిందో నిర్ణయించాయి. ఉపకౌలుదారులు, వ్యవసాయ కూలీలు తరచుగా ఈ ప్రయోజనాలకు దూరంగానే ఉండిపోయారు.

కౌలుదారీ సంస్కరణలో మూడు విస్తృత అంశాలు ఉన్నాయి: కౌలు నియంత్రణ, ఏకపక్షంగా కౌలు నుంచి తొలగించకుండా రక్షణ, కొన్ని రాష్ట్రాల్లో కౌలుదారులకు యాజమాన్య హక్కుల కల్పన. ఈ చర్యలు ఉత్పత్తిలో సాగుదారుల వాటాను పెంచడానికి, పెట్టుబడులను ప్రోత్సహించడానికి ఉద్దేశించినవి. అయితే, పరిమితులు విధించే చట్టాలు కొన్నిసార్లు ముందస్తుగానే కౌలుదారులను తొలగించడానికి లేదా కౌలు సంబంధాలను దాచిపెట్టడానికి దారితీశాయి. అప్పుడు రికార్డుల్లో నమోదు కాని కౌలుదారులు సంస్థాగత రుణాలు, బీమా లేదా వ్యవసాయ సహాయం పొందేందుకు తమ అర్హతను నిరూపించుకోవడంలో ఇబ్బందులు ఎదుర్కొనే అవకాశం ఉండేది.

భూ గరిష్ఠ పరిమితి చట్టాలు ఒక వ్యక్తి లేదా కుటుంబం కలిగి ఉండగల వ్యవసాయ భూమికి గరిష్ఠ పరిమితిని నిర్దేశించాయి. ఆ పరిమితికి మించిన మిగులు భూమిని పునఃపంపిణీ చేయాలని ఉద్దేశించాయి. 1972లో జాతీయ స్థాయిలో జరిగిన చర్చల అనంతరం రాష్ట్రాలు తమ చట్టాలను సవరించాయి. సాధారణంగా నీటిపారుదల సౌకర్యం ఉన్న భూములు, మెట్ట భూములకు వేర్వేరు పరిమితులను నిర్దేశించాయి. దేశమంతటికీ వర్తించే ఒకే విధమైన జాతీయ గరిష్ఠ పరిమితి లేదు. కమతాల ఏకీకరణ వేరొక సమస్యను పరిష్కరించడానికి ఉద్దేశించబడింది: ఒక భూధారుడికి చెందిన చెల్లాచెదురుగా ఉన్న భూఖండాలను మరింత సమీకృత కమతాలుగా పునర్వ్యవస్థీకరించారు. కమతాల ఏకీకరణకు భిన్నంగా, సహకార వ్యవసాయంలో సాగు కోసం సమష్టి ఏర్పాట్లు ఉంటాయి; అయితే యాజమాన్య ఏర్పాట్లు వివిధ రకాలుగా ఉండవచ్చు.

• పునఃపంపిణీ భూ యాజమాన్యాన్ని పొందే అవకాశాలను మారుస్తుంది; భూ కమతాల ఏకీకరణ ప్రధానంగా భూఖండాల స్థానిక అమరికను మారుస్తుంది.
• కౌలుదారీ రక్షణ, యాజమాన్య బదిలీ వేర్వేరు చర్యలు; అవి రెండూ కలిసే జరగాల్సిన అవసరం లేదు.
• సాగుకు అనువైన మిగులు భూమి పరిమితంగా ఉన్న చోట కూడా ఇళ్ల స్థలాల కేటాయింపు నివాస భద్రతను కల్పించగలదు.

3. విజయాలు, పరిమితులు, ప్రాంతీయ వ్యత్యాసాలు

చట్టబద్ధంగా గుర్తింపు పొందిన మధ్యవర్తుల హక్కులను తొలగించడం భారతదేశం సాధించిన అత్యంత ముఖ్యమైన, విస్తృత విజయం. భూ గరిష్ఠ పరిమితుల ద్వారా జరిగిన పునఃపంపిణీ మాత్రం మరింత పరిమితంగా ఉంది. చట్టాలు రాబోతున్నాయని ముందుగానే ఊహించిన భూయజమానులు కమతాలను విభజించడం, బంధువులకు భూములను బదిలీ చేయడం, వాస్తవ లబ్ధిదారు యాజమాన్యాన్ని దాచిపెట్టడం లేదా మినహాయింపులు కోరడం వంటి మార్గాలను అనుసరించగలిగారు. లోపభూయిష్ఠమైన రికార్డులు, న్యాయవివాదాలు, పరిపాలనాపరమైన విచక్షణాధికారాలు, స్థానిక అధికార సంబంధాలు మిగులు భూమిని గుర్తించడాన్ని, పంపిణీ చేయడాన్ని మరింత పరిమితం చేశాయి. కేటాయింపు ఉత్తర్వు ఉన్నప్పటికీ, భూమి వాస్తవంగా స్వాధీనంలోకి రావడం లేదా వివాదరహితంగా సాగు చేసుకోవడం అన్ని సందర్భాల్లోనూ సాధ్యం కాలేదు.

అమలులో గణనీయమైన వ్యత్యాసాలు కనిపించాయి. కేరళ విస్తృతమైన కౌలుదారీ సంస్కరణలను చేపట్టగా, పశ్చిమ బెంగాల్ పంటలో వాటా ప్రాతిపదికన సాగు చేసే కౌలుదారులను నమోదు చేయడం, వారికి రక్షణ కల్పించడంతో గుర్తింపు పొందింది. అనేక ఇతర ప్రాంతాలతో పోలిస్తే పంజాబ్, హర్యానా, పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో కమతాల ఏకీకరణ ఎక్కువ పురోగతి సాధించింది. భూసంస్కరణలను కేవలం రూపొందించిన చట్టాల సంఖ్య ఆధారంగా ఎందుకు మదింపు చేయకూడదో ఈ వ్యత్యాసాలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి: చట్టాల అమలు, లబ్ధిదారుల సంఘటితత, అనుబంధ వ్యవసాయ సేవలు కూడా ముఖ్యమైనవే.

ఆదాయాన్ని సమకూర్చే ఆస్తిని బదిలీ చేయడం, బేరసారాల శక్తిని పెంచడం ద్వారా భూపునఃపంపిణీ పేదరికాన్ని తగ్గించగలదు. భూధారణ భద్రత నేల మెరుగుదల, నీటిపారుదల, ఇతర దీర్ఘకాలిక పెట్టుబడులను ప్రోత్సహించవచ్చు. అయినప్పటికీ, నీరు, రుణం, వ్యవసాయ విస్తరణ సేవలు లేదా మార్కెట్ సౌలభ్యం లేని అత్యంత చిన్న భూఖండం ఆర్థికంగా నిలదొక్కుకోగల జీవనోపాధిని అందించకపోవచ్చు. వ్యవసాయ క్షేత్ర పరిమాణానికి, ఉత్పాదకతకు మధ్య సంబంధం కూడా సందర్భానుసారంగా ఉంటుంది: చిన్న వ్యవసాయ క్షేత్రాలు కుటుంబ శ్రమను సాంద్రంగా వినియోగించుకోవచ్చు; పెద్ద స్థాయిలో నిర్వహించే వ్యవసాయ కార్యకలాపాలకు యంత్రాల వినియోగం, మార్కెటింగ్‌లో ప్రయోజనాలు ఉండవచ్చు.

• మిగులు భూమిగా ప్రకటించిన ఎకరాలను మాత్రమే కాకుండా, భూమిపై వాస్తవ స్వాధీనం, భూధారణ భద్రత, కుటుంబ ఆదాయం, ఉత్పాదకత ఆధారంగా ఫలితాలను అంచనా వేయాలి.
• కమతం పరిమాణం చిన్నగా ఉండటానికి, అది విభజిత భూఖండాలుగా ఉండటానికి మధ్య తేడాను గుర్తించాలి: చెల్లాచెదురుగా ఉన్న అనేక భూఖండాల కంటే ఒకే చోట ఉన్న చిన్న పొలాన్ని సాగు చేయడం సులభంగా ఉండవచ్చు.

4. సమకాలీన ప్రాధాన్యాలు: కౌలుకు ఇవ్వడం, రికార్డులు, సమ్మిళితత్వం

సమకాలీన విధానాలు చట్టపరమైన ఆంక్షలకు, విస్తృతంగా కొనసాగుతున్న అనధికారిక కౌలు పద్ధతులకు మధ్య ఉన్న అసమతుల్యతను పరిష్కరించడంపై మరింతగా దృష్టి సారిస్తున్నాయి. యాజమాన్య హక్కులను పరిరక్షిస్తూ, చట్టపరమైన భద్రతతో భూములను కౌలుకు ఇచ్చేందుకు వీలు కల్పించేలా NITI Aayog నిపుణుల కమిటీ 2016లో ఆదర్శ వ్యవసాయ భూమి కౌలు చట్టాన్ని ప్రతిపాదించింది. ఇది రాష్ట్రాలకు ఒక నమూనా మాత్రమే; దేశవ్యాప్తంగా అన్ని ప్రాంతాల్లో స్వయంచాలకంగా వర్తించే చట్టం కాదు. చక్కగా రూపొందించిన కౌలు వ్యవస్థ ద్వారా సాగుదారులకు అదనపు భూమి అందుబాటులోకి రావచ్చు. అలాగే, తమ హక్కులను శాశ్వతంగా కోల్పోతామనే భయం లేకుండా యజమానులు భూములను కౌలుకు ఇవ్వవచ్చు.

డిజిటల్ ఇండియా భూ రికార్డుల ఆధునికీకరణ కార్యక్రమం రికార్డుల కంప్యూటరీకరణ, భూకమతాల హద్దులను చూపే పటాల రూపకల్పన, సర్వే లేదా పునఃసర్వే, రిజిస్ట్రేషన్ వ్యవస్థలతో అనుసంధానానికి తోడ్పడుతుంది. భూ-ఆధార్ అని కూడా పిలిచే విశిష్ట భూఖండ గుర్తింపు సంఖ్య ప్రతి భూఖండానికి ప్రామాణిక గుర్తింపును అందిస్తుంది. డిజిటలీకరణ రికార్డుల లభ్యతను మెరుగుపరచి, కొన్ని పరిపాలనాపరమైన అడ్డంకులను తగ్గించగలదు. అయితే, వివాదాస్పద సరిహద్దులు, రికార్డుల్లో వెల్లడించని కౌలు సంబంధాలు లేదా తప్పుగా నమోదైన యాజమాన్య వివరాలను అది ఒక్కటే పరిష్కరించలేదు. భారతదేశంలోని భూ రికార్డుల్లో అధిక భాగం ఇప్పటికీ యాజమాన్యానికి అనుమాన ప్రమాణంగా మాత్రమే ఉన్నాయి; అవి ప్రభుత్వం హామీ ఇచ్చే నిర్ణయాత్మక యాజమాన్య హక్కు పత్రాలు కావు.

సమ్మిళితత్వం సాధించాలంటే మహిళలు, కౌలుదారులు, షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగలు, ఉమ్మడి వనరుల వినియోగదారులపై దృష్టి పెట్టాలి. హిందూ వారసత్వ (సవరణ) చట్టం, 2005 మితాక్షర ఉమ్మడి కుటుంబ ఆస్తిలో కుమార్తెలకు సమాన సహదాయాద హక్కులను కల్పించింది. అయినప్పటికీ, వారసత్వ హక్కులను ఆచరణలో పొందేందుకు సామాజిక అడ్డంకులు ఇప్పటికీ ఆటంకం కలిగించవచ్చు. అటవీ హక్కుల చట్టం, 2006 నిర్దేశిత వ్యక్తిగత, సామూహిక అటవీ హక్కులను గుర్తిస్తుంది; ఇది భూ గరిష్ఠ పరిమితి ఆధారిత పునఃపంపిణీకి భిన్నమైనది. SVAMITVA గ్రామీణ జనావాస ప్రాంతాలను సర్వే చేసి, ఆస్తి కార్డుల జారీకి వీలు కల్పిస్తుంది; ఇది వ్యవసాయ భూముల పునఃపంపిణీ కోసం ఉద్దేశించిన సాధారణ కార్యక్రమం కాదు.

• రికార్డులను నవీకరించే ప్రక్రియలో క్షేత్రస్థాయి ధ్రువీకరణ, అందరికీ అందుబాటులో ఉండే అభ్యంతరాల సమర్పణ విధానం, ఫిర్యాదుల పరిష్కారం తప్పనిసరిగా ఉండాలి.
• వ్యక్తిగత యాజమాన్య రికార్డుల్లో నమోదు చేయడం కష్టమనే కారణంతోనే ఉమ్మడి వనరులు, సంప్రదాయ హక్కులు కనుమరుగైపోకూడదు.

5. ఆర్థిక మదింపు మరియు పరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తించాల్సిన తేడాలు

సమతుల్య సంస్కరణల వ్యూహం సమన్యాయాన్ని, భూమి సమర్థ వినియోగాన్ని సమన్వయం చేస్తుంది. భద్రమైన యాజమాన్య లేదా కౌలు హక్కులు అనిశ్చితిని తగ్గిస్తాయి; ఒకేచోట సమీకృతమైన కమతాలు సాగు నిర్వహణ వ్యయాలను తగ్గించగలవు; పునఃపంపిణీ వెనుకబడిన కుటుంబాల ఆస్తుల పునాదిని బలోపేతం చేయగలదు. వీటికి అనుబంధంగా నీటిపారుదల, అందుబాటు వ్యయంతో రుణ సదుపాయం, వ్యవసాయ విస్తరణ సేవలు, సామూహిక మార్కెటింగ్ అత్యవసరంగానే ఉంటాయి. రైతు ఉత్పత్తిదారుల సంస్థలు తమ సభ్యులు భూ యాజమాన్యాలను విలీనం చేయాల్సిన అవసరం లేకుండానే ఉత్పాదకాలను, వ్యవసాయ ఉత్పత్తులను సమీకరించగలవు.

ప్రిలిమ్స్ కోసం, భూమికి సంబంధించిన అన్ని చర్యలనూ ఒకే అర్థంలో పరిగణించకుండా జాగ్రత్తపడాలి. వారసత్వం లేదా విక్రయం వంటి సంఘటన అనంతరం మ్యుటేషన్ ద్వారా రెవెన్యూ రికార్డులను నవీకరిస్తారు; మ్యుటేషన్ స్వయంగా యాజమాన్య హక్కును సృష్టించదు. రిజిస్ట్రేషన్ ఒక లావాదేవీని నమోదు చేస్తుంది; అయితే, వివాదాలకు తావులేని యాజమాన్య హక్కుకు అది అన్ని సందర్భాల్లోనూ హామీ ఇవ్వదు. భూసేకరణ చట్టపరంగా నిర్దేశించిన ప్రయోజనం కోసం భూమిని బదిలీ చేస్తుంది; ఇది వ్యవసాయ భూముల పునఃపంపిణీకి భిన్నమైనది. అందువల్ల విజయవంతమైన భూ విధానం చట్టపరమైన హక్కులు, కచ్చితమైన రికార్డులు, వాస్తవ స్వాధీనం, ఉత్పాదకతకు తోడ్పడే సహాయ సదుపాయాల లభ్యతను సమన్వయం చేయాలి.

• తోటల వంటి ఒక వర్గానికి భూ గరిష్ఠ పరిమితి నుంచి మినహాయింపు ఇవ్వడం సంబంధిత రాష్ట్ర చట్టంపై ఆధారపడి ఉంటుంది; ఇది సర్వత్రా వర్తించే నియమం కాదు.
• డిజిటల్ రికార్డులు ఒక పరిపాలనా సాధనం మాత్రమే; న్యాయపరమైన వివాద పరిష్కారానికి లేదా సామాజిక రక్షణలకు అవి ప్రత్యామ్నాయం కావు.
• వ్యవసాయ భూమి లేకపోవడం, గ్రామీణ పేదరికం కొంతవరకు ఒకదానితో మరొకటి ముడిపడి ఉంటాయి. అయితే, వీటిలో ఏదీ మరొకదానికి సంపూర్ణ కొలమానం కాదు.

సాధన ప్రశ్నలు