అధికరణం 356

1. రాజ్యాంగపరమైన ఉద్దేశ్యం, ఆధారాలు

అత్యవసర నిబంధనలకు సంబంధించిన రాజ్యాంగంలోని XVIIIవ భాగంలో అధికరణం 356 ఉంది. ఒక రాష్ట్ర ప్రభుత్వాన్ని రాజ్యాంగ నిబంధనలకు అనుగుణంగా నిర్వహించలేని పరిస్థితి ఏర్పడిందని రాష్ట్రపతి సంతృప్తి చెందినప్పుడు జోక్యం చేసుకోవడానికి ఇది అనుమతిస్తుంది. అధికరణం 74 ప్రకారం రాష్ట్రపతి కేంద్ర మంత్రిమండలి సహాయం, సలహా మేరకు వ్యవహరిస్తారు; స్వతంత్ర రాజకీయ అధికారిగా కాదు.

బాహ్య దురాక్రమణ, అంతర్గత కల్లోలం నుంచి రాష్ట్రాలను రక్షించడం, ప్రతి రాష్ట్రంలో రాజ్యాంగబద్ధమైన ప్రభుత్వ నిర్వహణను నిర్ధారించడం అనే బాధ్యతను అధికరణం 355 కేంద్రంపై విధిస్తుంది. అటువంటి ప్రభుత్వ నిర్వహణ విఫలమైనప్పుడు దానిని పరిష్కరించేందుకు అధికరణం 356 ఒక అసాధారణ రాజ్యాంగ యంత్రాంగాన్ని సమకూరుస్తుంది. సాధారణ పరిపాలనా అసమర్థత, పార్లమెంటు ఎన్నికల్లో అధికార పార్టీ ఓటమి లేదా కేంద్ర విధానాలతో విభేదించడం మాత్రమే రాజ్యాంగ యంత్రాంగ వైఫల్యాన్ని నిరూపించవు.

రాజ్యాంగ నిబంధనల కింద కేంద్రం జారీ చేసిన ఆదేశాలను పాటించకపోతే, రాజ్యాంగబద్ధంగా ప్రభుత్వాన్ని నిర్వహించడం అసాధ్యమైందని రాష్ట్రపతి నిర్ధారించడానికి అధికరణం 365 అవకాశం కల్పిస్తుంది. దీనివల్ల రాష్ట్రపతి పాలన స్వయంచాలకంగా అమలులోకి రాదు: సంబంధిత పరిస్థితులు, ఆధారాలు ప్రాసంగికంగానే ఉంటాయి; అవి న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటాయి.

• 'గవర్నర్ నుంచి నివేదిక అందినప్పుడు లేదా ఇతర విధంగా' అనే పదబంధం గవర్నర్ నివేదిక లేకుండానే చర్య తీసుకోవడానికి వీలు కల్పిస్తుంది.
• హంగ్ శాసనసభ ఏర్పడటం దానంతట అదే రాజ్యాంగ యంత్రాంగ వైఫల్యం కాదు; బాధ్యతాయుతమైన మంత్రిమండలిని ఏర్పాటు చేయడానికి సాధ్యమయ్యే ప్రత్యామ్నాయాలను ముందుగా పరిశీలించాలి.
• శాసనసభలో మెజారిటీ కోల్పోయిన విషయాన్ని సాధారణంగా సభలో బలపరీక్ష ద్వారా నిర్ధారించాలి; గవర్నర్ వ్యక్తిగత అంచనా ద్వారా కాదు.

2. ఆమోదం, కాలపరిమితి మరియు రద్దు

అధికరణం 356 కింద జారీ చేసే ప్రతి ప్రకటనను పార్లమెంటు ఉభయ సభల ముందు ఉంచాలి. అంతకుముందు జారీ చేసిన ప్రకటనను రద్దు చేసే ప్రకటన అయితే తప్ప, ఉభయ సభల ఆమోదం లేకుండా రెండు నెలల తర్వాత అది అమలులో ఉండదు. అధికరణం 352 కింద జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితికి అవసరమైన ప్రత్యేక మెజారిటీకి భిన్నంగా, దీనిని ఆమోదించడానికి హాజరై ఓటు వేసిన సభ్యుల సాధారణ మెజారిటీ సరిపోతుంది.

ప్రకటన జారీ చేసినప్పుడు లోక్‌సభ రద్దయి ఉన్నా లేదా ప్రారంభ రెండు నెలల వ్యవధిలో రద్దయినా, రాజ్యసభ ఆమోదంతో పునర్వ్యవస్థీకృత లోక్‌సభ తొలి సమావేశం జరిగిన తర్వాత ముప్పై రోజుల వరకు ఆ ప్రకటన అమలులో కొనసాగవచ్చు. ఆ వ్యవధిలో కొత్త లోక్‌సభ దానిని ఆమోదించాలి. కొనసాగింపునకు సంబంధించిన తీర్మానంపై లోక్‌సభ రద్దు ప్రభావం చూపినప్పుడు కూడా ఇదే తరహా రక్షణ నిబంధన వర్తిస్తుంది.

ఆమోదం పొందిన తర్వాత, రాష్ట్రపతి పాలన ప్రకటన జారీ చేసిన తేదీ నుంచి ఆరు నెలలపాటు అమలులో ఉంటుంది. ఉభయ సభలు తదుపరి ఆరు నెలల కాలావధులను ఆమోదించవచ్చు; సాధారణంగా మొత్తం కాలపరిమితి మూడు సంవత్సరాలకు మించకూడదు. ఒక సంవత్సరానికి మించి కొనసాగించాలంటే రెండు షరతులూ ఏకకాలంలో నెరవేరాలి: భారతదేశమంతటా లేదా సంబంధిత రాష్ట్రమంతటా లేదా ఆ రాష్ట్రంలోని ఏదైనా భాగంలో జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి అమలులో ఉండాలి; శాసనసభ ఎన్నికల నిర్వహణలో ఉన్న ఇబ్బందుల కారణంగా రాష్ట్రపతి పాలన కొనసాగించడం అవసరమని ఎన్నికల సంఘం ధ్రువీకరించాలి.

పార్లమెంటు ఆమోదం పొందకుండానే, తదుపరి ప్రకటన ద్వారా రాష్ట్రపతి ఆ ప్రకటనను రద్దు చేయవచ్చు. నలభై నాలుగవ రాజ్యాంగ సవరణ ఒక సంవత్సరానికి మించి కొనసాగింపునకు అవసరమైన షరతులను పటిష్ఠం చేసింది. అలాగే, నలభై రెండవ రాజ్యాంగ సవరణ ప్రవేశపెట్టిన సంవత్సరానికొకసారి ఆమోదం పొందే విధానం స్థానంలో, ప్రతి ఆరు నెలలకోసారి పార్లమెంటు ఆమోదం పొందే విధానాన్ని పునరుద్ధరించింది.

• ఒక సంవత్సరానికి మించి కొనసాగించాలంటే, జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి అమలులో ఉండటం, ఎన్నికల సంఘం ధ్రువీకరణ అనే రెండు షరతులూ నెరవేరాలి; ఇవి ప్రత్యామ్నాయ షరతులు కావు.
• మూడు సంవత్సరాల నియమం సాధారణ రాజ్యాంగ గరిష్ఠ పరిమితి; చారిత్రకంగా, ప్రత్యేక రాజ్యాంగ సవరణల ద్వారా పంజాబ్‌కు అసాధారణ ఏర్పాట్లు కల్పించారు.

3. రాష్ట్ర సంస్థలపై ప్రభావాలు

రాష్ట్ర శాసన వ్యవస్థకు మినహాయించి, రాష్ట్ర ప్రభుత్వ విధులన్నింటినీ లేదా వాటిలో కొన్నింటినీ, గవర్నర్ లేదా ఇతర రాష్ట్ర అధికార సంస్థలకు సంక్రమించిన అధికారాలను రాష్ట్రపతి స్వీకరించవచ్చు. ఆచరణలో, మంత్రిమండలిని తొలగించి, కేంద్ర నియంత్రణలో గవర్నర్ ద్వారా పరిపాలన కొనసాగిస్తారు. శాసనసభను తక్షణమే రద్దు చేయకుండా, ప్రారంభంలో సుప్తచేతనావస్థలో ఉంచవచ్చు.

రాష్ట్ర శాసన వ్యవస్థ అధికారాలను పార్లమెంటు స్వయంగా లేదా దాని అధికారం కింద వినియోగించవచ్చని ప్రకటనలో పేర్కొనవచ్చు. అధికరణం 357 ప్రకారం, పార్లమెంటు చట్టాలను రూపొందించే అధికారాన్ని రాష్ట్రపతికి అప్పగించవచ్చు; నిర్దిష్ట షరతులకు లోబడి ఆ అధికారాన్ని మరింతగా ఇతరులకు అప్పగించేందుకు కూడా అనుమతించవచ్చు. ఈ ఏర్పాటు ద్వారా రూపొందించిన చట్టం, రాష్ట్రపతి పాలన ముగిసిన వెంటనే స్వయంచాలకంగా అమలును కోల్పోదు; సమర్థ శాసన వ్యవస్థ లేదా అధికార సంస్థ దానిని మార్చే వరకు లేదా రద్దు చేసే వరకు అది అమలులో కొనసాగుతుంది.

అధికరణం 356 హైకోర్టుకు స్పష్టమైన రక్షణ కల్పిస్తుంది: రాష్ట్రపతి హైకోర్టు అధికారాలను స్వీకరించలేరు; హైకోర్టులకు సంబంధించిన రాజ్యాంగ నిబంధనల అమలును నిలిపివేయలేరు. రాష్ట్రపతి పాలన వల్ల ప్రాథమిక హక్కులు కూడా స్వయంచాలకంగా నిలిపివేయబడవు. అధికరణం 352కు భిన్నంగా, దీని అమలుకు యుద్ధం, విదేశీ దురాక్రమణ లేదా సాయుధ తిరుగుబాటు సంభవించాల్సిన అవసరం లేదు.

• శాసనసభను సుప్తచేతనావస్థలో ఉంచడం వల్ల అది చట్టపరంగా ఉనికిలో కొనసాగుతుంది; అయితే సాధారణంగా కార్యకలాపాలు నిర్వహించలేదు.
• రాష్ట్రపతి పాలన సమయంలో పార్లమెంటు నిర్వహించే శాసనపరమైన పాత్ర, కేంద్ర కార్యనిర్వాహక శాఖ చేపట్టే రాష్ట్ర పరిపాలనకు భిన్నమైనది.
• బొమ్మై తీర్పులో నిర్దేశించిన రక్షణల ప్రకారం, పార్లమెంటు ఆమోదానికి ముందు శాసనసభను తిరిగి పునరుద్ధరించలేని విధంగా రద్దు చేయడం అనుమతించబడదు.

4. న్యాయపరమైన రక్షణలు మరియు మైలురాయి కేసులు

రాజస్థాన్ రాష్ట్రం వర్సెస్ భారత యూనియన్ (1977) కేసులో, రాష్ట్రపతి సంతృప్తిని పరిశీలించే విషయంలో సుప్రీంకోర్టు సంయమనంతో కూడిన విధానాన్ని అనుసరించింది; అయితే ఆ అధికారాన్ని పూర్తిగా న్యాయ సమీక్షకు అతీతమైనదిగా పరిగణించలేదు. తొమ్మిది మంది న్యాయమూర్తుల ధర్మాసనం తీర్పునిచ్చిన ఎస్. ఆర్. బొమ్మై వర్సెస్ భారత యూనియన్ (1994) కేసు ద్వారా సమాఖ్య వ్యవస్థకు నిర్ణయాత్మక రక్షణ లభించింది.

అధికరణం 356 కింద జారీ చేసిన ప్రకటన న్యాయ సమీక్షకు లోబడి ఉంటుందని బొమ్మై తీర్పు స్పష్టం చేసింది. సంబంధిత ఆధారాలు ఉన్నాయా, తీసుకున్న చర్య దురుద్దేశపూర్వకమైనదా లేదా పూర్తిగా అసంబద్ధమైన లేదా సంబంధం లేని అంశాలపై ఆధారపడిందా అనే విషయాలను న్యాయస్థానాలు పరిశీలించవచ్చు. సంబంధిత ఆధారాలు సరిపోతాయా అనే విషయంలో కార్యనిర్వాహక శాఖ అంచనా స్థానంలో న్యాయస్థానాలు సాధారణంగా తమ అంచనాను ప్రతిష్ఠించవు. అధికరణం 74(2) మంత్రులు ఇచ్చిన సలహాను న్యాయ విచారణ నుంచి రక్షించినప్పటికీ, ఆ సలహాకు ప్రాతిపదికగా ఉన్న ఆధారాలకు ఆ రక్షణ వర్తించదు.

సమాఖ్యవాదం, లౌకికవాదం రాజ్యాంగ మౌలిక లక్షణాలని న్యాయస్థానం నొక్కిచెప్పింది. మంత్రిమండలికి మెజారిటీ ఉందో లేదో సాధారణంగా శాసనసభలో బలపరీక్ష ద్వారా నిర్ధారించాలి. ఒక ప్రకటన రాజ్యాంగ విరుద్ధమైనదైతే, తొలగించిన ప్రభుత్వాన్ని న్యాయస్థానాలు పునరుద్ధరించవచ్చు; శాసనసభను కూడా తిరిగి పునరుద్ధరించవచ్చు. పార్లమెంటు ఆమోదం లభించినంత మాత్రాన రాజ్యాంగ విరుద్ధత తొలగిపోదు.

2005లో బిహార్ శాసనసభ రద్దుకు సంబంధించిన రామేశ్వర్ ప్రసాద్ వర్సెస్ భారత యూనియన్ (2006) కేసులో, అక్రమ పద్ధతుల్లో ప్రభుత్వ ఏర్పాటు జరుగుతుందనే ఊహాజనిత వాదనల ఆధారంగా శాసనసభను రద్దు చేయడాన్ని న్యాయస్థానం తిరస్కరించింది. ఆ రద్దు రాజ్యాంగ విరుద్ధమని ప్రకటించింది; అయితే, కొత్త ఎన్నికల ప్రక్రియ ముందుకు సాగినందున శాసనసభను పునరుద్ధరించలేదు. గవర్నర్ నివేదిక రాజ్యాంగపరంగా సంబంధితమైన, ధృవీకరించదగిన సమాచారంపై ఆధారపడి ఉండాలని ఈ కేసు స్పష్టం చేస్తుంది.

• న్యాయ సమీక్షలో ప్రకటనకు పార్లమెంటు మద్దతు ఇచ్చిందా అన్న అంశాన్ని మాత్రమే కాకుండా, అది రాజ్యాంగపరంగా చెల్లుబాటు అవుతుందా అన్న అంశాన్ని పరిశీలిస్తారు.
• సభలో బలపరీక్ష శాసనసభ విశ్వాసానికి సంబంధించిన అంశాన్ని నిర్ధారిస్తుంది; అయితే రాజ్యాంగ యంత్రాంగ వైఫల్యం సంభవించగల ప్రతి పరిస్థితినీ అది పరిష్కరించలేదు.
• లౌకిక రాజ్యాంగ పాలనను దెబ్బతీసే రాష్ట్ర ప్రభుత్వ చర్యలు, అధికరణం 356 కింద జోక్యాన్ని సమర్థించవచ్చని బొమ్మై తీర్పు గుర్తించింది.

5. సమాఖ్యవాదం, సంస్కరణలు మరియు పరీక్షా దృక్పథం

రాజ్యాంగబద్ధ ప్రభుత్వాన్ని పరిరక్షించాల్సిన కేంద్ర బాధ్యతకు, రాష్ట్రాల ప్రజాస్వామ్య స్వయంప్రతిపత్తికి మధ్య అధికరణం 356 ఉద్రిక్తతను సృష్టిస్తుంది. దీనిని పదేపదే పక్షపాతంతో ఉపయోగించడం వల్ల అత్యవసర రక్షణ సాధనం రాజకీయ కేంద్రీకరణకు మార్గంగా మారవచ్చు. మరోవైపు, వాస్తవంగా రాజ్యాంగ యంత్రాంగం కుప్పకూలినప్పటికీ జోక్యాన్ని నిరాకరించడం రాజ్యాంగ హక్కులను, బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వ వ్యవస్థను బలహీనపరచవచ్చు.

ప్రత్యామ్నాయాలు విఫలమైన తరువాత చివరి మార్గంగా మాత్రమే, అధికరణం 356ను అత్యంత అరుదుగా ఉపయోగించాలని సర్కారియా కమిషన్ సిఫార్సు చేసింది. అత్యవసర పరిస్థితుల కారణంగా సాధ్యంకాని సందర్భాల్లో తప్ప, సాధారణంగా రాష్ట్రానికి హెచ్చరికతోపాటు సమస్యను సరిదిద్దుకునే అవకాశం ఇవ్వాలి. గవర్నర్ నివేదిక రాజకీయ ప్రకటనగా కాకుండా, వాస్తవాల మద్దతుతో కూడిన సహేతుక వివరణగా ఉండాలి.

పరిమిత ప్రాంతంలో మాత్రమే ఏర్పడిన రాజ్యాంగ యంత్రాంగ వైఫల్యం కారణంగా మొత్తం రాష్ట్ర ప్రభుత్వాన్ని తొలగించకుండా ఉండేందుకు పుంఛీ కమిషన్ కూడా మరింత బలమైన రక్షణలను కోరింది; స్థానికీకరించిన అత్యవసర జోక్యం అవకాశాన్ని పరిశీలించింది. ఇటువంటి ప్రతిపాదనలను ప్రస్తుతం అమలులో ఉన్న రాజ్యాంగ పాఠం నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. పరీక్షల దృష్ట్యా వర్తించే చట్రం ఇప్పటికీ అధికరణాలు 355, 357, 365తో కలిపి చదవాల్సిన అధికరణం 356, పార్లమెంటరీ నియంత్రణ, సుప్రీంకోర్టు నిర్దేశించిన న్యాయ సూత్రాలే.

• ప్రకటనల ఆధారిత ప్రశ్నలను పరిష్కరించేటప్పుడు కారణాలు, ఆమోదం, కాలవ్యవధి, ప్రభావాలను వేర్వేరుగా పరిశీలించండి.
• ప్రత్యేక మెజారిటీ లేదా మంత్రిమండలి లిఖితపూర్వక సలహాకు సంబంధించిన అధికరణం 352 నిబంధనలను అధికరణం 356కు వర్తింపజేయవద్దు.
• కేవలం పరిపాలనా వైఫల్యం లేదా రాజకీయ అస్థిరత కంటే రాజ్యాంగ యంత్రాంగ వైఫల్యాన్ని నిర్ధారించడానికి మరింత తీవ్రమైన పరిస్థితులు అవసరమని గుర్తుంచుకోండి.

సాధన ప్రశ్నలు